Aýyl turǵyndary kúrt azaıyp, qartaıyp bara jatyr. Keıingi bes jyldyń ishinde óńirde 13 aýyl jabylǵan. Zerendi aýdanyna qarasty Qarlykól aýylyndaǵy qos qabatty, eńseli mektep satylǵaly jatyr degen sýyt habar jetkennen keıin izin sýytpaı ile bardyq. Satylymǵa shyǵarylǵany ras eken. Jańa oqý jylynda 19 oqýshy qalǵannan keıin bilim oshaǵy jabylǵan. Buǵan deıin aýyldyń ortasyndaǵy klýb, balabaqsha satylyp ketken. Endigisi júzge jýyq otbasy turatyn, etek-jeńi keń pishilgen aýyldaǵy kózge túsetin jalǵyz ǵımarat – osy mektep.
El bolashaǵyn oılaǵan aýyl turǵyndary: «Kúnderdiń bir kúninde aýyl qaıta túlese, mektep kerek emes pe?» deıdi. Abyroı bolǵanda sol kúni ótkizilgen satylymda mektep úıin jergilikti «Aqshabaı» seriktestigi satyp alypty. Seriktestik basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, halyqtyń qalaýyna oraı mekteptiń murty buzylmaı, osylaı turmaq. Arnaıy kúzetshi qoımaq. Áıteýir, bir jaqsylyq bolaryna senip, úmit etedi.
Qarlykól aýyly tasjoldyń boıynda. Kókshetaý qalasynan nebári 50 shaqyrym jerde. Aýyl ústinen Imantaý, Shalqar baǵytyndaǵy kýrortty aımaqtarǵa qatynaıtyn tep-tegis jol ótedi. Turǵan jeri de ásem, tabıǵaty tamyljyǵan, nýly-sýly kórikti aımaq. Aýyl irgesinen bastalatyn qaıyń-terekti orman syńsyp tur, belýardan keletin shalǵyn, sý kózi de mol. Tirshilik etýge qolaıly-aq jer. Átteń, ótpeli kezeńniń ókpek jeli qos búıirden qysqan kezde jastardyń deni, bálkim túgelge jýyǵy jaıly jer izdep oblys ortalyǵyna, Astanaǵa qonys aýdarǵan. Qazir jergilikti seriktestikte jumys isteıtin aýyl turǵyndarynyń sany saýsaqpen sanarlyq.
Bıyl oblysta 9 mektep jabyldy. Demek aýylǵa demeý bolyp turǵan negizgi jumys kózi sanatyndaǵy mektepterdiń jabylýy sebepti, toǵyz aýyldyń taǵdyry qyl ústinde tur degen sóz.
«Aýyldyń alpys eki tamyryna qan júgirtý úshin aldymen mal ónimderin satyp alýdy jolǵa qoıý kerek, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev. – Men bul máseleni alqaly jıyndarda udaıy aıtyp, kóterip júrmin. Taldap kórelik. Tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary mal ónimderin naryq baǵasymen sata almaıdy. Eń basty másele osy. Jalǵyz Qarlykól emes, irgedegi Aqan, Barataı aýyldary da dál osyndaı kúı keship otyr. Jasyratyny joq, aýyl turǵyndary údere kóship jatyr. Jyl boıy beınetin belden keship baqqan malynyń ıgiligin kóre almaǵannan keıin júdep qalǵany da ras. Eger sútin, etin satyp alýdy uıymdastyrsa, aýyl turǵyndary júdemes edi. Malsaq qaýym tórt túliktiń tilin taýyp otyrǵanymen, naryqtyq qatynastyń tilin áli úırene almaı keledi. Osy arada alypsatarlardyń paıda taýyp otyrǵanyn jańalyq bolmasa da aıta ketelik. Solardyń barlyǵy birdeı salyq tólemeýi de múmkin. Eger aýylǵa janymyz ashysa, onda osy máseleni jergilikti bılik jolǵa qoıýy kerek».
Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda turaqty tabys tabatyn jumys kóziniń qat ekeni belgili. Seriktestikteri men sharýa qojalyqtary egin sharýashylyǵymen aınalysady. Áıtse de, bul jetkiliksiz.
«Iri seriktestikter jer ıgiligin kórip otyrǵannan keıin egin ǵana emes, mal sharýashylyǵymen de aınalysýy kerek, – deıdi eńbek ardageri Erkesh Álenov. – Mysal úshin aıta keteıin, bes myń gektar jer egetin bolsa, bes júz bas mal baǵatyn bolsyn. Muny mindetteý kerek. Áıtpese, kóptegen seriktestik kóktemde dán seýip, kúzde ónimin jınap alady. Aýyl turǵyndary paı úlesin alǵanymen, bul jaı qoltyqtarynan demeıtin demeý bola almaı otyr. Eger seriktestikter mal baqsa, aýyl turǵyndarynyń bireýi baqtashy bolar edi, endi bireýi jemshóbin daıyndar edi. Osylaısha, jyl boıy turaqty jumys kózderi ashylar edi. Mehanızatorlar kóktemgi egis kezinde bir aı, kúzgi egin oraǵy kezinde bir aı jumys isteıdi. Qalǵan ýaqytta olar da qol qýsyryp qarap otyrady. Aýyldyń alǵa basqan qadamyn keri ketirip turǵan osy jaıt».
О́zekti taqyrypty qaýzap, tildeskenimizde aýyldyń basyna úıirilgen bulttyń qoıýlanýy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen tuspa-tus keletinin ańǵardyq. Qys boıy joldyń tazalanbaýy, aýyzsýdyń bolmaýy, jumyssyzdyq tıtyqtaryna jetken.
«Taǵy bir mańyzdy másele, balalardyń bilim alýy, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qaraózek» JShS basshysy Nartaı Ysqaqov. – Oblystyq máslıhattyń depýtaty bolǵan kezimde halyqtyń jaǵdaıymen jete tanystym. Aýyldyń qalaǵa kóshýi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bastalǵan. Aýyl halqyn tolǵandyryp otyrǵan másele – balalardyń zaman talabyna saı bilim alýy. Aýyl mektebi men qala mektebiniń arasyndaǵy aıyrmashylyq joıylýy kerek. Árkim de balalarynyń bolashaǵyn oılaıdy ǵoı. Aýyl balalarynyń qaladaǵydaı sportpen, ónermen aınalysýyna, qosymsha bilim alýyna múmkindik týdyrý kerek. Qanshama jaǵdaı jasalyp jatqanymen, bilikti mamandar aýylǵa bara bermeıdi. Mine, meniń oıymsha eń basty másele osynda.
Keıingi jyldary aýyl halqyna birshama múmkindik ashyldy. Oblystyq jáne jergilikti mańyzdaǵy joldar jóndelip jatyr. Aýyl ákimdikteri joldy qysta qardan tazalaýǵa bar kúsh-múmkindigin jumyldyrady. Bul tarapta ótken ýaqytpen salystyrǵanda aýyz toltyryp aıtarlyq jumys bar.
«Bıyl jergilikti mańyzdaǵy joldy salýǵa jáne jóndeýge 71,5 mlrd teńge qarajat qarastyrylǵan, – deıdi oblystyq Jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Vladımır Kýlakov. – Bul tarapta 130 joba júzege asyrylmaq. Bólingen qarjynyń 20,4 mlrd teńgesi – respýblıkalyq bıýdjetten, 46,4 mlrd – oblystyq bıýdjetten, 4,7 mlrd aýdandyq bıýdjetten baǵyttalyp otyr.
Bar jumys tııanaqty júzege asyrylǵan kezde 500 shaqyrym jol jóndelmek. Qurylys-montaj jumystary «Jergilikti mańyzdaǵy avtomobıl joldarynyń qurylysy jáne jóndeý», «Astana qalasy mańyndaǵy eldi mekenderdi áleýmettik-ekonomıkalyq damytýdyń keshendi baǵdarlamasy», «О́ńirlerdi damytý», «Aýyl – el besigi», «Shýche-Býrabaı kýrortty aımaǵyn damytý» tárizdi birneshe baǵdarlama arqyly júzege asyrylyp jatyr. Oblystyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń qurylysy jáne jóndeý baǵdarlamasy sheńberinde osy jyly jalpy quny 20,4 mlrd teńge bolatyn 23 joba júzege asyrylmaq. О́ńirde kúrdeli jáne ortasha jol jóndeý barysyndaǵy iri jobalardy júzege asyrý jalǵasyn tabady.
Ártúrli baǵdarlama aıasynda aýylǵa mamandar da baryp jatyr. Osy oraıda aýyl medısınasynyń ahýalyn jaqsartýǵa «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» qanatqaqty ulttyq jobasy men «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń sharapaty tıip otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. О́tken jyly jóndeý jumysyn qajet etetin 14 nysanǵa 2,2 mlrd teńge qarajat bólindi. Onyń ishinde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 960 mln teńge qarastyrylǵan. Oıǵa alǵan sharýanyń ońynan ońǵarylǵanyn naqty derektermen órnekteı ketelik. Tórt joba sátimen aıaqtalyp, qurylysshylar qalaǵynan jańa shyqqandaı jutynǵan ǵımarattar el ıgiligine berile bastady.
El pikirin ekshep saraptasaq, eń bastysy, balalarynyń bolashaǵyna alańdaýly. Aýyl mektebi men qala mektebiniń arasyndaǵy aıyrmashylyq joıylsa, aýyl balalary da sybaǵasynan qur qalmasa deıdi. Odan keıin jumys oryndary ashylsa, mal ónimderin buldap sata alsaq deıdi. Mine, osy máseleler sheshilse, shaǵyn aýyldardyń da shyraıy kirip qalmaq.
Aqmola oblysy