Akademıkpen keń otyryp áńgimelesýge Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ǵımaratynda kezdesetin bolyp kelistik. Buryn kórmegen ǵalymmen kezdesý qalaı bolady dep azdap qobaljyp, paraqqa jazyp alǵan suraqtarymdy qaıta-qaıta qarap, bir pysyqtap aldym. Sóıtkenshe, atalǵan oqý ornyna da jettim. Aldymnan uzyn boıly, júzinen meıirimi tógilgen kisini kórgende, kóńilim birden jaılanyp sala berdi. Sondaı zııaly, qarapaıym tulǵanyń boıynan qazaqylyqtyń ıisi ańqyp tur. Quddy aýyldaǵy jaqyn aǵamdy kórgendeı boldym. Osy joly elimizge belgili fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor Rysqul Oınarovpen otandyq ǵylymnyń damýy, qazaq tiliniń jaǵdaıy, urpaq tárbıesi týraly sóılestik.
Ǵylymnyń damýyna orta kerek
– Rysqul aǵa, áńgimeni qazaq ǵylymynyń damýynan bastasaq...
– Shynymdy aıtsam, otandyq ǵylymdy damytý týraly san túrli pikir aıtylady. Ǵalymdardyń ózderi de osy saladaǵy qordalanǵan máselelerdi kóterip, gazet-jýrnalǵa, televıdenıege suhbat berip jatady. Bir jaǵynan, durys. Alaıda ǵylymdy damytýǵa keshendi qaramaımyz. Qarapaıym sózben aıtqanda, ǵylymnyń damýyna orta kerek. Mysaly, keńes dáýirinen beri Almaty – elimizdiń ǵylymı ortalyǵy. Áli de sol deńgeıde. О́ıtkeni onda Ulttyq ǵylym akademııasy men qanshama ǵylymı zertteý ınstıtýty, joǵary oqý orny ornalasqan. Ǵylymnyń ár salasynda myqty ǵalymdar jumys istedi. Tyń jańalyqtar ashyldy. Ekinshi ǵylymı ortalyq Qaraǵandyda boldy. Irgeli óndiris oshaǵy atanǵan shaharda da ǵylymı zertteý ınstıtýttary men birtalaı joǵary oqý orny bar. Munda da bilikti ǵalymdar shoǵyry qalyptasty. Al burynǵy oblys ortalyǵy – Aqmolada eki-úsh joǵary oqý orny bolǵanymen, ǵylymı orta bolǵan joq.
Jalpy, ǵylymı ortanyń mańyzy bólek. Ǵylymdy damytý úshin aldymen jastar tárbıesin túzeýimiz qajet. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degeni beker emes. Adamnyń ata-anasynan alǵan tálim-tárbıesi men ishki mádenıeti kóp nárseni sheshedi. Sonyń bári birge damýy kerek. Qazirgi jastar zaman kóshinen qalmaı damyǵanymen, olardyń tárbıesine kóńil bólmeı júrmiz. Munyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Keıbir jas ǵalymdar ǵylym salasynda bir nátıjege qol jetkizse, birden shetelge ketkisi keledi. Máselen, Amerıka bolsyn, Eýropa bolsyn, olar talantty adamdy satyp alady. Sóıtip, ózderiniń ǵylymyn damytady. Mysaly, keńestik kezeńde shahmat oıyny keremet damydy. Sonyń nátıjesinde dańqty shahmatshylar shyqty. Olardy daıarlaǵan belgili bapkerler ortasy qalyptasty. Sol sekildi bizge de ǵylymı orta kerek. Men Astanaǵa 2000 jyly kóship keldim. Sodan beri L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine, Nazarbaev ýnıversıtetine biraz ǵalym shaqyryldy. Sonda da elordada ǵylymı orta qalyptasty dep aıta almaımyn.
– Ne sebepti?
– Ǵylymı orta bolý úshin ǵalymdar jıi bas qosyp turýy qajet. Onda túrli ǵylymı semınar ótip, ózderi zerttep júrgen salalary boıynsha baıandama jasap, qyzý talqylaý júrip jatsa, qanekeı. Bir jaǵynan, mundaı is-shara ǵalymdardyń eńbegin nasıhattaýǵa daıyn jarnama. Biraq mundaı ǵylymı orta joq. Únsizdik. Búgingi ǵalymdar óz betimen izdenip, halyqaralyq jýrnaldarǵa materıalyn jarııalap, PhD qorǵaı beredi. Muny bizdiń kezimizdegi ǵylymı ortamen salystyra almaısyń. Qazir qazandaı burq-sarq qaınaǵan sondaı ortany saǵynamyn.
– Endi ǵylym qalaı damıdy?
– Ǵylym jeke-dara eshqashan damymaıdy. Ǵylymnyń damýyna adamnyń bilimi, biliktiligi, ishki mádenıeti birdeı damýy kerek dep taǵy aıtamyn. Biz jastardy ǵylymǵa nege daıarlaımyz? Olar da elge eńbek etip, otandyq ǵylymdy damytýǵa úlesin qossa deımiz. Bir ókinishtisi, qazirgi jastar biz oılaǵandaı emes. Buǵan bola olardy jazǵyrmaımyn. Ýaqyt solaı ma, álde elimizdegi ǵylym damýynyń áli de kemshin tusy bar ma, daryndy jastar ǵylymı dárejesin alǵannan keıin shetelde jumys istegisi keledi. Onda barǵannan keıin turaqtap qalady. Sondyqtan adamı mádenıettiń negizinde ulttyq mádenıetti kóterý kerek sekildi. Ulttyq mádenıeti joǵary adam óz elinen eshqashan ketpeıdi. Biz damyǵan Eýropa týraly kóp aıtamyz. О́z basym, jumys babymen Eýropanyń biraz jerin araladym. Eýropa halyqtarynyń bári de óz elin, ana tilin joǵary qoıady. Bir-birimen óz tilderinde sóılesedi. Mysaly, Italııaǵa barǵanda ıtalııalyqtardyń kári-jasyna qaramastan, óz tilinde sóılesip júrgenin kórdim. Tek basqa elden kelgen azamattarmen ǵana aǵylshynsha tildesedi. Eýropanyń kez kelgen memleketine barsańyz, osyndaı kórinisti kóresiz. Birde Shvesııa ormanyn aralap júrip, adasyp kettim. Sodan ormannan shyǵatyn jol izdep, qoryqshynyń baspanasy sekildi bir kishkentaı úıdi kórip, esigin qaqtym. Úıden jasy kelgen kempir shyqty. Meniń aǵylshyn tilim ońyp turǵan joq, sonda da oǵan adasyp júrgenimdi aıtyp túsindirdim. Álgi kempir menimen aǵylshynsha óte jaqsy sóılesti. Ol kisi óz ana tilin bilgenimen qosa aǵylshyn tilin de erkin meńgergen. Bul da – mádenıettiliktiń bir belgisi. Qysqasy, eldiń, adamnyń mádenıeti kóterilmese, ǵylym alǵa damymaıdy. Muny bılik ókilderi túsinse deımin. Qazir elimizge san taraptan ınvestorlar kelip jatyr. Solardyń biri osynda zaýyt salyp, zamanaýı qural-jabdyqtaryn ákeldi delik. Al sonda eńbek etetin bizdiń azamattardyń bilimi men mádenıeti soǵan saı ma? Eger ol ınvestor álgi zaýytqa 6-býyndaǵy jańa tehnologııany alyp kelgenimen, onda isteıtinderdiń mádenıeti tómen bolsa, shetelden kelgen qojaıynǵa eshqandaı paıda joq. Sondyqtan ǵylymdy damytý týraly aıtqanda, tek ǵylymdy ǵana emes, adamdardyń mádenıeti men bilimin qosa kóterý qajet dep sanaımyn.
Matematıka – kúrdeli ǵylym emes
– Elimizdegi myqty matematıkterdiń birisiz. Osy ǵylymnyń basqa saladan ereksheligin aıta ketseńiz?
– Matematıka sonshalyqty kúrdeli ǵylym dep aıta almaımyn. Negizin túsinseńiz, eń ońaı sala. Matematıka «Neden?», «Ne sebepti?», «Qaıdan?» degen suraqtarǵa jaýap beredi. Máselen, adamzat jaralǵannan beri qanshama mıllıondaǵan jyl ótti. Sodan beri adam balasynyń jınaǵan baılyǵy ne degende, oılaý júıesi der edim. Oılaý júıesi ártúrli sala arqyly damıdy. Aıtalyq, ádebıet te, beıneleý óneri de, mýzyka da oılaý júıesin damytady. Matematıkada ońtaıly oılaý degen ádis bar. Munda bir oıdyń shyndyǵyn kelesi satydaǵy oıda qorytyp, dáleldeıdi. Sony adamdarǵa úıretýge esep kerek. Matematıka ǵylymynyń da óz fılosofııasy bar.
– Ǵylymı orta sizdiń matematıkaǵa engizgen jańalyǵyńyzdy joǵary baǵalaıdy, osyǵan toqtalsańyz?
– Matematıkada «ıntegral operatorlary» degen uǵym jıi kezdesedi. Men osy salany uzaq zerttedim. Buǵan kandıdattyq, doktorlyq eńbekterimde de jan-jaqty toqtaldym. Osy ıntegral operatorlarynyń jumysyn damytýǵa ony derbes jaǵdaıynda bir jańalyq taýyp, «Oınarov sharty», «Oınarov ıadrosy» degen termındi ǵylymǵa engizdim. Menen keıin de bul sharttardy basqa da ǵalymdar zertteı bastady. Jańalyqtyń maǵynasyn túsindirý qıyndaý. Degenmen qazaqshalap aıtqanda, bylaı: Taýly ólke. Endi sony mekendep otyrǵan malshy jerdiń oty taýsylǵannan keıin otaryn basqa jaqqa aparsam deıdi. Jan-jaǵy bıik taýdyń ortasynda ǵana ashyq jer bar. Sodan kishkentaı sańylaý taýyp, maldy shóbi mol betkeıge shyǵarady. Meniń ǵylymǵa engizgen jańalyǵym da solaı. Basqa ǵalymdar men tapqan sańylaý arqyly sol salany odan ári zertteıdi.
– Qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrý týraly ne aıtasyz?
– Bul taqyrypqa baılanysty gazet-jýrnalǵa biraz maqala jazdym. 90-jyldary Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynda qyzmet istep júrgende termınologııaǵa baılanysty túrli semınarǵa qatysyp, osy salany biraz zerttedim. Máskeýdegi termınologııa ortalyǵyna baryp, solardyń jumysymen tanystym. Osydan 40 jyl buryn «ıntegrasııa» degen sóz sırek qoldanylatyn. Qazir osy ǵylymı termındi jıi aıtamyz. Mysaly, matematıka ǵylymyna baılanysty termınderdi de basqa salaǵa da qoldana beremiz. О́ıtkeni ýaqyt, qoǵam jańarǵan saıyn termınderdiń de maǵynasy keńeıedi. Máselen, «matematıkalyq analız» degen sabaq bar, sony qazaqsha «matematıkalyq taldaý» dep ataıyq desek, keıbireýler buǵan kelispeıdi. Qazaqtyń tili baı, oralymdy, kez kelgen ǵylymı termındi ózimizge ıkemdeýge bolady. Sondyqtan termınologııaǵa óte mán berý kerek.
– Ult zııalysy retinde sizdi qoǵamda ne tolǵandyrady?
– Tolǵandyratyn másele óte kóp. Aıtalyq, buryn halqymyzdyń boıynda ar-uıat degen qalqan bar edi. Keıingi otyz jylda sol qalqanymyzdan aıyrylyp qalǵandaımyz.
– Mundaı kúıge qalaı tústik dep oılaısyz?
– 1991 jyly elimiz táýelsizdik alǵanda bórkimizdi aspanǵa atyp qýanǵandardyń birimin. Sol kúni túnimen uıyqtamaı shyqqanym da esimde. О́ıtkeni qazaqtyń azat el bolýyn jas kúnimnen ańsadym desem, ótirik aıtqanym emes. 60-jyldardyń ortasynda ýnıversıtette oqyp júrgende jataqhananyń bólmesinde birge turatyn jigittermen esikti ishinen tars jaýyp, jaryqty óshirip qoıyp, osy taqyrypta áńgimelesýshi edik. Egemendik alǵannan keıin birden damý jolyna túsemiz dep oıladyq. Biraq jaǵdaı biz oılaǵannan basqasha órbidi. Alypsatarlyq beleń aldy. Buryn halqymyz alypsatarlyqty jek kórgen edi. Baıý maqsatymyzǵa aınaldy. Sonyń saldarynan obal-saýap pen ar-uıatty umyta bastadyq. Áli de eshteńe ózgerip ketken joq. Soǵan qatty qapalanamyn. Endi osylaı kete beremiz be dep qorqamyn. 1991 jyly táýelsizdik alǵanda ǵylym jolynda júrgen bir top dosymmen birge «Egemen el boldyq, endi ózimiz qaryshtap damımyz» dep qýanyp, sol kezeńdi kórsek dep armandadyq. Búginde sol dostarymnyń kóbi ómirden ozdy. Keıbireýi aýyryp jatqanda: «Biz elimizdiń órkendegenin kórsek dep ańsap edik. Endi ony kóre almaımyz, soǵan sen jet» dep, aqyrǵy amanattary sekildi tilekterin aıtty. Shynymdy aıtsam, dostarym ańsaǵan damyǵan ýaqytty men de kóre almaıtyn sııaqtymyn.
– Sonda bolashaqqa senimińiz az ba?
– Buryn senýshi edim, qazir kúnnen-kúnge senimim azaıyp barady. Ásirese óz salt-dástúrinen, tilinen, dininen jeringen baýyrlarymdy kórip, janym túrshigedi. Memlekettik tildiń de jaǵdaıyna alańdaımyn. Osy taqyrypta áleýmettik jelige úsh post jazdym. Biz – biraz bodandyqtyń qamytyn kıgen, túrli ıdeologııanyń yqpalynda bolǵan, 4-5 qoǵamdyq formasııany bastan keshken halyqpyz. Sonyń kesirinen ultymyz ekige bólindi.
Máselen, orystanǵan qazaqtardy alaıyq. Olar jan-tánimen orys tilin qorǵap, ózderin qazaq tildilerge qaraǵanda joǵary sanaıdy. Elimizdiń tolyq qazaq tildi bolýyna da qarsy. Bulardyń qarsylyǵy orys etnosy ókilderinen de basym túsedi. Bir jaǵynan, olardy alǵan tárbıesi men ósken ortasyna qarap, kinálaýdyń ózi qıyn. Degenmen kósh júre túzelip, el qazaq tildi bola bastaǵanda bular da qatarymyzǵa qosylady dep oılaımyn. Bir sózben aıtqanda, memlekettik tildi meńgerý – mádenıettilik belgisi. 1997 jyldyń shilde aıynda shyqqan «Til týraly» zańynyń 4-babynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili» dep jazylǵan. Atalǵan zańda respýblıkanyń árbir azamaty memlekettik tildi bilý paryz dep kórsetilgen. Eger osy zań tolyq jumys istegende qanshama is alǵa basar edi. Qatynas qaǵazdary memlekettik tilde júrgizilip, aınalymǵa enýshi edi. Bul ózekti máseleni Ulttyq quryltaı múshelerine de usyndym.
Qarapaıymdylyq – uly qasıet
– Ǵylym joly aýyr dep aıtamyz. Shynymen de solaı ma?
– Ǵylymǵa kesh keldim. Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa túsýge kelgende, menimen qujat tapsyrǵan talapkerlerdiń deni aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq bilim olımpıadasynyń júldegerleri eken. Mektepte oqyp júrgende olımpıadaǵa qatyspaq túgili, ondaı sózdi estigen emespin. Orys tilin de bilmeımin. Sol jyldary Mınıstrler keńesiniń qaýlysymen oqýǵa túskenderdiń arasynda emtıhannan joǵary baǵa alǵandarǵa Reseıdiń ortalyq qalalaryndaǵy irgeli ýnıversıtetterge barýǵa joldama berildi. Buǵan meni de qosty. Oqý-aǵartý mınıstri joldama alýǵa shaqyrdy. Barǵan joqpyn. Bir kúni fakýltet dekany Qasen Ibrashev shaqyryp alyp: «Sen nege joldama boıynsha ortalyqqa oqýǵa barmaı júrsiń? Oǵan barý qajet. Qazaq balalarynyń óskeni durys», dep biraz aqylyn aıtty. Men ol kisige orys tilin bilmegendikten oqı almaıtynymdy túsindirdim. Osy kezde taǵy bir oqytýshymyz: «Qaseke, bizge de bala kerek qoı, osy jigit ózimizde oqysyn», dep meni qoldap sóıledi. Ýnıversıtette óte jaqsy oqydym. Kırov atyndaǵy stıpendıat atandym. Oqý bitirgennen keıin áskerge kettim. Eki jyl Otan aldyndaǵy paryzymdy ótegennen keıin Almatyǵa kelip, ǵylym jolyn qaıta jalǵastyrýdy oıladym. Biraq ákem: « Men zeınetkerlikke shyqtym, úıdiń úlkenisiń, bizge kómek beretin sen, aýylda bol», dep shaqyryp aldy. Sóıtip, zaıybym ekeýmiz aýylǵa kelip, mektepke ornalastyq.
Arada eki-úsh jyl ótti. Jaz edi, bir kúni úıge ákem keldi. Shaı ishtik. Áıelim dastarqandy jınaıyn dep jatyr edi, «jınama» dep qolyn jaıyp: «Men aýylǵa shaqyrǵanda sózimdi jerge tastamaı kelgenderińe rızamyn. Búginnen bastap, qaıda baram deseńder de joldaryń ashyq», dep batasyn berdi. Kelinshegim ekeýmiz apyl-ǵupyl zattarymyzdy jınap, Almatyǵa tarttyq. Munda jumysqa turý úshin mekenjaıǵa tirkelý kerek. Ondaı tanys joq, biraz qınaldyq. Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen qosymsha saǵat alyp, jumys istedim. Jalaqysy óte mardymsyz. Senbi-jeksenbi kúni vokzalǵa baryp, vagon túsirdim. Aqyry sol kezdegi Oqý-aǵartý mınıstri Q.Balahmetovtiń qabyldaýyna jazylyp, úsh aı degende kómekshisi arqyly ózim oqyǵan ýnıversıtetke oqytýshy bolyp, tolyq ornalastym. Biraz jyl stýdentterge dáris oqydym. Odan keıin Ulttyq ǵylym akademııasynyń Matematıka jáne mehanıka ınstıtýtynda aǵa ınjener, jetekshi ǵylymı qyzmetker, zerthana meńgerýshisi bolyp, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııamdy qorǵadym.
– О́mirde kimdi ustaz tuttyńyz?
– Aral qalasynyń irgesindegi №19 mektepte oqydym. Osy bilim ordasynda matematıkadan Temir Tilesbaev esimdi muǵalim sabaq berdi. О́te shynshyl, ótkir adam edi. Keıin mektep dırektory boldy. Bul kisi bizdiń jaqqa 1962 jyldary Oral óńirinen joldamamen kelgen. Zaıyby kitaphanashy bolyp istedi. Ekeýi de sypaıy, mádenıetti adamdar. Olardyń bir-birine izeti, syılastyǵy, jarasymdy kıimi aýylǵa keremet áser etti. Bizdiń de solarǵa uqsaǵymyz keldi. О́z basym, osy aǵaıymnan kóp ónege aldym. Keıin ol kisi otbasymen Almatyǵa kóship kelip, óte jaqyn aralastyq. Meniń árbir jetistigime qýanyp, marqaıyp otyratyn. Al ǵylymdaǵy ustazdarymnan Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi, álemge esimi málim matematık 107 jasqa kelip qaıtys bolǵan Sergeı Mıhaılovıch Nıkolskııdi bólek kóremin.
– Sizdi basqadan qarapaıymdylyǵyńyz erekshelep turady, osynyń syry bar ma?
– Qarapaıymdylyq maǵan áke-sheshemnen, ósken ortamnan, týǵan aýylymnan daryǵan. Qandaı bıikke kóterilsem de, osy qalpymnan ózgergen emespin. Áıtpese ózinen tómen adamǵa shikireıip qaraıtyn talaılardy kórip júrmiz ǵoı. Bul adam mádenıetiniń tómendigin kórsetedi. О́z basym, «men ǵylym doktorymyn, professormyn» dep eshkimge keýde qaǵyp kórgen joqpyn. Adam qandaı jaǵdaıda da adam bolyp qalýy kerek. Kóshedegi kez kelgen adamdarmen aralasyp, sóılesip kete beremin. Qarapaıymdylyq – uly qasıet. Bizdiń býyndy ata-ana, aýyl, qoǵam tárbıeledi. Bir mysal aıtaıyn. Jaz shyǵa sıyrdyń júninen dop jasap oınaımyz. Sondaı oıynnyń qyzyǵyna batqan 6-7 jastaǵy kezim. Álgi dopty qýalap kele jatqanda áńgimelesip turǵan bir top úlkenderdiń janynan sálem bermeı ótip kettim. Ony ózim sezdim. Bir kezde menimen qatarlas bala «seni shaqyryp jatyr» dep, solar turǵan jaqty nusqady. Baryp sálem berdim. Bári de áke-sheshemdi, rýymdy surap, sálem bermeı ótken qylyǵymdy jaqtyrmaı turdy. Bir saǵat ótkennen keıin anam oıyn ústinen «ákeń shaqyryp jatyr» dep alyp ketti. Tabaldyryqty attaı bergende, ákemniń qamshysy arqamnan osyp ótti. Janym shyǵyp kete jazdap, shesheme baryp tyǵyldym. Ádette meni qyzǵyshtaı qoryp júretin anam bul joly ıterip jiberdi. Ákeme qarasam, qabaǵy túsip ketken. Bir kezde júzi surlanyp: «Sen úlken adamdarǵa sálem bermeı, júgirip ótipsiń ǵoı. Endi mundaı ádepsiz qylyq jasasań, budan da jaman bolady», dep qatýlanyp sóıledi. Bul oqıǵa maǵan ómirlik sabaq boldy. Endi aýylda úlkenderdi kórsem, anadaıdan júgirip baryp sálemdesetin boldym. Ákemniń osyndaı myqty mektebinen ótkenime rızamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»