Qaı energııa kózine basymdyq bergen jón?

Energııa tapshylyǵynyń qandaı bolaryn kórshiles О́zbek­stanǵa qarap-aq baıyptasaq bol­ǵandaı. Qazir bul el ózine kerek energııanyń 80-90 paıyzyn gazdan alady. Iаǵnı gaz jaǵyp, ony elektr toǵyna aınaldyrady. 2022 jyldan beri óz gazy jetkiliksiz bolyp, Reseıden ımporttaı bastady. Balamaly energııa kózderine kóshpese, Reseı gazyna táýeldiligi arta bermek.

«Bizdiń el de 2022 jyldan beri energetıka tapshylyǵyna tap bolyp, Reseıden, Qyrǵyzstan men Tájikstannan elektr qýatynyń bir bóligin ımporttap jatyr. Importtalǵan energııanyń baǵa­sy bizdiń baǵamen salystyrǵan­da tym joǵary. Sonymen qatar elimiz Túrikmenstan men Reseı­den belgili mólsherde gazdy da ımporttaıdy. Gaz qorymyzdy damytyp, jylý ortalyqtaryn salmasaq, osylaı syrttyń energııa kózine táýeldi bolamyz», deıdi munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov.

Aıtýynsha, eldegi jylý orta­lyq­tarynyń kóbi ábden eskirip, tozyǵy jetken.

«Kóbi keńes zamanynda salyn­ǵandyqtan, qazirgi talaptarǵa múlde saı emes. Sondyqtan ár qys saıyn kútpegen aqaýlar shyǵyp, turǵyndardy áýre-sarsańǵa salyp qoıady. Qazirgi energııa óndirip otyrǵan stansalar ázirdiń ózinde senimdi energııa kózi bola almaı tur. Demek keleshekke kómir, gaz ener­gııasymen baramyn deý, tipti keri ketý dese de bolady», deıdi ol.

Endigi amal – jylý elektr stansalaryn salý. Buǵan deıin belgili bolǵandaı, Reseı kompanııalary úsh ólkede JEO salýmen aınalyspaq. Oǵan Reseıden onsyz da gaz ben energııa satyp alyp otyrǵanymyzdy qosyńyz. Endi AES týraly áńgime qozǵalǵanda, taǵy da Reseı sóz bola bastady. О́ıtkeni bizdegi AES-ti salýdan Reseıdiń alpaýyt korporasııasy  «Rosatom» da úmitti.

«Halyq bul kompanııanyń AES qurylysyna atsalysqanyn qup kórmeıdi. Muny basym kópshiliktiń oıy dep bilemin. Olar AES qurylysy Reseıge táýeldi bolmasa deıdi. Rasymen, Reseıdiń energııasyn, gazyn ımporttap, endi kómir jaǵatyn jylý ortalyǵyn da solarǵa saldyryp jatyrmyz. Bul – úlken ókinish. Táýelsizdik alǵaly tym quryǵanda jylý ortalyǵyn sala almadyq. Salý bylaı tursyn, durystap jóndep alýǵa da dármensizbiz. Basqa da energııa óndiretin ortalyqtardy sheteldikter qurdy. О́ıtkeni tehnologııa da, qarjy da solarda. Eger bilim men ǵylymdy durys jolǵa qoıyp, AES sııaqty qazirgi zaman stansalaryn tolyq meńgermesek, syrttyń kómegine muqtaj kúıde júre beremiz», deıdi spıker.

Elektr energııasy AES-ten ǵana emes, kómir, gaz, jel, kún nemese gıdro sııaqty balama ener­gııa kózderinen de óndiriledi. Alaıda kómir jaǵyp energııa óndiretin JES salýdyń qaýpi kóp. Elimiz 2060 jylǵa qaraı kómir­tegi beıtaraptyǵyna ótý boıynsha mindetteme alyp, ýáde berdi. Osyǵan oraı, 2040 jyldan bastap kómir jaǵatyn JES salýdan bas tartyp, jappaı «jasyl» energııaǵa ótý úderisin bastaýǵa tıis. Demek, keleshekte kómir­den energııa alýǵa eshqandaı negiz joq.

«Elektr energııasyn óndire­­tin ekinshi múmkindik – gaz. Ony GTES deıdi ǵoı. Ol Túrkistan, Jańaózen, basqa da qalalarda josparla­nyp jatyr. Gaz elimizdi elektr­ energııasymen 20 paıyzǵa qamta­masyz etedi. Biraq qazir gaz boıyn­­sha táýeldi elmiz. Gaz qorymyz mol, álemde 22-oryndamyz. Alaıda gazdy jetkilikti deńgeıde óndire almaı otyrmyz. Sebebi ın­vestorlarǵa gazdy damytqan óte tıimsiz. Osyny eskermeı GTES-terdi salyp tastasaq, oǵan gazdy ım­port­taıtyn bolsaq (mysaly, Reseıden) ol tym qymbatqa túse­di. Táýeldi bolǵandyqtan, gaz shy­ǵarý­shy el onyń baǵasyn óz qalaýyn­sha kótere beredi. Sóıtip, bir qadam alǵa basýyńa baǵamen-aq tosqaýyl qoıyp tastaıdy», dedi A.Narymbetov.

«Gıdroelektr stansalar qa­jet­ti energııanyń 6-7 paıyzyn qamtamasyz etedi. Jalpy, GES bizde ǵana emes, búkil álemde kóp salynyp jatqan joq. Sebebi álemdegi eń úlken problemanyń biri – sý resýrsy. GES-ke sý kerek. Basqany bylaı qoıǵanda, Ortalyq Azııadaǵy sý máselesi qazirdiń ózinde kúıip tur. Qyrǵyz Alataýy jalańashtanyp Qarataýǵa aınalyp bara jatyr. Ony keshe ǵana Astanaǵa resmı saparmen kelgen Qyrǵyz Prezıdenti Sadyr Japarov aıtty. Ony Memleket basshysy Qasym-Jomar Toqaev ta maquldap, quptady. Demek GES salý aıtylǵan máseleni odan ári ýshyqtyra túsedi. Muny durys túsingen jón. Qazir aımaqtaǵy Qytaı, Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan men Tájikstannyń da basty máselesi – sý resýrsyn durys basqarý. Mundaǵy kórpeni árkim ózine qaraı tartpaýy kerek. Eger olar kelisimsiz GES turǵyzsa, bizge keletin az ǵana sý odan ári kemip ketedi. Sondyqtan GES-ten de kóp nárse kúte almaımyz. Sý keleshekte qazirgiden de azaıady. Álemdegi barlyq el qazirden bastap sýdy únemdep, ár tamshysyn tıimdi paıdalanbasa, ol problemadan úlken daý-damaılar týyndap ketý yqtımaldyǵy basym», deıdi sarapshy.

Budan soń maman balamaly ener­gııa kózderine toqtaldy. Onyń úlesi 7 jylda 6 paıyzǵa áreń jet­ken. Al bir AES-tiń salynýy eli­miz­diń energııaǵa qajettiligin 10-nan 20 paıyzǵa deıin qamtamasyz etedi.

«Balamaly energııany óndirý­ge osy kezge deıin qansha ml­rd qarjy jumsaldy. Osyny bir túgeldep, esebin alatyn kez jetti. Sebebi 7 jylda jetken jetistigi­miz tym az, 6-aq paıyz. Endi sol 6 paıyzdy 2035 jylǵa qaraı 10-15 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Biraq ol kórsetkishke jetý ońaı bolmaıtyn sııaqty. Onyń óz sebepteri bar. Balamaly energııa kózindegi basty problema – eldegi ınfraqurylymnyń oǵan saı kelmeýi. Birinshi kezekte balamaly energııa kózi degenimiz – balamaly toq kúshi. Ekinshi­den, ony saqtaıtyn úlken qoıma­lar kerek. Bizde ol joq. Balamaly toqty ótkizetin jeli de áli quryl­maǵan», deıdi.

Degenmen sarapshy múmkindik jetse bir energııa kózimen shektelmeı, bul baǵytta da ártarap­tandyrý saıasatyn júrgizgen jón bolar edi degen oıyn aıtady.

«Kómirden alynatyn energııa birtindep azaıa beredi. Parıj kelisimi qatal. 2060 jylǵa deıin aýaǵa zııandy shyǵaryndy tas­taıtyn energııa kózine birjola tyıym salynady. JES-terdiń de tozyǵy jetti. Degenmen ony qoldanystan búgin-erteń alyp tastaı almaımyz. О́ıtkeni eldegi basty elektr energııasyn ón­dirýshi – JES. Áıtse de, oǵan kóp qarajat quıýdyń qajeti joq. Kerekti kezeńge deıin jóndeýden ótkizip, ustap turǵan jón. Al gaz týrbınalaryn damytqan lázim. Alaıda áýeli gazdyń ózin kóp óndirýdi qolǵa alǵan durys. О́z gazyń bolmasa О́zbekstan, Italııa syndy ózge elderge qol jaıyp otyrasyń. Sondyqtan ony osy 20-25 paıyzynda ustap turǵan jón shyǵar. Mundaǵy usynys – ártaraptandyrý erejesin buzbaý. Múmkin bolsa, balamaly energııa óndirýdi 20 paıyzǵa jetkizý kerek. Al gıdroelektr stansalaryn báribir kóbeıte almaımyz», dedi.

Sarapshynyń paıymynsha, AES máselesin «jeti ret ólshep, bir ret kesken» durys.

«Bizdiń elge úlken AES tıimdi me, álde kishi modýldi AES tıimdi me, ony aqyldasa otyryp sheshý kerek. Biz qazir álemdegi ýrannyń 40 paıyzyn shyǵaramyz. «Qazatomprom» onyń jartysynan kóbin ıgerip tur. 23 paıyzy – «Rosatom» úlesinde. Ýran boıynsha táýeldilik joq. Sondyqtan AES-ti barynsha ashyq, jarııa túrde salý kerek. Meniń oıymsha, munda da ártaraptandyrý erejesin alǵa qoıyp, keleshekte 3-4 AES salatyn bolsaq, ár­qaı­sysyn ár eldiń eń myqty merdiger kompanııalaryna senip tapsyrǵan jón. Sonda birjaqty táýeldilik bolmaıdy», dep sózin qorytty A.Narymbetov.