Qazaqta adamnyń minezi men nıetiniń qalaı bolmaǵyn Abaıdaı aıtqan adam bar bolsa da, sırek. Tutas halyq úshin qamyqqan, bútin ultqa aqyl tereńdigimen rýhanı kósem bolǵan Abaı adamǵa qaırat pen aqyl, ádilet pen shapaǵat jarasatynyn aıtady. Osy qasıetteri túgel adam shynaıy adam bolmaq. Mundaǵy aıtpaǵymyz – boıynda kisilik qasıetteri túgel, dáýiriniń darabozyna hám kóptiń qurmetine bólenip, esimi men eńbegi týǵan halqymen birge jasasyp kele jatqan ardaqty qaıratker azamat Nurtas Dándibaıuly Ońdasynov týrasynda.
Osy tarıhı tulǵa jónindegi eńbekterge, pikirlerge nazar aýdarsaq, naǵyz adam men úlken qaıratkerdiń ónegeli ǵumyry kóz aldymyzǵa elesteıdi. Topyraǵy men aýasyna san ǵasyrlardyń taǵylymy sińgen, úzilmes ónegesi daryǵan, ózi «Men – Túrkistannyń túlegimin» dep jazǵanyndaı kóne Iassy, qasıetti Túrkistan jerinde budan týra bir ǵasyr buryn dúnıe esigin ashqan. Aıaýly azamattyń barsha ómiri qazaq halqy úshin qıyndyqqa toly jyldarǵa sáıkesedi. Oılap qarasaq, ol kisiniń birinshi múshelinde 1917 jyly búkil dúnıeni ózgertýge serpin bergen Aqpan jáne Qazan tóńkeristeri bolypty. Sonymen qoımaı Nurtas Dándibaıuly ózi «Qysqasha ómirbaıanym» atty jazbasynda: «1917 jyl bir tamshy jaýyn bolmaı, qatty qurǵaqshylyq boldy. Jylyna eki ret tasıtyn Syrdarııanyń sýy saǵasynan shyqpaı qaldy. Qansha eldi jáne onyń mıllıondaǵan bas malyn asyrap kelgen egistikteri, maısa shabyndyqtary, baıtaq jaıylymdary shólge aınaldy, qys asa qatty boldy. Osylar sııaqty jaǵymsyz qubylystardyń saldarynan turaqty sýarmaly jeri joq qazaqtar adam aıtqysyz jutqa ushyrady, qara shybyndaı qyryldy. Bizdiń ákemiz de birneshe balalary-nemerelerimen sol juttyń qurbany boldy. Bul sumdyq qaraly jyl – «Aqtaban shubyryndydaı» qazaq halqynyń esinde «Jylan jyly» dep atalyp tarıhta qaldy» dep jazypty. Osyndaı qıyndyqtar bala kezinen ony shynyqtyrdy, tózimdilikke, mehnatty eńbekke úıretti. Sodan 1920 jyldary jáne 1930 jyldardyń ortasyna deıin bilim aldy. Sóıtip, eńbekqorlyq pen bilimge degen qushtarlyq ony azamat retinde de, qaıratker retinde de búgin biz biletin hám qurmetteıtin úlken bıikke kóterdi.
Nurtas Ońdasynovtyń saıası jáne qoǵamdyq qyzmetimen birge týǵan tilimizge jasaǵan eńbegi de orasan dep bilemin. Ol kisi áli de ózektiligin saqtaǵan «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdik», «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdik» qurastyrdy, sondaı-aq birneshe maqala jazdy. Tilge arnalǵan maqalasynda: «Osymen qatar taǵy bir aıta ketetin nárse – ǵylym damyǵan saıyn onyń salalary jiktele beretini. Bul úderis alýan túrli ǵylymnyń ózara baılanystary men qatynastaryn tereńdete túsedi», deıdi. Bizdiń oıymyzsha, bul – úlken kóregendik. Sebebi qazirgi zertteýlerdiń damýy eki nemese úsh ǵylymnyń túıisindegi ǵylymdardyń qalyptasýyna ákeledi. Soǵan oraı uǵymdar da paıda bolady. Bul termınologııaǵa tikeleı yqpalyn jasaıdy. Mine, osy máseleni bul kisi osydan jarty ǵasyrdaı ýaqyt buryn aıtqan eken. Sondaı-aq qaıratkerdiń qazaq tili emlesine baılanysty qyzyqty ári ózekti oılaryn «Aldymen qazaq tiliniń emlesinshe birge jáne bólek jazylatyn sózderi týraly» maqalasynan oqımyz. Atalǵan maqalasynda tildiń emlelik máselelerin oryndy kótergen. Bizdiń bilýimizshe, mundaı másele – áli de kún tártibinde. Jaqynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi janynan qurylǵan Respýblıkalyq orfografııalyq komıssııa osyndaı mindetterdi oraıymen sheshedi dep oılaımyz. Buǵan qosa qaıratkerdiń qazaq termınologııasy jóninde, ásirese ana tilimizdegi sózderdi termınderge aınaldyrý týraly oılary asa qyzǵylyqty.
Nurtas Ońdasynovtyń úlken qaıratker retinde atqarǵan tarıhı eńbeginiń biregeıi – qazirgi Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıka ýnıversıtetin ashýǵa tikeleı uıytqy bolýy. Qyzdar ınstıtýty retinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ashylyp, mine, sodan beri myńdaǵan qazaq qyzynyń negizgi, eńseli bilim ordasyna aınaldy. Bıyl 80 jyldyǵyn atap jatqan elimizdegi irgeli oqý orny búginde san býyn urpaqty tárbıelegen tárbıe men bilimniń, ǵylymnyń úlken ordasyna aınalǵanyn barshamyz jaqsy bilemiz. Osy oqý ornynyń túlegi retinde ózim de sol Nurtas aǵanyń jaqsylyǵyn kórdim dep tolyq senimmen aıta alamyn.
Mektep bitirgennen keıin dıspýt boldy. Ol jerde sóz sóıledim. «Men qazir ustazdyń shákirti bolsam, shákirtke ustaz bolǵym keledi. Muǵalimdikti qalaımyn. Biraq men bıyl oqýǵa bara almaımyn. Otbasylyq jaǵdaıǵa baılanysty dedim de, Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege» degen óleńin oqydym. Osy dıspýtty júrgizip otyrǵan dırektordyń orynbasary Kúlzaǵıra Amanbaeva apaıymyz shaqyryp aldy da: «sen nege oqýǵa barmaısyń?», dedi. Men aǵamnyń stýdent ekenin, anamyz ekeýimizdi birden oqyta almaıtynyn, aǵam oqý bitirgennen keıin eki jyldan keıin oqýǵa baratynymdy aıttym. Ol kisi: «Almatyda qyzdardy oqytatyn pedagogıkalyq ınstıtýt bar, ol jerde bári tegin, al sabaqty jaqsy oqyp ketý seniń qolyńnan keledi», dep senimmen aıtty. Ustazymyzdyń bul sózin anama aıttym. Memlekettiń qamqorlyǵyna sengen ári meniń talabymdy qoldap, anam Káden bir qoıyn satty da oqýǵa jiberdi. Oqýǵa tústim, ınstıtýtty qyzyl dıplommen bitirdim. Men sııaqty qarapaıym otbasynan shyqqan myńdaǵan qyzdyń bilim alýyna Nurtas Ońdasynov sııaqty elshil qaıratkerlerdiń úlken úlesi bar dep oılaımyn.
Osy tusta Qyzdar ınstıtýtyna sapaly bilimmen birge qyzdar tárbıesine aıryqsha kóńil bólýdi ótiner edim. Qazaqtyń áýlıesi Máshhúr Júsip Kópeıuly «Anany oqytqanda, kásibı bilimnen bólek, zárý bilimin oqytý kerek», depti. Qazir bizge keregi – eń zárý bilim men bilik ulttyq tárbıege baılanysty mazmun. Búginde bilim alýǵa múmkindik óte kóp. Ýnıversıtet ǵımaraty da zamanaýı talaptarǵa saı.
Qazirgi tańda Qyzdar ýnıversıteti halyqaralyq baılanystaryn kúsheıtken. Onyń bastamashysy – joǵary oqý ornynyń rektory Qanaı Gúlmıra Ámirhanqyzynyń bastamasymen kóptegen jańalyq júzege asyrylyp jatyr. Álbette, biz ózimizge ystyq oqý ornynyń osylaısha damyǵanyn qoldaımyz hám qýanamyz. Endigi qajettisi, qyzdarymyzǵa ulttyq tárbıe berý boıynsha arnaıy myqty baǵdarlama dep oılaımyn. Bul úshin ǵasyrlar boıy qalyptasqan halqymyzdyń baı tárbıe dástúrinen búgingi zamanymyzǵa laıyq mazmundy alyp, sony bolashaq jar, kelin, bolashaq analardyń sanalaryna sińirip, júrekterine uıalatsaq. Mundaı úlken tárbıelik jumystardy dál osy Qyzdar ulttyq ýnıversıteti bere alady jáne basqa ýnıversıtetter men kolledjderge úlgi kórsetip, bastamashy bolady degen oımen, senimmen jazyp otyrmyn. Sondyqtan ulttyq tárbıe darytýdy ýnıversıtettiń mańyzdy mıssııasyna aınaldyrý qajet dep bilemin.
Meniń sanamda Nurtas Ońdasynovqa degen qurmet aıryqsha. Sodan bolsa kerek, oblys ákimi orynbasary kezimde 1994 jyly qaıratkerdiń 90 jyldyǵyn ótkizýge tikeleı muryndyq boldym. Mereıtoıǵa Almatydaǵy Abaı eskertkishiniń avtory Naýryzbaı Hakimjanov, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Saǵıdolla Qubashev, Salamat Muqashev, taǵy da qanshama tanymal azamat qatysty, yrza bolyp, batalaryn beristi.
Nurtas Dándibaıuly Ońdasynovtyń azamattyq tulǵasyna jáne qaıratkerlik bolmysyna buryn da, qazir de kóptegen eńbek jazylǵanyn jaqsy bilemiz. Desek te, osylardyń ishinde Ábish Kekilbaıulynyń pikiri aıryqsha. Maqalany Ábekeńniń ataly pikirimen aıaqtaǵym keledi: «Endeshe, halqyna qyzmet qylýdy mansap dep emes, paryz dep uǵyp, erinbeı eńbek etip ótken abzal aǵalarymyzdy tek «Qaıran, Azamatym-aı!» dep ańsap, «Esil erim-aı!» dep eske alyp jatqanymyzdyń ózi de eldiktiń eńsesin kótergenimiz shyǵar. Qandaı ker zamandarda da tobasynan jańylmaı, taǵylymdy taǵdyr keshe bilgen tarlandar tabylǵanyna shúkirshilik deıik!».
Orazkúl ASANǴAZY,
qoǵam jáne memleket qaıratkeri