Shymkenttegi A.Baıtursynuly kóshesi boıyndaǵy «kıoskiniń» aldynda kezekte turmyn. Aldymda on shaqty adam bar. Kezek jyljyr emes. Bir kezde sýaǵar beton aryqtyń ishinde qyp-qyzyl bolyp bes myń teńge jatqanyn kózim shaldy. Aryq qurǵaq. Aýada azdaǵan jelteń bar. Kózdi arbaǵan jaryqtyq bes myńdyq álsiz jelteńmen dir-dir etedi. Ol kezde bul banknot teńge ataýlynyń ishindegi tóresi edi. On myń teńgelik shyǵa qoımaǵan.
Qalta juqa. Úıdegi kisiniń aılyǵy jeti jarym myń, meniki on bes myń. Dollar dep oılap qalmańyz, teńge ǵoı. Úıimizdiń barlyq aqshalaı qory – qaltanyń burysh-buryshynda júretin tıyn-tebendi qospaǵanda on myń – bútin eki bes myń teńgelik. Bul qos banknot júrek tustaǵy tós qaltada. Oń qolmen syrtynan jıi-jıi sıpap qoıasyń, Qudaıǵa shúkir dep.
Bes myń teńgelikke eshkimniń kózi túser emes. Oı buzyldy... Qaltaǵa súńgitip jibermese taǵy bireý qaǵyp ketýi tipten ońaı. Birinshi kórgen men. Demek, aqsha meniki. «Qaltańa túskeli turǵan aqshadan aıyrylyp jyn urdy ma seni? Qane qımylda», deıdi nápsim aıtaqtap. «Múmkindikti» qoldan shyǵarmaýǵa tıispin. Sodan asqan jyldamdyqpen, eshkimge baıqatpaǵansyp álgi qyp-qyzyl «otty» ilip aldym da shalbardyń qaltasyna súńgitip jiberdim. Qalta tusym ysyp barady. Janǵa jaıly tıedi. Osynaý ábjil qımylmen ótken sekýndtarymda sanam dúr silkinip, ishki saraıymnan álde bir ún dúnıe taýyp alsań, sol mańdaǵy kópshilikke qaraı daýystap: «Mynadaı dúnıe taýyp aldym, bul kimdiki, ıesi bar ma?» degen mazmunda úsh ret aıqaılaý musylmandyq mindet-jol ekenin, bulaı etpeseń álgi múkamal aram bolatynyn qatań eskertti. Bári sanaýly sekýndtarda bolyp jatyr. Eki ottyń ortasynda qaldym. Nápsime aýyr synaq tústi. Álgi bes myń teńgelikti qaltadan qaıta shyǵarýǵa qolym barar emes, «aqsha taýyp aldym, bul kimdiki eken?» dep daýystap aıtýǵa nápsi jibermeıdi. Kóp oılanýǵa ýaqyt joq. Nápsi ıektep tyrp etkizer emes. Ishki saraıymda, dáliregi sanamda qaıshylyqty eki ún qyzylkeńirdek bolyp aıtysyp jatyr. Basym máńgip ketti. Qudaı meni óltirsin be, janymnyń musylmanǵa tán daýysy zoraıa berdi. Bul ún álgi taýyp alǵan aqshany negizgi shartty – jurtqa jarııalaý amalynsyz ıemdenip ketip, oǵan otbasyńnyń qajetine ne satyp alsań da aram bolatynyn burynnan biletin meni degenine kóndirdi. Biraq áli de bolsa sasyq nápsi shyryldap meni bes myń teńgelikten ajyratqysy joq. Sodan barlyq erik-jigerimdi jınap, qaltamda jatqan álgi aqshany sýyryp aldym da, sol mańaıdaǵylarǵa: «Myna bes myń teńgelik kimdiki? Osy qazir taýyp aldym. Kim túsirip aldy?» dep daýystap, asyqpaı úsh ret qaıtaladym. Eshkim ún qatpady. Men musylmandyq shartty tolyq oryndadym, endi álgini ıemdene berýge bolady. Arqam keńip sala berdi, adaldyq sharty da oryndaldy, aqsha da qaltada qalatyn boldy. Buǵan senimdi edim. Sol sátte eshkim meniki demegen soń erikkendeı bolyp tórtinshi ret taǵy daýystap, «Sonymen myna aqsha bul jerdegi eshkimdiki emes qoı?» dep qaıtalap suraı saldym. Sol sátte «kıoskige» jaqyndaý turǵan, aqsha jatqan jerge mańaılamaǵan da, buıralaǵan shashyn sap-sary qylyp boıaǵan bir kempir, «Oıbaı, mynaý meniń aqsham ǵoı, jańa qolymda tur edi, sómkemnen asyǵys birdeme izdeımin dep áýrelenip jatqanda túsip qalǵan ǵoı dep», maǵan qaraı júrdi. «Siz bul jerge mańaılaǵan da joqsyz ǵoı» degim kelse de, únim shyǵar emes. Jasy kelgen qarııa. Úlkendi syılap qalǵan býynnyń ókilimiz. Anamdaı adam. «Meniki» dep turǵan soń bere saldym. Aqshany usynyp jatqanda ekeýmizdiń kózimiz túıisip qaldy. Qarııa kózin tez taıdyryp áketti. Kún shalmaǵan appaq júzinde qyzyl oınady. Ishi qýys qoı, qaıtsin endi. Kezek kútip turǵan adamdar qarııaǵa jaqtyrmaı, kóz alarta qarady, kempir kezegin kútpesten jylystap bardy da, óz betimen ketti. Osylaısha, qyp-qyzyl bes myń teńgelik qoldan sýsyp shyǵyp kete bardy. Kóńilde ókinish qaldy. Qaıtip ókinbeısiń, ol kezdegi bes myń teńgelik pen búgingisiniń aıyrmasy jer men kókteı. Burynǵysy qundy edi.
Biraq sálden keıin álgi ókinish boıymnan úshti-kúıli joǵalyp, denem jeńildep, tynysym ashylyp sala bermesi bar ma? Endi myna qyzyqty qarańyz...
Álgi oqıǵaǵa kýá bolǵandardyń eshqaısysy qalmaǵan. Sharýam bitti de jónimmen ketýge buryla bergenimde, bir jas jigittiń áldene izdep, kózimen jer súzip júrgenin baıqap qalmasym bar ma? Ishim qylp etti. Oǵan «ne izdep júrsiń?» dedim. Ol «baǵana bútin bes myń teńgemdi túsirip aldym. Oılana kelip, aqshamdy osy mańda joǵaltqanymdy bildim. Mamam bireýden qaryz alyp, tamaq pen jol kirege jarata tur dep bergen edi», dedi. Stýdent ekeni anyq. Ol úshin bes myń – kóp aqsha. Kózi jasaýrańqyrap tur. Men ne derimdi bilmedim. Bárin aıtyp jatýdyń paıdasy joq. Kempirdi qaıdan tabasyń? Tapqanyńmen «má, ala ǵoı» dep bere salmasy taǵy anyq. Sol sátte stýdentke janym ashyp ketti de, tós qaltamdaǵy eki bes myń teńgeliktiń birin sýyryp alyp: «Mynaý emes pe, dál osy jerden taýyp aldym», dedim. Jigittiń kózi janyp ketti. Qýanyshyn jasyra almaı: «Aǵa, rahmet! Dál osy bútin bes myń teńgelik», dedi ekpindeı sóılep. Ol maǵan alǵys jaýdyryp óz jolymen ketti. Uzap bara jatsa da, maǵan qaıta-qaıta qaraýmen boldy. Aqshaǵa degen muqtajdyǵym ájeptáýir asqynyp júrgen men myna myrzalyǵyma azdap ókingendeı kúı keship qala berdim. Biraq azdan keıin júregim alyp-ushyp, kóńilim jelpinip álgi ókinishtiń tabyn da qaldyrmady.
A.Baıtursynov kóshesi. Osynaý tulǵanyń atyndaǵy kóshede taza, adal júrip-turmasań bola ma? Uqypty júrýge tyrysasyń. О́ıtkeni júrip kele jatqan kósheń ardaqty uldyń atynda. Bul da bir jaýapkershilik.
Redaksııaǵa keldim. Ishke kirsem áriptesterim ádettegideı emes, óte qýanyshty. Tańǵalyńqyrap, «tynyshtyq pa?» dep surasam, redaksııa óziniń qyzmetin bastaǵaly alǵash ret aqshalaı syılyq berip jatyr eken. Jarnamadan mol aqsha túsipti desedi aıtýshylar. «Syıaqy» kólemi – 30 myń teńge. Bul – meniń eki aılyǵym. Qýanyp sala berdim. Kassır qyzǵa bardym da, vedomostke qol qoıyp, 30 myń teńgeni qaltaǵa bastym. Kóńil jazdaı jadyrańqy.
Redaksııa ishi máz-meıram. Dastarqan jaıylyp jatyr, gý-gý áńgime, jarqyn-jarqyn kúlki. Myna dastarqanǵa bir otyrsań, sońy basqa dastarqandarǵa jalǵasyp ketýi múmkin... Qaltańdaǵy áp-sátte ortaıady ne taýsylady. Sodan áriptesterime bir mańyzdy sharýam bar ekenin eskertip, jaıylyp jatqan dastarqan úshin ortaǵa tastaıtyn aqshany uıymdastyrýshylardyń birine berdim de, zyp etip shyǵa jóneldim. «Otbasyńa tabysyńdy ortaıtpaı aparýdan, azyq-túlik kótere barýdan úlken qandaı sharýa bar?» dep oıladym da, alǵa qaraı enteleı júrdim. Sol entelegen júrispen áli kelemin. Budan artyq nendeı baqyt bar?
Kóńilim kónship, balalaryma sırekteý buıyratyn azyq-túlik túrlerin molynan arqalap, úıime máz bolyp kelgenim bar. Álgi kempir de máz, aqshasyn taýyp alǵan jigit te máz, men de máz. Muny izgi amaldyń qaıyry bar býmerang desek qalaı, durys pa?