Jaqsylardyń izindeı kıeli shańyraq

HH ǵasyrdyń basynda elimiz pat­shalyq Reseıdiń shetkeri otar ólkesi sanalsa da, sol kezdegi álemdik qarqyndy damý úderisinen tys qalmady. Ásirese kapıtalıstik naryq qatynasynyń ózindik zańy osy úrdisti jedeldetti. Sonymen qatar bul ózgeris qoǵamdyq damýdyń túrli salasyna, onyń ishinde bilimdi maman men kásipkerlikke suranys týǵyzdy.

Alǵash ret Dalalyq ólkege ǵana emes, Batys Sibirdiń kóptegen aımaǵyna bas­taýysh mektep oqytýshylaryn daıar­laý maqsatynda Semeı qalasynda muǵa­limder semınarııasyn ashý týraly má­seleni Batys Sibir oqý okrýginiń qam­qorshysy P.Lavrentev kóterdi.

1903 jyly 23 qyrkúıekte Semeıde muǵalimder semınarııasy ashyldy. Bul resmı túrde – «Bastaýysh synyp oqytýshylaryn daıarlaýǵa arnalǵan muǵalimder semınarııasy» dep ataldy. Aty aıtyp turǵandaı, bul semınarııa bastaýysh ýchılısheler men bastaýysh orys-qazaq mektepterine jáne aýyldaǵy qazaq mektepterine mu­ǵalimder daıarlady. Semeı muǵalimder semınarııasynyń tuńǵysh dırektory bolyp Sankt-Peterbor ýnıversıtetiniń túlegi Aleksandr Vladımırovıch Belyı taǵaıyndaldy. Ol oqý ornyn 1906 jyldyń 1 tamyzyna deıin basqaryp, semınarııanyń qalyptasýyna zor úles qosty. Sodan beri saqtalǵan qujattarǵa zer salsaq, semınarııa alǵash ashylǵanda oqýǵa túsýge talapkerler Tom, Tobyl, Voronej, Orel gýbernııalary men Semeı, Jetisý oblystarynan ótinish bergen.

A.Belyıdyń keıin Sankt-Peterbor tarıh-fılologııa ınstıtýtynyń túlegi Mıhaıl Nıkolaevıch Bereznıkov 12 jyl dırektor boldy. Sonymen qatar munda tańdaýly joǵary oqý oryndaryn bitirgen ozyq oıly pedagogter eńbek etti. 1905 jyly 1 shildede Semeı muǵalimder semınarııasyna qyrǵyz (qazaq) tili oqytýshysynyń qyzmeti engizilip, buǵan Nurǵalı Quljanov qabyldandy. 1906 jyly maýsymda muǵalimder semınarııasynyń alǵashqy 15 túlegi bitirip, olarǵa bastaýysh ýchılısheniń muǵalimi kýáligi tabys etildi. 1914 jyly oqý ornyna ımperatordyń taq murageri Alekseı Nıkolaevıchtiń esimi berildi. Sondaı-aq munda oqýshylarǵa erli-zaıypty Nurǵalı, Názıpa Qul­janovtar, aǵaıyndy N.Beloslıýdov, A.Beloslıýdov, I.Malahov, V.Popov sııaqty bilikti ustazdar sabaq berdi.

Qazaqtyń daryndy jastary oqyǵan Semeı muǵalimder semınarııasy shákirt­terine jan-jaqty bilim berýmen birge olardyń rýhanı-estetıkalyq damýy­na da erekshe kóńil aýdardy. Olar qalada túrli mádenı is-shara men ulttyq oıyn-saýyq keshin uıymdastyrdy. 1914 jyly Semeıde Abaıdyń qaıtys bolýy­na 10 jyl tolýyna arnalǵan ádebı-etnografııalyq, mýzykalyq óner keshin ótkizýge erli-zaıypty Quljanovtarmen birge semınarııada oqıtyn qazaq jas­tary uıytqy boldy. Bul týraly «Aı­qap» jýrnalynyń 1914 jylǵy № 4 sa­­­nynda maqala jarııalanǵan. Semeı ob­ly­synyń sol kezdegi áskerı gýbernatory F.Chernsov pen qala jurtshylyǵy qatys­qan osy keshte Názıpa Quljanova gýber­natordyń ózin tańǵaldyryp, taza orys tilinde Abaıdyń ómiri týraly baıandama jasaǵan. Osydan-aq elimizdiń qanshama býynyn tárbıelegen oqý ornynyń el tarıhyndaǵy alatyn orny zor ekenin kóremiz.

Muǵalimder semınarııasynda Á.Sát­­baev, Q.Sátbaev, M.Áýezov, J.Aı­­maýyt­uly, Q.Nurmuhamedov, B.Sár­senov, Á.Marǵulan sekildi aıtýly ult zııa­ly­larynyń alǵashqy aǵartýshylyq, qaırat­kerlik, jazýshylyq joly qa­lyptasty.

Qazaq ádebıetiniń klassıgi, oqý or­nynyń túlegi Muhtar Áýezov 1915-1920 jyldary muǵalimder semınarııa­synda oqyp júrip, alǵashqy shyǵarmalaryn jazdy. Sonymen birge bolashaq dańq­ty jazýshy «Iаrysh» fýtbol koman­dasynyń belsendi múshesi bolyp qana qoımaı, J.Aımaýytulymen birge 1918 jyly «Abaı» jýrnalyn shyǵardy. Halqymyzdyń ulttyq sanasyn oıatatyn maqalalary «Saryarqa», «Qazaq tili» gazetterinde jıi jarııalandy.

1914-1919 jyldary semınarııa shá­kirti Júsipbek Aımaýytulynyń shyǵar­mashylyq talanty jarqyrap kórindi. 1915 jyldyń 13 aqpanynda Semeıde ótken tarıhı keshte «Birjan men Sara» aıtysynyń sahnalyq nusqasyn jasap, ony qoıǵan Júsipbek bolatyn. 1916-1917 jyldary jazýshynyń «Eski tártippen bala oqytý», «Rábıǵa» syndy pesalary jaryq kórdi.

Sondaı-aq oqý ornynyń tarıhy – Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti, asa kórnekti akademık Qanysh Sátbaevtyń esimimen de tikeleı baılanysty. Munda 1914-1919 jyldary semınarııa dırektorynyń 14 semınarıske stıpendııa taǵaıyndaý týraly Semeı oblystyq basqarmasyna jazǵan qatynas-haty saqtalǵan. Sonyń ishinde aıtýly ǵalymnyń da esimi bar. Oqýyn támamdaǵannan keıin Q.Sátbaev muǵalimder semınarııasy janyndaǵy qazaq muǵalimderine arnalǵan eki jyl­dyq pedkýrsta jaratylystaný páni­nen sabaq bergen. Taǵy da belgili tul­ǵanyń biri – Semeıdegi Alash mılısııa­syn quryp, onyń alǵashqy komandıri bolǵan, 1918 jyly 6 naýryzda sovdeptiń qyzylgvardııashylary atyp óltirgen, semınarıst Qazy Nurmuhametuly.

Muǵalimder semınarııasynda oqyǵan sanaýly qazaq jastary ózge ult ókilderi arasynda oqýǵa degen zor yntalarymen erekshelengen. Semınarııada 1903-1920 jyldary aralyǵynda Qurmanbaı Muzdybaev, Ábikeı Sátbaev, Ahmetolla Barlybaev, Qasymbek Áýezov, Ahmetbek Seısembaev, Táýekel Nýrkın, Ábish Hasenov, aǵaıyndy Bıahmet jáne Janah­met Sársenovter, Raqymbaı Sapaqov, Imamaǵzam Álim­bekov, Mustafa Shan­tın, Ábdikárim Dúısebaev, Qasymhan Be­ke­naev sııaqty qazaq jastary bilim alǵan.

1919 jyly keńes ókimeti ornaǵannan keıin jańa bılik ókilderi bilim berý isine de basa nazar aýdardy. Aldymen olar halyqtyń ártúrli toby ara­syndaǵy saýatsyzdyqty joıýdy kún tártibine qoıdy. Osy mańyzdy iste Se­meı muǵalimder semınarııasyna úlken mindetter júkteldi.

Atalǵan semınarııa 1920 jyldyń qyrkúıeginen bastap, «Semeı halyqqa bilim berý praktıkalyq ınstıtýty» degen jańa ataýmen qyzmetin bastady. Al 1922 jyly atalǵan oqý ornynyń negizinde eki pedagogıkalyq tehnıkým (qazaq, orys) ashyldy. 1922 jyl­dyń 1 jeltoqsanynda Semeı qazaq pe­dagogıkalyq tehnıkýmynyń dırek­torlyǵyna Á.Sátbaev taǵaıyn­daldy. Ábikeı Zeıinuly bul qyzmetti 1927 jyldyń shildesine deıin atqardy. Qazaq pedtehnıkýmynda osy kezeńde belgili alash qaıratkerleri – Álimhan Ermekov, Halel Ǵabbasov, Seıtbattal Mustafın, Taıyr Jomartbaev, Ǵalıaqpar Tórebaev, Mánnan Turǵanbaev sabaq berdi. Sonymen qatar B.Gerasımov, N.Beloslıýdov, E.Mertvesov sekildi bilikti ustazdar qyzmet istedi. Á.Sátbaevtan keıin Semeı­degi qazaq pedtehnıkýmy men ýchılıshesin 1930-1940 jyldary A.Jıenǵalıev, Sh.Mu­hametov, K.Hamıtov, T.Jaıyqbaev, T.Mýsın, M.Mýrtazın sııaqty azamat­tar basqardy. Osy qazaq pedtehnıkýmynda oqyp, bilim alǵan tanymal tul­ǵalardan: akademık Álkeı Marǵulandy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Musataı Aqynjanovty, Qazaq KSR Oqý mınıstri, pedagogıka ǵylymda­rynyń doktory, professor Ábdihamıt Sembaevty, Qazaq KSR Ishki ister mı­nıstri Shyraqbek Qabylbaevty, pe­dagog, aqyn Ahat Qudaıberdıevti, So­sıa­­lıstik Eńbek Eri, ulaǵatty ustaz Ja­­qııa Sháıjúnisovti, saıası qýǵyn-súr­gin qur­bany, aqyn, jýrnalıst, pedagog Tur­lyhan Qasendi erekshe aıtýǵa bo­lady.

Orys pedagogıkalyq tehnıkýmy men ýchılıshesin 1922-1950 jyldary A.Mıhaılov, V.Boboshkın, N.Chýrsın, A.Mıkeshın, P.Homýtov, L.Tıýrın syndy qabiletti dırektorlar basqaryp, oqý ornynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtty. Sondaı-aq oqý ornynda A.Malahov, A.Chýrsına, T.Stıýhın, L.Ýsacheva, P.Popov syndy tájirıbeli ustaz­dar eńbek etti. Al orys pedtehnıký­myn bitirgen túlekter arasynan ǵalym, ustaz L.Perelygın, Sosıalıstik Eńbek Erleri M.Nosova, D.Parıı, Keńes Odaǵynyń batyrlary V.Býntovskıh, V.Shýlıatnıkov sekildi tulǵalar shyqty. 1937 jyly eki pedtehnıkým negizinde qazaq jáne pedagogıkalyq ýchılıshesi quryldy. Qazaq pedýchılıshesineAbaı Qunanbaıulynyń, orys pedýchılıshesine K.Ýshınskııdiń aty berildi. 1953 jyly atalǵan eki oqý orny biriktirilip, K.D.Ýshınskıı atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshe dep ataldy. 1953 jyly pedago­gıkalyq ýchılısheniń 50 jyldyǵy keń kóleme atap ótildi. Qazaq KSR Ha­lyq aǵartý mınıstrliginiń 1953 jyl­ǵy 10 qyrkúıektegi buıryǵymen A.Kra­sılnıkova, N.Gechello, N.Belskaıa, M.Shaıahmetova, Z.Homýtova, V. Nazırova, A.Sıkýnova syndy ustazdar memlekettik nagradamen marapattaldy. 1950-1960 jyldary oqý ornyn G.Ýrazalın, T.Aqa­janov, A.Bartykov, Ý.Ábishev, J.Dáýkeev sekildi isker dırektorlar basqardy.

1957 jyly Qazaq KSR Halyq aǵar­tý mınıstrliginiń «Pedagogıkalyq ýchılıshelerdi taratý týraly» buıryǵyna sáıkes Semeıdegi pedagogıkalyq ýchılıshe qyzmetin toqtatyp, onyń materıaldyq qundylyqtary N.K.Krýpskaıa atyndaǵy Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyna berildi. Biraq pedýchılısheni jabýdyń qateligin ýaqyttyń ózi dáleldedi. 1963 jyly Semeı pedagogıkalyq ýchı­lıshesi qaıtadan ashyldy. Onyń dırek­torlyǵyna isker basshy, bilikti pedagog A.Bekbaev taǵaıyndaldy.

A.Bekbaevtyń bastamasymen Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 70 jyl tolý qurme­tine oraı úkimetten oqý ornyna asa kórnekti jazýshynyń atyn berý týraly usynys jasaldy. 1967 jyly 6 jel­­toqsanda Qazaq KSR Mınıstrler Keńe­­si tóraǵasynyń № 628 buıryǵymen bilim ordasyna zańǵar sýretkerdiń esimi berildi. Ýchılıshe 1970 jyly naýryzda Sh.Ýálıhanov kóshesindegi burynǵy ǵımaratyna oralyp, oqý ornyna arnaıy 400 oryndyq jataqhana salyndy. 1987 jy­ly M.Áýezovtiń 90 jyldyq mereı­­toıy qarsańynda baıyrǵy ǵımaratqa japsarlas jańa oqý korpýsy paıdalanýǵa berildi. Osy jumystardyń bári sol kezdegi ulylardyń izi qalǵan shańyraqty basqarǵan Asylhan Tabyldyulynyń kezinde júzege asty.

1992 jyly oqý orny pedagogıkalyq kolledj bolyp qaıta qurylyp, basshy­lyǵyna fılosofııa ǵylymda­rynyń kandıdaty N.Qalıev keldi. Ol qazaq tilinde oqıtyn toptardy ashýǵa kóp kóńil bóldi.

Búginde Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledj – qazirgi zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııalarǵa sáıkes qurylǵan, daǵdy men quzyrettiń keń túrin meńgergen bilikti mamandardy daıarlaıtyn oqý orny. Pedagogıkalyq ujym bolashaq mamandardyń sapaly bilim alýymen qatar olardyń azamattyq jaýapkershiligin, otanshyldyq rýhyn, eldik qasıeti men ulttyq ar-ujdanyn tárbıeleýge basa nazar aýdarady.

Kolledjdiń kirse shyqqysyz oqý ǵımarattary, ondaǵy baı kitaphana, elektrondy oqý zaly, kompıýterlik, mýltımedııalyq-lın­gofondyq, ın­teraktıvti oqý kabınetteri ınteraktıvti panelmen, «smart» taqta jáne zamanaýı modıfıkasııadaǵy jıhazdarmen jabdyqtalǵan, sport zaldary talapqa saı. Ergonomıkalyq ınterermen erekshelenetin dálizder, kovorkıng ortalyǵy, stýdentter jataqhanasy – bilim alýshylardyń sapaly bilim alýy men demalýyna qolaıly orta. Osynyń bári kelgen adamdy tańǵaldyrmaı qoı­maıdy. Kolledj aýlasyndaǵy qabyrǵaǵa oqý ornyn ár kezeńderde bitirgen, tarıhta attaryn qaldyrǵan tulǵalarǵa arnalǵan taǵzym taqtalar ilingen.

Halqymyzda «Jaqsynyń jaqsyly­ǵyn aıt, nury tasysyn» degen bir tamasha ataly sóz bar. Ondaı támsil, óziniń sanaly ǵumyrynda halqynyń ıgiligi úshin kúsh-jigerin aıamaǵan, sonyń jaqsysyna qýanǵan, jamanyna kúıingen, qaldyrǵan izderi saıyn dalanyń tósinde, qońyr jotalarda saırap jatyr deıtindeı jandarǵa aıtylatyny aıan. Jurtshylyq sondaı jannyń biri dep, qasıetti qara shańyraq – M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjdiń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Shaǵangúl Aldamjarqyzy Janaevany ataıdy.

Qazir baǵanaly bilim ordasyn­da oqyp, qyzmet jasaǵan, eldiń er­teńine temirqazyqtaı baǵyt bergen taý tulǵalarǵa arnalǵan 38 ataýly dá­ris­hana, elektrondy-aqparattyq zal, ınternet zal jumys isteıdi, sonyń 20-sy ultjandy azamattardyń, belgili mesenattardyń qarjylandyrýymen jabdyqtalǵan. 2013 jyly oqý ornynyń tarıhy jaıyndaǵy tuńǵysh kitap – «Alashtyń bilim ordasy» atty tanymdyq-ǵylymı sıpattaǵy jınaǵy, 2018 jyly oqý ornynyń 115 jyldyǵyna oraı «Alashtyń bilim ordasy» tomdyǵynyń 2-kitaby, bıyl «Alashtyń tuńǵysh bilim ordasy» kitabynyń III tomdyǵy jaryq kórdi. Bıylǵy oqý jylynda kolledjdiń 120 jyldyq mereıtoıyna tartý retinde «Es-Aımaq» jastar rýhanı ortalyǵy ashyldy.

Sondaı-aq oqý ornynda ár pedagog­tiń qyzmet jaǵynan kemeldenip, joǵar­laýyna múmkindikter jasalǵan. Máselen, «Jalpy bıologııa» oqý quraldarynyń avtory B.Qalkenova respýblıkalyq «Úzdik pedagog-2019» baıqaýynyń jeńim­pazy atanǵan. Sonymen birge 4 oqy­­tý­shy «Talap» KeAQ shtattan tys tre­neri, 9 oqytýshy JBBM sheńberinde JBBP oqytý baǵdarlamasy boıynsha shtattan tys aımaqtyq trener. Al peda­gog-sheber Z.Alqanova kandıdatý­rasy «Kishi sy­nyptarda oqytý» quzy­ret­tiligi boıynsha «WorldSkills» Ult­tyq chempıo­natynyń bas sarapshysy re­tinde usy­nyldy. Oqytýshylar úzdik­siz kásibı shyǵarmashylyǵyn damytýmen qatar stýdentterdiń zııatkerlik áleýeti­niń ósýi­ne yqpal jasap, ǵylymı-praktı­kalyq kon­ferensııalar, pándik olımpıada­lar men kásiptik baıqaýlar jıi ótedi. Aıtalyq, kolledj stýdentteri «WorldSkills Kazakhstan» respýblıkalyq chem­pıonatynda eki dúrkin jeńimpaz boldy.

2022 jyly Abaı oblysyna kelgen saparynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev M.Áýezov atyndaǵy kolledjdiń jumysymen tanysyp, jetistikterin kórdi. Ujymmen erkin áńgimelesip, rızashylyǵyn bildirdi.

Básekege qabiletti, tereń bilimdi, bıik rýhty, kásibı sheberlikti shyńdaı biletin mamandardy daıarlaýda kolledj ujymynyń atqaryp jatqan qyzmetiniń aýqymy barynsha keń. Tarıhı taǵylymy mol elimizdegi pedagogıkalyq arnaıy oqý oryndarynyń tuńǵyshy – M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjiniń irgesi bıik, tuǵyry myǵym.

Muhtarbek KÁRIMOV,

Shákárim ýnıversıtetiniń professory