Reseı, AQSh, Ulybrıtanııa jáne Ońtústik Koreıada oqyp, bilimimdi jetildirip júrip baıqaǵanym – bizde tehnıkalyq kadr tapshylyǵy qatty baıqalady. Bul oıym qazir qoǵamdy tolǵandyryp turǵan atom elektr stansasy qurylysy taqyrybymen de sabaqtasyp jatyr. Olaı deıtinim – elde atom energetıkasyn qoldaný eń birinshi kezekte bilikti mamandardyń kómegimen ǵana júzege asyrylady. Olardyń basym bóligi, árıne, ózimizdiń mamandar bolýy kerek.
Al AES-ke qatysty alańdaýshylyqqa negiz joq dep bilemin. Eger elektr energııasyn syrttan tasymaldasaq, óndirgen taýarymyzdyń baǵasy qalaı tómen bolady? Bul baǵanyń baqylaýsyz óse berýine jol ashady. Taý-ken óndirisi elektr qýatynsyz múlde jumys isteı almaıdy. Iri óndiris úzdiksiz, turaqty energııa kózin qajet etedi. Damyǵan elderdiń bárinde AES jumys istep tur. Odan qorqyp, úreılenip otyrǵan halyqty óz basym estimedim de, kórmedim de.
AES – atom ıadrosynyń energııasyn elektr energııasyna aınaldyratyn stansa. Iаdrolyq reaktorda ıadrolyq otyn ornalasady. Iаdrolyq otyn retinde ýran ızotoptary paıdalanylady. Qazir týrbınasyz elektr toǵyn alý joldary da zerttelip jatyr. AES-tiń artyqshylyǵy nede? Birinshiden, ol elektr energııasyn turaqty, úzdiksiz óndiredi. Onda elektr qýatynyń óshý qaýpi joq. Ekinshiden, AES – búginde elektr energııasymen eń úlken kólemde qamtamasyz ete alatyn stansa. Úshinshiden, kómir men gazǵa qaraǵanda, AES jumys istegende kúkirt, azot oksıdi sııaqty adam densaýlyǵyna zııandy shyǵaryndylar taratpaıdy. Tórtinshiden, AES-i bar elder energetıkalyq táýelsizdikke ıe bola otyryp ǵylymı zertteý men ınnovasııalardyń damýyna jol ashyp, jańa óndiristerdiń irgetasy qalanyp, jumyssyzdyqtyń azaıýyna septigin tıgizedi.
Atom energııasynyń beıbit maqsatta qoldanylatyny belgili. О́ıtkeni atom energetıka salasy jetekshi óndiris sanalady. Dúnıejúzinde ıadrolyq salanyń qaýipsizdigin, ıadrolyq elektr energııasy naryǵyn baqylaıtyn MAGATE – Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttik jumys isteıdi. Osy uıymnyń derekterine kóz salsaq, álemdegi tek 30 memlekettiń ózinde 400-den asa energoblok bar eken. Búginde Fransııanyń ishki energobalansyndaǵy barlyq energoqýattyń 70 paıyzyn AES reaktorlary beredi. AQSh-ta – 94, Fransııada – 56, Qytaıda – 56 energoblok bar. Reseı 36 energoblokpen qýat alyp otyr.
Bizde jedel neıtronmen jumys isteıtin 1 reaktor Aqtaý qalasyn tushy sýmen, elektr energııasymen qamtamasyz etip keldi. Ony bireý biler, bireý bilmes. Eldegi reaktordyń zııany ne zardaby týraly eshbir jerde, eshkim baıbalam salyp jatqan joq. Demek onyń eshkimge zııany joq.
Energetıka mamandarynyń taldaýyna sáıkes, 2030 jylǵa qaraı elimizdiń elektr qýatyna degen qajettigi 28,2 gıgavatty quramaq. Tapshy bolatyn 6 gıgavatty ózge memleketterden satyp alýǵa májbúr bolamyz. Suranysty tolyq ózimiz de jaba almaı, jetispeıtin elektr energııasyn Reseıden alyp otyrǵan jaıymyz bar.
Ýran ózimizden shyǵady. Ýran qory boıynsha álemde ekinshi oryndamyz, óndirý boıynsha eń alda turmyz. Osyndaı mańyzdy shıkizatty satyp mardymsyz tabys tapqansha, ózimizde óndireıik, el ıgiligine jarataıyq, tabys tabaıyq. Taǵy bir aıta ketetin másele – balamaly energetıka kózderi. Tabıǵı jolmen óndiriletin kún jáne jel, sý energııalary eldegi óndiristerdiń suranysyn tolyq jaba almaıdy. Onyń ústine, tabıǵı energııa klımat ereksheligine, geografııalyq jáne tehnıkalyq sharttarǵa baılanysty. Kez kelgen jerge qondyrǵy ornalastyra almaısyz.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ár sózin zerdeleı kelip, AES salý jóninde talqylaýdy búkilhalyqtyq referendýmǵa, el talqysyna salýy óte oryndy dep oılaımyn. Básekege qabiletti, qýatty memleket bolýymyz úshin AES qajet degen tujyrymǵa toqtadym.
Hamıt Sársenbaev,
tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty