Bizdiń keıipkerimiz – Nurshat Nurajy. Belgili ǵalym. Nıý-Iork «City University»-de PhD qorǵaǵan. AQSh-ta jıyrma jyldan asa ýaqyt turyp, sondaǵy Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýty, Tehas tehnologııalyq ýnıversıteti, Amerıka Qurama Shtattarynyń Áýe kúshteri ǵylymı zertteý ortalyǵynda qyzmet istegen. 2019 jyly atajurtqa oralǵan. Qazir Nazarbaev ýnıversıteti Injenerııa jáne sıfrlyq ǵylymdar mektebiniń professory jáne sol oqý ornyndaǵy Astana Ulttyq zerthanasynyń zerthana meńgerýshisi. Búgin ǵalymmen otandyq ǵylymnyń damýy týraly áńgimelestik.
– Bıyl sáýirde Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysy ótti. Osy jıynda ǵylymǵa qatysty biraz másele aıtyldy. Áńgimeni osydan órbitsek?
– Prezıdent janyndaǵy Ǵylym jáne tehnologııalar ulttyq keńesi byltyr quryldy. Biz soǵan – Nazarbaev ýnıversıtetinen tanymal ǵalym Dos Sarbasov ekeýmiz múshemiz. Bıyl ulttyq keńestiń ekinshi otyrysy ótti. Bir jaǵynan, bul jıyn asa kórnekti akademık, Ulttyq ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń 125 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus keldi. Sondyqtan otyrysta Memleket basshysy halqymyzdyń birtýar perzentiniń mereıtoıyn joǵary deńgeıde atap ótýdiń máni zor ekenin aıtty.
Keleli jıynǵa deıin keńes músheleri aldyn ala jınalyp, eki-úsh ret bas qostyq. Ǵylymdy damytýǵa qatysty oı-pikirimizdi, usynysymyzdy ortaǵa salyp, talqyladyq.
Memleket basshysy Ulttyq keńeste otandyq ǵylymdy damytýǵa baılanysty óte ózekti máselelerdi qozǵady. Bıyl kóktemde kóptegen óńirdi tasqyn sý basty. Osyǵan baılanysty Prezıdent sol salaǵa qatysty bilikti mamandar men ǵalymdardyń tapshylyǵy baıqalyp otyrǵanyn sóz etti. Ásirese ǵylymǵa jete mán berilmegendikten, elimizdiń burynǵy ǵylymı áleýeti men ınfraqurylymyn joǵaltyp alǵanymyzdy, sonyń saldary endi kórinip jatqanyn jetkizdi. Sondyqtan Qasym-Jomart Kemeluly aldymen ǵylymnyń áleýetin tehnogendik jáne tabıǵı apattardy boljaý, klımattyń ózgerýine qarsy kúresý úshin barynsha paıdalaný kerek ekenin jetkizdi.
Sondaı-aq Prezıdent jasandy ıntellektini qoldaný jáne ǵylym men bilimniń birtutas damýyn qamtamasyz etý úshin buǵan deıin 15 óńirlik jáne 5 ulttyq joǵary oqý ornynyń bazasynda akademııalyq basymdyq ortalyqtaryn qurýdy tapsyrǵanyn tilge tıek etti. Ásirese ǵylymnyń kadrlyq áleýetin kúsheıtý týraly aıta kelip, jas ǵalymdardy jan-jaqty qoldaýdyń mańyzyna toqtaldy. Sonymen birge qoldanbaly ǵylymdy damytýdy tapsyrdy. Shynynda, bul – óte mańyzdy. Qoldanbaly ǵylym arqyly ǵylym men óndiristi ushtastyra alamyz.
– Osy eki salany ushtastyrý týraly kóp aıtylady. Biraq nátıje az. Sebebi nede dep oılaısyz?
– Menińshe, ǵylym men óndiristi ushtastyrýdyń eki joly bar. Birinshisi, osy salany bir-birimen baılanystyratyn baıypty baǵdarlama kerek. Onsyz jumys alǵa júrmeıdi. Otandyq ónimderdi shyǵaratyn zaýyt salynsa deımin. Zaýytqa bilikti maman qajet ekeni anyq. Máselen, ózim AQSh-ta shırek ǵasyrǵa jýyq turdym. Sol eldegi irgeli ǵylymı zertteý ortalyqtarynda qyzmet istedim. Aıtalyq, Amerıkada ǵalymdardyń ozyq, tyń ıdeıalaryna konkýrstar jıi jarııalanady. Men – osyndaı baıqaýdyń úsh márte jeńimpazymyn. Sondyqtan bul salada azdy-kópti jınalǵan tájirıbem bar. Qysqasy, bizge otandyq ónimdi shyǵarýǵa arnalǵan zaýyt salatyn bilikti ınjenerlerdi kóbeıtý kerek. Qazir meniń qolymda 4-5 zaýyttyń jobasy daıyn tur. Bul zaýyt ónimi qalaı shyǵady, oǵan qansha eńbek kúshi jumsalady – sonyń barlyǵyn Nazarbaev ýnıversıtetindegi hımııalyq ınjenerııa baǵdarlamasy aıasynda stýdenttermen birge zerttep daıyndadyq. Bizdiń elimizde hımııa ónerkásibin damytýǵa múmkindik kóp. Tipti zaýyt salý úshin barlyq bastapqy shıkizat kózderi bar.
– Sonda ne kedergi deısiz?
– Ǵylym men óndiristi ushtastyratyn durys baǵdarlama joq. Osy máseleni Ulttyq keńes otyrysynyń aldynda jınalǵan basqosýda kóterdim. Ásirese osy eki salany birdeı damytyp áketetin bilimdi ınjenerler aýadaı qajet ekenin aıttym. Shyn máninde, bilikti mamansyz ǵylym damymaıdy. Sondyqtan elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy ınjener mamandyǵyna basa mańyz berý kerek.
Ǵylym men óndiristi ushtastyrýdyń ekinshi joly – jańa ǵylymı zertteýlerdi birden óndiriske engizý. Iаǵnı startap kompanııalar qurý. Memleket basshysy Ulttyq keńes otyrysynda elimizdegi joǵary oqý oryndary men óndiris arasynda baılanystyń joq ekenin tilge tıek etkeni beker emes. Máselen, AQSh ýnıversıtetterinde óndiristik keńes komıteti bar. Onyń quramyna ǵalymdar, kásipkerler, bilikti sarapshylar kiredi. Olar ǵylym men óndiriske qatysty máselelerdi birge otyryp, talqylaıdy. Bizge de osyndaı qurylym qajet pe? Ony bilmeımin. Degenmen ǵylym men óndirisi damyǵan memleketterdiń tájirıbesin kórýge bolady. Al bizge aldymen maman daıarlaý qajet. Sonymen qatar ár óńirden óndiristik aımaq quryp, solardyń ýnıversıtettermen baılanysyn nyǵaıtý kerek.
– Elimizde ǵylym salasynda biraz jańalyq ashylyp jatyr. Onyń ıgiligin qashan kóre alamyz?
– Shynynda da, otandyq ǵalymdar qarap otyrǵan joq. Túrli ǵylymı jańalyq ashylyp jatqany ras. Biraq onyń bári birden jurtshylyqqa jete qoımaıdy. Onyń sebebi kóp. О́z salama qatysty aıtar bolsam, ashylǵan ǵylymı jańalyqty óndirispen ushtastyrýǵa qolymyz qysqa bolyp otyr. Mysaly, ǵylymı konkýrstan ótip, joba utyp aldym delik. Al ony zerttep, iske asyrý úshin materıal qajet. Ondaı materıal bizdiń elimizde joq. Shetelge tapsyrys berý kerek. Ony satyp alý úshin tender jarııalanady. Oǵan qarjy aýdarylyp, kedennen ótip kelgenshe alty aı nemese bir jyl kózdi ashyp-jumǵansha óte shyǵady. Sóıtip, ǵalymdardyń úshjyldyq jobasynyń bir jyly materıaldy sarǵaıyp kútýmen ótedi. Men osy máseleni Ulttyq keńes otyrysynda kóterdim. Endi sheshimin tabady dep oılaımyn. Taǵy bir ózekti másele – joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı zertteý ortalyqtarynyń materıaldyq bazasy talapqa saı emestigi. Bul jaǵynan Nazarbaev ýnıversıtetinde ǵana tolyq jaǵdaı jasalǵan. Barlyq joǵary oqý orny osyndaı deńgeıge jetse ǵoı, shirkin! Máselen, ár aımaqtaǵy ýnıversıtetterdiń ǵylymı baǵyty qandaı, soǵan laıyq qural-jabdyqtar satyp alý qajet. Tek Astana men Almatydaǵy joǵary oqý oryndaryn ǵana zamanaýı quraldarmen qamtý durys emes. Mundaı kezde ǵylymda shynaıy báseke bolmaıdy. Damý toqtaıdy. Amerıka da ǵylymı zertteý ortalyqtaryn ár qurama shtatqa bólip tastaǵan. О́ıtkeni ǵylym sonda qulashyn keń jaıady. Sondyqtan ýnıversıtetterdegi ǵylymı zertteý ortalyqtaryn qural-jabdyqpen qamtýǵa arnaıy grant jarııalaý kerek. Buǵan jumsalǵan qarjynyń kólemi keıin eselep qaıtady.
– Qazir Nazarbaev ýnıversıtetindegi óziniń jetekshilik etetin zerthana qandaı zertteýmen aınalysyp jatyr?
– Men sizge bir qyzyq aıtaıyn. Osynda qyzmetke kelgende eshkimdi tanymaıtyn edim. Sóıtip, ǵalymdarmen birigip, shákirt daıarlaýdy bastap kettim. Qazir shákirti kóp ustazdyń birimin. Ǵylymǵa yntaly jastardy janyma tartyp, sany 50-ge jetetin komanda jasaqtadym. Bári de – ozyq oıly jas ǵalymdar. Solarmen birge kóptegen ǵylymı zertteý jumysyn júrgizip jatyrmyn. Máselen, anılın týyndysy negizinde retteletin jabysqaq tok ótkizgish polımerler jasap shyǵardyq. Buǵan eki jyl ýaqytymyz ketti. Muny biz ártúrli ótkizgish polımer nanoqurylymyn, sonyń ishinde qýys sferalardy, nanokeselerdi, nanokeselerden quralǵan 2D úldirler, 3D jáne olardyń kompozıtterin jasaý úshin qarapaıym sıntez tásili arqyly júzege asyrdyq. Polımerlerdiń bul túrlerin toq ótkizgish jabysqaq taspalar, medısınalyq bıntter jáne robottyq qoldarǵa arnalǵan yńǵaıly betterge qoldanady. Sebebi metalmen salystyrǵanda polımerler óte jumsaq, maıysqaq keledi. Sondaı-aq ártúrli hımııalyq ortaǵa turaqty, metaldar sııaqty shirimeıdi, arzan, tot baspaıdy. Qazir tok ótkizgish polımerler jumsaq elektronıkada kóp qoldanys taýyp otyr. Bul jobany zertteý jumysy áli jalǵasady.
– Basqa da jobalarǵa toqtala ketseńiz?
– Bastalǵan biraz joba bar. Bizdiń zerthana jeti baǵytta jumys isteıdi. Búginde álem jasyl tehnologııaǵa erekshe mán berip otyr. Bizdiń elimizde de jasyl energııa kózin damytý óte qajet. Áıtpese, damyǵan memleketter qoldanyp jatqan jasyl tehnologııadan shettep qalamyz. Men ózim hımık bolǵandyqtan, osy sala týraly aıtaıyn. Keleshekte kólikter sýtegi gazymen júrýi múmkin. Qazir osyny zertteýdi qolǵa aldyq. Bul salany zertteýde aldyńǵy qatarda japondyqtar tur. Bir jaǵynan, onyń tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa zııany joq. Aldymen biz sýtegi gazyn qatty denege aınaldyrdyq. Sonda ony qoldanýǵa tıimdi. Kún batareıalarynyń ártúrli formasy bar. Kún energııasyn da sýtegi gazyna aınaldyryp saqtaýǵa bolady. Sondaı-aq munaıdy mol óndiretin ádis oılap taptyq. Qazir munaı kompanııalarymen baılanysyp, soǵan patent alyp jatyrmyz. Teńizden munaı men sýdy aıyrý – óte kúrdeli. Biz osyǵan keremet tehnologııa ázirledik. Jáne de rezeńke materıaldar men býlanbaıtyn kózáınek jasadyq. Sonymen qatar qaıtalap ósetin aýylsharýashylyq qaldyqtarynan dári-dármek daıyndalý ústinde. Bul jańa tehnologııa álemdegi dári-dármek óndirý salasyna jańa serpin beredi.
–Biraz jyl AQSh-ta turyp qyzmet istedińiz. Tájirıbeńiz mol. Otandyq ǵylymnyń damýyna taǵy da qandaı oı qosar edińiz?
– Keıingi jyldary elimizde ǵylymǵa qatóty kóńil bólinip otyr. Memleket tarapynan qomaqty qarjy aýdaryldy. Bul – úlken qoldaý. «Bolashaq» baǵdarlamasymen qanshama jas ǵalym sheteldegi irgeli ǵylymı zertteý ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótip, tájirıbe jınady. Jastarǵa ǵylymmen aınalysýǵa mol múmkindik jasalyp otyr. Endi jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant sany kóbeıe berse deımin. Mysaly, damyǵan elderde álemge áıgili joǵary oqý oryndarynda qyzmet isteıtin ǵalymdaryna konkýrs jarııalap, ozyq ıdeıalaryn paıdalanady. Bizdiń de shetelde biraz talantty ǵalymdar júr. Solardy osylaı ózimizge tartaıyq. Tyń ıdeıalaryn iske asyraıyq. Ǵylym damýyna kóp ýaqyt kerek. О́z basym, otandyq ǵylymnyń deńgeıi joǵary bolaryna senemin!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»