«Egemendik deklarasııasy – táýekel men dıplomatııanyń, aqyl men sabyrdyń jemisi. Osy tarıhı qujattyń áseri kóp uzamaı baıqala bastady. Biz qoǵamnyń irgetasyn jańartyp, jańa belesterge umtyldyq. Qazaqstan qıyn ótkelden ótip, irgeli el bolýǵa baǵyt ustady», Qasym-Jomart Toqaev.
1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan Qazaq SSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde memlekettiliginiń negizin qalaǵan alǵashqy ári sheshýshi qujaty boldy. Bul deklarasııa eldiń egemendigin jarııalap qana qoımaı, saıası jáne quqyqtyq júıeniń jańa baǵytyn aıqyndady. Alaıda, búgingi tańda onyń Qazaqstannyń zańnamalyq júıesindegi orny tolyq baǵasyn ala almaı, tarıhı róli ekinshi qatarǵa yǵysyp keledi. Tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý jáne quqyqtyq sabaqtastyqty qamtamasyz etý úshin deklarasııanyń mártebesin qaıta qaraý asa mańyzdy.
Belgili akademık Salyq Zımanov bul qujattyń memleket qurýdaǵy mańyzyn erekshe atap ótip: «Joǵarǵy Keńes qabyldaǵan deklarasııa jaı ǵana nıet emes, bul – bizdiń memleketimizdiń dúnıege kelgen kúni», dep aıtqan edi. Degenmen, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań men Deklarasııanyń arasynda jasandy qaıshylyq týyndady. Sonyń saldarynan Deklarasııanyń róli tek saıası málimdeme retinde qarastyrylyp, quqyqtyq máni eleýsiz qaldy.
Zańgerler men quqyqtanýshylardyń pikiri boıynsha, deklarasııa tek saıası akt emes, sonymen qatar quqyqtyq qundylyǵy bar normatıvtik quqyqtyq akt bolyp tabylady. Asa kórnekti zańger ǵalymdar Ǵ.S.Saparǵalıev, Z.J.Kenjalıev, V.A.Kım, sondaı-aq S.S.Sartaev pen L.T.Nazarqulova deklarasııany eldiń quqyqtyq júıesiniń mańyzdy derekkózi retinde qarastyryp, ony konstıtýsııalyq-quqyqtyq aktiler qataryna qosý qajettiligin usyndy. Bul kózqaras deklarasııanyń memleket qurýdaǵy alǵashqy qadam retindegi mańyzyn zańdy túrde tanýdyń ózektiligin kórsetedi.
Qazaqstannyń qazirgi Konstıtýsııasy halyqaralyq quqyqtyń basymdyǵyn moıyndaıdy, al ratıfıkasııalanǵan halyqaralyq sharttar ulttyq zańdardan joǵary mártebege ıe. Osy turǵyda, egemendikti alǵash jarııalaǵan qujat retinde Memlekettik egemendik týraly deklarasııa da joǵary quqyqtyq mártebege laıyq. Bul qujat Qazaqstannyń táýelsizdik jolyndaǵy tarıhı jáne quqyqtyq negizin qalyptastyrdy jáne búgingi zańnamalyq júıede turaqty oryn alýy tıis.
2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulytaýda ótken alǵashqy Ulttyq quryltaıda Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usyndy. Bul qadam Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń tarıhı rólin jańǵyrtyp, ony táýelsizdiktiń negizgi kezeńi retinde qaıta baǵalaýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar bul bastama quqyqtyq sabaqtastyqty nyǵaıtyp, deklarasııany qazirgi quqyqtyq júıeniń ajyramas bóligi retinde moıyndaýdyń qajettiligin kórsetti.
Deklarasııanyń quqyqtyq mártebesin naqtylaý úshin «Quqyqtyq aktiler týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna birqatar ózgerister engizý usynylady. Atap aıtqanda:
4-baptyń 1-tarmaǵyna tolyqtyrý engizý:«Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń júıesin Memlekettik egemendik týraly Deklarasııa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, oǵan sáıkes keletin zańnamalyq aktiler, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Sotynyń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlylary quraıdy».
10-baptyń 1-tarmaǵyn kelesi redaksııada mazmundaý usynylady:«Memlekettik egemendik týraly deklarasııa Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń jobasyn ázirleýdiń quqyqtyq negizi bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń joǵary zańdyq kúshi bar».
Bul ózgerister Deklarasııanyń quqyqtyq mártebesin aıqyndap, onyń tarıhı jáne zańnamalyq mańyzyn zań júzinde bekitýge yqpal etedi.
Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń Qazaqstannyń quqyqtyq júıesindegi mańyzyn moıyndaý eldegi quqyqtyq sabaqtastyqty qamtamasyz etip qana qoımaı, onyń táýelsiz memleket retinde damýyna jańa serpin beredi. Bul qadam deklarasııanyń ótkenniń eskertkishi emes, qazirgi quqyqtyq júıeniń mańyzdy quramdas bóligi ekenin kórsetedi. Táýelsizdik pen egemendik uǵymdaryn zańnamalyq júıege engizý arqyly Qazaqstan halyqaralyq quqyq talaptaryna saı, turaqty jáne tıimdi quqyqtyq júıe qalyptastyrýda mańyzdy qadam jasaı alady.
Bul ustanym Deklarasııanyń tarıhı mańyzyn jańǵyrtyp, ony Qazaqstannyń quqyqtyq tarıhyndaǵy uly qujat retinde zańdy túrde tanýǵa múmkindik beredi.
Almas QANATOV,
QR PIB qarasty Parlamentarızm ınstıtýtynyń
normashyǵarmashylyq boıynsha atqarýshy dırektory,
qaýymdastyrylǵan professor