Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev referendýmda daýys bergennen keıin buqaralyq aqparat quraldary ókilderine ótkizgen brıfınginde: «Jastardy qoldaımyn. Memleketimizdiń keleshegi – jastardyń qolynda. Bul – jaı uran emes, bizdiń basty saıasatymyz», dedi. Endeshe, elde jastar bastamalaryn qoldaý qalaı júrgizilip jatyr?
Shyǵys Qazaqstan oblysynda jastardan quralǵan «Eastiler» ulttyq-patrıottyq uıymy jumys isteıdi. Maqsat – memlekettik tildiń mártebesin kóterý, qoǵamdyq oryndardaǵy qate jazylǵan qazaqsha ataýlar men jarnamalardy túzetip, óńirdegi jas býynǵa kreatıvti, tanymdyq, mádenı is-sharalardy uıymdastyrý. Elge paıdaly iste bas bolǵan azamattardy qoǵam belsendisi Aıan Qalymbek bir uıym astyna jınaǵan.
– Stýdent kezden О́skemende ultty súıetin, otanshyl jandardyń qataryn qalyptastyrýdy kózdedim. Osylaısha, ulttyq-patrıottyq uıym qurdym. Resmı túrde qoǵamdyq birlestik retinde tirkeldik. «Eastiler» ataýy – jaı ǵana sóz emes. Aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «únimiz bılikke, halyqqa estiler», «esti jandar», «shyǵystyqtar» degen maǵynany bildiredi. Bizde «Kitappen ÓskemMen» oqyrman klýby, «Kino kor» kınoklýby, «Etno Quiz» zııatkerlik jarysy syndy bastamalarymyz bar. Ár aıda arnaıy jospar jasaqtalyp, jastardy mádenıet, zııatkerlik turǵyda jetildirýden bólek, áleýmettik salaǵa, týrızmge baǵyttalǵan is-sharalar da atqarylady. Máselen, vandalızmmen kúres, «Taza Qazaqstan» ulttyq naýqany aıasynda senbilik ótkizý, tumsa tabıǵatymen erekshelenetin óńirde saıahat jasaý, – dedi uıym jetekshisi.
El jastarynyń damýyna úles qosyp júrgen qoǵamdyq qordyń biri – «Debat Eli». Joba 35-ke deıingi otandastarymyzdyń pikirsaıys negizinde óz áleýetin ashýǵa kómektesedi.
– Maqsat – jastar arasynda synı oılaýdy, sheshendik ónerdi damytýǵa yqpal etetin platforma qurý. Qordyń qurylymyna respýblıkalyq pikirsaıys týrnırleri, bilim berý kýrstary, el chempıonattary, sondaı-aq onlaın jobalar kiredi. Mundaı bastamalar – jastarǵa halyqaralyq bilim berý standarttaryna qol jetkizip qana qoımaı, álemniń eń úzdik pikirsaıysshylarymen tájirıbe almasýda taptyrmas múmkindik. Esesine bul olardyń jeke jáne kásibı ósýine yqpal etedi. Ári joba azamattardyń bolashaq mansabynda, jalpy ómirinde paıdaly bolatyn negizgi daǵdylardy damytýǵa kómektesedi. Máselen, pikirsaıysta alynǵan daǵdylar BAQ-taǵy tabysty mansaptyń negizin qalaýy múmkin. О́ıtkeni munda óz-ózine senimdilik pen óz pikirlerińizdi dáleldeı bilý mańyzdy. Saıasat pen áleýmettik belsendilikte pikirsaıys daǵdylary bolashaq kóshbasshylarǵa óz ıdeıalaryn senimdi túrde jetkizýge, mańyzdy áleýmettik máseleler týraly habardar bolýǵa qolǵabys bolady. Buǵan qosa kelissózder men kópshilik aldynda sóz sóıleý tabysqa jetýde mańyzdy ról atqaratyn bızneste dálelder qurastyrý, pikirtalas júrgizý qabileti baǵa jetpes tájirıbe bolar edi, – deıdi «Debat Eli» qoǵamdyq qor jetekshisi Janerke Shaımerden.
Jalpy, elimizde osyndaı qoǵamdyq birlestikter men uıymdar barshylyq. Alaıda oǵan jastardyń qatysý kórsetkishi kóńil kónshitpeıdi. Bıylǵy «Qazaqstan jastary» taldamalyq baıandamasynyń saýaldamalyq nátıjelerine nazar salsaq, el jastarynyń 12,8 paıyzy ǵana qoǵamdyq uıymdardyń jumysyna turaqty qatysady. Al 62,2 paıyzy múldem aralaspaıdy deýge bolady. Qujattaǵy taǵy bir derekte respondentterdiń 78,5%-y dinı, 76,4%-y quqyq qorǵaý uıymdaryna, 76%-y saıası partııalarǵa, 75,4%-y qoǵamdyq keńesterge qatysqysy kelmeıtinin kórsetken. Sondaı-aq sarapshylar jas býynnyń 66,2 paıyzy bos ýaqytyn áleýmettik jelilerge jumsaıtynyn anyqtaǵan.
Búginde elimizde 6 mln-ǵa jýyq jas bar desek, olardyń basym bóligi Astana, Almaty, Shymkent syndy iri megapolısterde shoǵyrlanǵan. Bul aımaqtarda jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesin sheshý, bıznes-bastamalaryn qoldaý, sondaı-aq bilim men mádenıet deńgeıin kóterý júıeli iske asyrylady. Al ózge óńirlerde kóp jaǵdaıda 35-ke deıingi otandastarymyzdyń áleýmettik jáne tulǵalyq damýyna járdemdesetin, jastar uıymdarynyń qyzmetine qoldaý kórsetetin Jastar resýrstyq ortalyǵy óz deńgeıinde qyzmet atqaryp otyr deý qıyn. Bul týraly byltyr Májilis minberinde Nartaı Sársenǵalıev másele kótergen edi. Depýtat ortalyqtardaǵy shtattyq birliktiń jetispeýshiligin, aılyqtyń az ekenin, qarjylandyrý tetiginiń naqty bolmaýyn sóz etken. Bul másele áli de túbegeıli sheshilgen joq. О́ıtkeni jastar baǵdarlamalary kóp bolǵanymen, buny kópshilik bile bermeıdi.
Sondyqtan sarapshylar óńir jastarynyń ózekti máseleleri boıynsha naqty sheshim usynýmen barlyq deńgeıdegi máslıhattar otyrystarynda jastar problemasyn toqsan saıyn qaraý júıesin engizýdi usynady. Ári jergilikti jastardyń problemasyn jeke-jeke anyqtaýda dıalogtik alańdar qurýdy alǵa tartady.
– Istiń jalpy jaǵdaıyn túsiný úshin standartty, sıfrlanǵan metrıka ár ýaqytta birdeı tıimdi bola bermeıdi. Keı statıstıkalyq ortasha kórsetkishter, osy baǵytta atqarylyp jatqan jumystardy múldem joqqa shyǵarýy yqtımal. Qoǵamnyń, jastardyń kóńil kúıi jastar saıasatynyń tıimdiligi týraly habar beredi. Sol sııaqty dıalogtik alańdar jáne jergilikti máselelerdi saýaldar arqyly alýǵa bolatyn túrli ádis-tásildi qarastyrý qajet. О́ıtkeni qazir jastar rýhanı turǵydan jutań. Saldarynan áleýmettik jelidegi neshe túrli kýrsty satyp alady. Kredıt, bólip tóleý ádisimen alynǵan bilim aqsha tabýda ıgilikke jaramaı jatady. Sondyqtan jastardyń ózderiniń ómirdegi mıssııasyn taýyp, arman-maqsaty aıqyn bolýy úshin qoǵamdyq uıymdardyń, birlestikterdiń, toptardyń sapasyna qaraı, sanyn kóbeıtý kerek, – dedi jastar janashyry Aıbar Qasym.