Bir áýlettiń taǵdyry

El basyna kún týyp, dúnıeni órt sharpyǵan Uly Otan soǵysynda Jambyl aýdanynan áskerge 5806 adam attansa, eńbek maıdanyna 9 myńnan astam er-azamat shaqyrylypty. Olardyń 3,5 myńǵa jýyǵy oq pen ottyń arasynan oralmaǵan. Qarasańyz, osynshama shańyraq kúıregen, qanshama ana jesir, qanshama bala jetimdiktiń qamytyn kıgen... Esepteýdiń ózi qorqynyshty... О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary Jambyl aýdandyq ardagerler uıymyn soǵys jáne eńbek ardageri Oralbaı Talysbaev basqardy. Ol jaýapkershilikti jete sezinetin azamat edi. Marqum aǵany búgin úlkenge de, kishige de úlgi-ónege etýge ábden laıyq. Atalǵan uıym sol kezde ıgi isterge uıytqy boldy. Oralbaı aǵanyń usynysymen eldi mekenderdegi ardagerlerdiń tizimi jınaqtaldy. Áskerı komıssarıattyń muraǵaty aqta­ryldy. Maıdan dalasynan habarsyz ketkenderdiń aty-jóni naqtylansa, aman qalyp, beıbit ómirge aralasqandarynyń dáıegine jiti nazar aýdaryldy. Bary túgendeldi, joǵynyń deregi jınaqtaldy. Mine, osy kezde Oralbaı Talysbaev asa qaıyrymdy isti qolǵa alǵan edi. Bul Jeńistiń 50 jyldyǵy qarsańymen tuspa-tus keldi. Sol «Estelik kitaptyń» alǵy sózin jazyp, alǵash ár aýyldan alynǵan jáne áskerı komıssarıattaǵy tizimder salystyrylyp, aýdandyq «Ata­meken» gazetinde jarııalandy. Osylaısha «Estelik kitap» jaryqqa shyqty. Osy kitaptyń ár úıde saqtalýynyń ózi jas urpaqqa ónege desek, bir jaǵynan qyrshyn ketken ata-baba arýaǵyn dáriptep, ulttyq rýhymyzdy asqaqtatýǵa, erligimizdi pash etýdegi baǵa jetpes qundylyq retinde qabyldandy. Sol kitapty qolǵa alyp, oqyp otyrmyn. Sebebi, mamandyǵyma baılanysty keń-baıtaq respýb­lıkamyzdyń biraz jerin araladym. Jetisý jerindegi jaqsylar men jaısańdar jaıly jazdym. Alaıda, «Shamnyń jaryǵy túbine túspeıdi», demeýshi me edi. Sum soǵys taǵdyrlaryn basqa arnaǵa burǵan úsh arysym men týystarymnyń basynan ótken qıyndyqqa nazar aýdarmaǵan ekenmin. Olar basqynshy jaý ákelgen sol qyrǵynnan japa shekti olar. Baıjannyń arys­taı úsh uly – Aldabergen, Qudaıbergen, Jaqypbaı Uly Otan soǵysyna qatysyp, erliktiń úlgisin tanytqanyn aıtý da meniń tikeleı paryzym. Máskeýdi qorǵaýdaǵy qııan-keski urysta habar-osharsyz ketken atam Aldabergen jaıly jetpis jyldan keıin aıtýym bir jaǵynan ókinishti. Nege degen zańdy suraq týmaı ma mundaıda. Ákem Qudaıbergen eki jasymda ómirden ótti... Jaýjúrek jaýynger marshal K.Rokossovskıı basqarǵan II Belarýs maıdanyndaǵy kóptegen aıqastarǵa qatysady. Kezekti bir urysta jaralanady. Emdelgen soń qaıtadan qolyna qarý alyp, qar tósenip, muz jastana júrip, aýyr kúnderdi basynan ótkizip, Jeńisti jaqyndatýǵa úles qosady. Týǵan jerge kelisimen eki qolǵa bir jumys dep, sharýaǵa bel sheshe aralasady. Aıaýly jandy ókpe tusynan tıgen jaý snarıadynyń zardaby jıi mazalaǵan soń anam Rysbala aýrýhanaǵa jatqyzyp, ertesine kelse, dúnıe salypty. Jesirliktiń qamytyn kıgen anam marqumnyń kórgen qıyndyǵyn aıtyp taýysa almaspyn. Ákem Qudaıbergen joǵary bilim alýyna qamqor bolǵan Jaqypbaı aǵataıym elge oralǵan soń beıbit ómirde ustazdyq etip, myńdaǵan shákirt tárbıeledi. Ardager ákem óte ustamdy, kásibine adal boldy. Qazaq tili men ádebıetinen, nemis tilinen shákirtterge dáris berdi. Osy úıden meniń kishkentaı kezimde kózime Sábıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń shyǵarmalary, jýrnaldar men gazetter túsetin. Ádısha anam men aǵataıym jastana jatyp oqıtyn. Qazir oılasam, balalarynyń esimderin Ǵabıt, Sábıt dep qoıǵany ulylarǵa uqsasyn, degen tilekterinen týǵan eken-aý. Surapyl soǵystyń belgisindeı aǵanyń omyraýynda «Uly Otan soǵysy» jáne basqa medaldary jarqyraıtyn. Úńgirtas aýylyndaǵy orta mektepte bilim alǵan shákirtteri onyń esimin áli kúnge qurmetpen ataıdy. Anamyz Ádısha da eńbekten qol úzgen emes. Shańyraqtaryn shattyqqa bólegen tuńǵyshy Tólepbergen ómirden erte ozsa, Amangeldi, Marjan, Sábıt, Ǵabıt ákeleri men analarynyń úmitin aqtap, táýelsiz elimizdiń órkendeýine ózindik úlesin qosyp júrgenine shúkir deımin. Olardan órbigen urpaq shetinen eljandylyq qasıetterdi boılaryna sińirgen keleshegi kemel jastar. Ardager ákemniń sońyndaǵy sońǵy úmiti men bolsam, maıdannan oralmaǵan Aldabergennen urpaq qalmady. Ol 1940 jyldyń sońynda Qyzyl Armııaǵa shaqy­rylady. Alǵashqyda hat ke­lip turypty. Keıin arnaıy daıyn­dyqtan ótip, soǵysqa attanady. «Urysqa kirýge daıyndalyp jatyrmyz. Zeńbirekshi boldym. Jaqsy meńgerdim. Ýaqyt tar. Keıin bárin aıtyp jazamyn» degen mazmunda bolsa kerek. Bul atamnyń sońǵy haty. Basqa habar-oshar joq. Jan-jaqqa jibergen izdestirýimizden ázirge nátıje bolmaı tur.Úmitimiz úzilmeıdi, bir derek bolar... Jınaqty paraqtaǵan saıyn ózim biletin, tanıtyn arda­gerlerdiń esimderi aldymnan shyǵady. Tasqa basylǵan tarıh degen osy. «Estelik kitap» taraý-taraýǵa bólingen. Máselen, «Jeńispen elge oralyp, aýylda qaıtys bol­ǵandar» degen bólimindegi Úńgirtas aýylynan ákem Qudaı­bergen men Jaqypbaı aǵanyń, al «Maıdanda otqa oranyp, bozdaq bop ketken armandar» taraýynda Aldabergen atamnyń deregin taýyp otyrmyn. Men sııaqty qanshama adam Jeńistiń búgingi mereıli shaǵynda óz jaqyndary men týystarynyń esimin kitaptan oqyp, rýhyna taǵzym etýde desek, shyndyqtan alystamaǵanymyz. Uly Otan soǵysynyń 65 jyldyǵy qarsańynda qahar­mandyq pen qaısarlyqtyń úlgi­sin tanytqan ákem jatqan qorymǵa eskertkish ornattyq. Marqum qaıtqan jyly kóktem erte shyǵypty. Soǵys ákelgen qıyndyq saldarynan sol tusta halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy tómen ekeni belgili. Sodan bolar qorym qorshalmaǵan. Beıitterdi sharýashylyqtyń kúsh kóligine paıdalanylǵan túıeleri aýnap, topyraǵyn jaıyp ketedi. «Qorymdy jańartý jaman yrym» degen dinı uǵym ustanǵan kópshilik sol kúıinde qaldyrypty. Muny úlkender «Túlik tóresi ulyqtap ketti, arty jaqsy bolady» dep boljaǵan eken. Halqymyzdyń yrym-nanym, seniminde negiz bar ma deımin. Maıdanger qos arysymnyń, erte ómirden ozǵan asyl anamnyń úmitin jalǵap júrgenim sodan ba eken?! Osylaısha kúre jol boıyndaǵy tóbeshikke jerlengen marqumdardyń beıiti qaı jerde ekenin anyqtaý múmkin bolmady. Solardyń arasynda ákemniń de qabiri bar. Uly Otan soǵysyna birge attanǵan marqum Mergen Igen­baev ata qandy kóılek dosy­nyń janazasyna qatysyp, to­pyraq salǵanyn aıtatyn. Bi­raq, tompıǵan úıindilerdiń dá­l qaısysy kimdiki ekenine kúmán­dandy. Kelise kele, qorym she­tine aǵaly-inili jaýynger, qos baýyrdyń rýhtary aqyrette bas qossyn degen nıetpen eskertkish belgi ornattym. Urpaqtary jınalyp as berdik. Ákem soǵys salǵan jaradan aıyqpasa da at baptap, bapkerligimen tanylǵan. Ákemniń kózin kórgen uzynaǵashtyq sharýa qojalyǵynyń jetekshisi, kópti kórgen qarııa Dúısebek Maldybaev «isine uqypty, aq­kóńil, kópshil jan» bolǵanyn aıtady. Anamnyń «Ákeńnen aýmaısyń. Ol óte uqypty, ústine qylaý túsirmeıtin. Ári baýyrmal, ýádesinen aınymaıtyn, eńbekqor edi» degen sózderi jadymda jattalyp qaldy. Surapyl soǵys Baıjanovtar áýletine osyndaı qaıǵy, qasiret ákeldi. Maıdannan qaıtpaǵan jaýynger Aldabergen atamnyń qabiri qaı jerde ekeni áli kúnge belgisiz. Tek atamyzdaı myńdaǵan jaýyngerdiń qasyq qany qalǵansha kúreskeniniń arqasynda búgingi beıbit ómirge qol jetkizilgenine táýbe etemiz. Al biz soǵystan keıin dúnıege kelgen, maıdannan aman qaıtqan jaýyngerdiń urpaǵymyz. Sol qyrǵynnyń qorlyǵyn da, zorlyǵyn da kórmedik. Tek ákem úlken shaıqastyń zardabynan erte baqılyq boldy. Ot pen oqtyń ortasynan oralmaǵan bozdaqtar qanshama! Mine, 70 jyl boıy kógildir aspan astynda, tynyshtyqta ómir súrip kelemiz. Ol úshin búkil sanaly ǵumyry, densaýlyǵy, jastyq shaǵy órtke shalynǵan áke-analarymyzdyń aldynda ıilip taǵzym etýge tıispiz. Jyldar ótetini, urpaq almasatyny zań­dylyq. Al Aldabergen atamdaı soǵystan oralmaı, bozdaqtar qatarynda belgisiz ketken jaýyngerler rýhy Jeńis kúni saıyn jańǵyratynyna, asqaqtaıtynyna senemin. О́ıtkeni, sońynda ony izdeıtin, rýhy aldynda bas ıetin týys-týǵany bar. Kúmisjan BAIJAN, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri. Almaty oblysy, Jambyl aýdany. Sýrette: soǵys jáne eńbek arda­geri, bar sanaly ǵumyryn jas urpaq tárbıesine arnaǵan Jaqypbaı Baıjanov.