Qyzmet babymen Kókshetaýǵa aýysyp kelgen 1980 jylǵy jýrnalıstik alǵashqy issaparym Chkalov aýdanyndaǵy «Krasnaıa zvezda» kolhozy edi. Almaty jaǵyndaǵy ádemi kórinisterdiń ortasynda júrgen men shalǵaıdaǵy sharýashylyqtyń jaınaǵan tirshiligine tań qalǵanmyn. Doneskoe selosynyń jasyl jelekti oqtaı túzý kósheleriniń boıyna tizilgen aqshańqan úıler jańa ǵana aspannan mamyrlaı kelip qona qalǵan aqqutandardy elestetken. Aınala tap-taza, tirshilik jınaqy, úlken-kishi sálemsiz ótpeıdi. Sol joly áleýmettik taqyrypqa maqala jazyp, qýanyp qaıtqanmyn.
Qýanyshymdy eseleı túsken erekshe jaǵdaı da boldy. Basshy-qosshynyń aýzynda Seıpolla Muqanovtyń aty. Qalaǵa bergisiz mádenıet úıin, eki aýdannyń adamdaryna qyzmet usynatyn kolhozaralyq emhanany, záýlim mektep pen meıirim shýaǵyndaǵy balabaqshany, mal fermasyn, qyzyl qyrmandy, mashına-traktor parkin kórsetip, sharýashylyqtyń jetistikterin maqtana aýyzǵa alǵan turǵyndar osynyń bárin ardaqty azamat Seıpolla Muqanovtyń esimimen baılanystyra sóılegen. Sóıtsem, bul kisi 1958-1975 jyldar aralyǵynda osy «Krasnaıa zvezdany» basqarǵan eken. Sol jyly qaıtys bolyp, óziniń týǵan eli, kórshiles Ortaq aýylynda jerlenipti. Kolhoz turǵyndarynyń túgelge jýyǵy polıak ultynan bola turyp Seıpolla aǵamyzǵa degen qurmettiń bıiktigine qaıran qalǵanmyn. Bir ǵajaby, álgi nysandardyń barlyǵy búgingi kúnge deıin murty synbaı, qyzmetin jańasha jetildirip otyr.
«Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty óshpeıdi», degenimiz osy. Ol kisi týraly jurtshylyqtan surastyra júrýdi shyǵardym. Sol kezdegi Krasnoarmees aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Sábıt Muqanovpen birneshe ret suhbat júrgizdim. Ol kisi Seıpolla aǵaıdyń týǵan inisi ekendigin birde-bir ret aýyzǵa almaǵan. Keıinnen: «Bul qalaı?» desem, «suramadyń ǵoı» deıdi jymıyp. Men ne deıin. Bul Sábıt qazaqı qarapaıymdylyqtyń qozǵalyp júrgen úlgisi dep túıdim. Aǵasy da osyndaı shyǵar dep oılaımyn.
Sábıt Muqanovtan góri jeńgemiz Gúlbarshyn áńgimeshil eken. Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda birshama derekterdi jınastyryp, uqyptap saqtap otyr. Biz osy jádigerlerden qysqasha túıindep baıan jasaýdy qup kórdik.
Seıpolla Muqanov Zerendi aýdanynyń Ortaq aýylynda týǵan. Ol 1940 jyly Novosýhotın orta mektebin bitirip, kolhozdaǵy qat-qaýym jumystarǵa aralasady. О́giz jegip, kire tartty, jer jyrtyp, kolhoz malyna shóp-saban tasydy. Ara-tura traktor tizginin ustaǵan jaǵdaıy da boldy. Oılamaǵan jerden bastalǵan soǵys oqý izdeý talabyn tizgindegen. Aýyl azamattary seldireı bastady. Seıpolla da 1942 jyly jıyrmaǵa tolmaǵan jasynda maıdanǵa attandy. Qysqa daıyndyqtan keıin pýlemetshi ol jaýmen shaıqasty. Az ýaqyt ótken soń Chelıabi áskerı-tank ýchılıshesin támamdap, áıgili «T-34» tankiniń atqyshy boldy.
Qazaqstandyq jaýynger óziniń qaHarly mashınasymen Ońtústik, 3 jáne 4 Ýkraına maıdany quramalary sapynda Stalıngradty qorǵap, Rýmynııa, Bolgarııa, Iýgoslavııa, Vengrııa jerin azat etý urystaryna qatysty. Erjúrek starshına, vzvod komandıriniń orynbasary Seıpolla Muqanov alty ret jaralanǵanyna qaramastan, aıbyndy sapqa qaıta oralyp otyrǵan. Jaýyngerdiń erligi men batyldyǵynyń shynaıy kýási onyń nagradalary desek, aǵamyzdyń omyraýy orden, medalǵa toly ekendigin aıtqymyz keledi. Otany jerlesimizdiń jaýyngerlik qyzmetin joǵary baǵalady. Ol 1943 jyly «Erligi úshin» medalimen, 1944 jyly III dárejeli «Dańq» ordenimen, al 1945 jyly Balaton kóli men Býdapeshtti alý shaıqastarynda II dárejeli «Dańq» jáne jaýyngerlik «Qyzyl tý» ordenderimen marapattaldy. Buǵan «Býdapeshtti alǵany úshin», «Iýgoslavııany azat etkeni úshin», «1941-1945 jyldarǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» medaldary men Joǵarǵy Bas qolbasshynyń alǵys hattaryn qosyńyz.
Jeńis soldaty elge abyroımen oralǵan boıda jarqyn bolashaq jolyndaǵy qym-qýyt jumystarǵa belsene kiristi. Doneskoe orta mektebinde muǵalimdik qyzmet atqaryp, Chkalov aýdanynyń Býrabaıdaǵy balalar lagerine basshylyq jasady. Sol kezderi selo turǵyndary komendatýranyń baqylaýynda bolatyn. Kózi ashyq, kókiregi oıaý Seıpolla Muqanov komendanttardyń erkinsip, halyqqa tize batyrýlaryna qolynan kelgenshe jol bermedi. Uıymdastyrý qabileti joǵary azamattyń abyroıy óse túsýine bul jaǵdaı da áser etkeni belgili. Kóp keshikpeı ol kolhoz bastaýysh partııa uıymynyń hatshylyǵyna saılandy.
«Seıpolla Muqanuly úlken júrekti azamat, kisilermen til tabysa biletin jáne istiń kózin tabatyn qasıetterimen jurtshylyqtyń joǵary qurmetine bólendi. Biz oǵan senim artyp, 1958 jyldyń aqpan aıyndaǵy jalpy jınalysta «Krasnaıa zvezda» kolhozynyń tóraǵasy etip saıladyq. Biz óz tańdaýymyzdyń durystyǵyna kámil sendik. Ol bul jumysty ómiriniń sońyna deıin minsiz atqardy». Bul mereıli baǵa Uly Otan soǵysynyń ardagerleri, sol jyldarǵy kolhoz belsendileri K.Vavrjenchık pen V.Dermanovskııdiń estelikterinen alynyp otyr.
Shyndyǵynda, az jyldardyń ishinde «Krasnaıa zvezda» kolhozy aýdan kóleminde ǵana emes, oblystaǵy irgeli, ekonomıkasy men áleýmettik salasy damyǵan sharýashylyqtardyń qataryna qosyldy. Ortalyq qonyspen qatar Ozernoe bólimshesi de ozattar sapynda atala bastady. Jyl saıyn memleketke 6000 tonna astyq, 960 tonna sút, 300 tonna et ótkizýdi qalypty dástúrge aınaldyrǵan sharýashylyq «mıllıoner kolhoz» atandy. Turǵyndardyń kirisi artyp, turmysy jaqsardy. Munda oblystyq, respýblıkalyq tájirıbe almasý semınarlary uıymdastyryldy. Aýyldastar Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń arnaıy saparmen kelip, ujym jumysyna joǵary baǵa bergenin umytpaıdy.
Osylaısha sharýashylyqty órkendetýdegi sińirgen eńbegi úshin Seıpolla Muqanov eki márte Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen, «Eńbektegi erligi úshin» medalimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Gramotasymen, Búkilodaqtyq Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń medaldarymen marapattaldy. Ol qoǵamdyq jumystardan da tys qalmady. Sharýashylyqtyń sheber uıymdastyrýshysy aýdandyq jáne oblystyq partııa komıtetteriniń músheligine, osy sanattaǵy keńesterdiń depýtattyǵyna, respýblıkalyq kolhozdar keńesiniń músheligine birneshe ret saılandy. Sholpan jeńgemiz ekeýi segiz bala súıip, nemereleriniń qýanyshyna bólendi.
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany.