Tımýr Súleımenov: Memleket pen qarjy naryǵynyń múddesin birge eskerý qajet

– Tımýr Muratuly, Ulttyq bankti basqarǵanyńyzǵa bir jyl boldy. Suhbattaryńyzdyń birinde «Basshylyq ózgergenimen, Ulttyq banktiń saıasaty ózgermeıdi. Úkimettiń qarjylyq-ekonomıkalyq blogymen yntymaqtastyqty odan ary nyǵaıtý – basty mindetimiz bolady» degen edińiz. Qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, ınflıasııany baqylaý jáne tıimdi aqsha-nesıe saıasatyn júrgizý úshin Úkimetpen qanshalyqty tyǵyz baılanys ornata aldyńyzdar?

– Byltyr biz Úkimetpen ózara baılanysty aıtarlyqtaı nyǵaıttyq. Oǵan sol jyldyń basynda qabyldanǵan júzege asyrylatyn jumys týraly úshjaqty kelisim kádimgideı yqpal etti. Erekshe atap ótýge bolatyn nátıjeniń biri – aqparat almasý edáýir jedeldedi. Bul ekonomıkalyq jaǵdaıdaǵy ózgeristerge tez arada jaýap berýge jáne bazalyq mólsherleme, makroprýdensıaldyq saıasat jáne Ulttyq banktiń basqa da sharalary boıynsha sheshimderdiń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik berdi. Aıta ketý kerek, ózara baılanysty kúsheıtý úshin biz makroekonomıkalyq modeldeý men boljaý boıynsha da tájirıbe almastyq. Qazir Úkimetpen turaqty túrde birlesip jumys istep jatyrmyz.

Inflıasııa byltyrǵy eń joǵary deńgeıinen birshama tómendegenine qaramastan (2023 jylǵy aqpanda – 21,3%), áli de biz umtylǵan mejeden joǵary tur. 2024 jyldyń qazan aıynda kórsetkish 8,5% boldy. Iаǵnı ekonomıkamyzda proınflıasııalyq faktorlar áli de bar. Sonyń biri ári negizgisi – memleket shyǵystarynyń ósýine sebep bolyp otyrǵan yntalandyrýshy (jumsaq) fıskaldyq saıasat. Mundaı saıasat 2020 jylǵy pandemııa kezinde durys ári oryndy boldy. Biraq pandemııa bitse de ol áli qarqynyn tómendetpeı, turaqty saıasatqa aınalyp otyr.

Makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin jumsaq fıskaldyq saıasatty – aqsha-nesıe saıasatynyń sharalarymen teńestirý qajet. Iаǵnı, bazalyq mólsherlemeni ınflıasııanyń sharyqtap ketýine jol bermeıtin deńgeıde saqtaý kerek. Áıtpese, ınflıasııany baqylaýdan shyǵaryp alýymyz múmkin, al ekonomıkalyq belsendilik uzaq ýaqytqa tómendep ketýi yqtımal. Inflıasııany turaqtandyrý úshin aqsha-nesıe saıasatyna basa mán berýmen qatar, qatań salyq-bıýdjet saıasatyn júrgizý – uzaq merzim boıy turaqty damý úshin qajet alǵyshart. Bul – ekonomıkamyzdy ýaqytsha, qysqa merzimdi túrde emes, turaqty túrde damytý úshin kerek.

Fıskaldyq jáne monetarlyq saıasatty úılestirý – Ulttyq banktiń de, Úkimettiń de qazirgi eń negizgi mindeti. Sondyqtan biz osy baǵytqa úlken kóńil bólip otyrmyz.

– Qazir bazalyq mólsherleme 14,25% deńgeıinde, biraq naqty mólsherleme – shamamen 6%. Ony ońtaıly deńgeı dep aıtý qıyn. Keler jyldyń basynda bazalyq mólsherleme traektorııasy qalaı ózgerýi múmkin?

– Qazirgi bazalyq mólsherleme aqsha-nesıe saıasatyn qalypty qatań etip ustap tur. Bul ınflıasııany ary qaraı birtindep tómendetip, 5%-dyq mejege jetkizý úshin qajet. Jańa ǵana aıtyp ótkenimdeı, qazir ınflıasııa – 8,5%. Degenmen onyń dınamıkasy turaqsyz. Qazan aıynda da kórdik, aılyq ınflıasııa taǵy da 0,9%-ǵa deıin qarqyn aldy. Al, qyrkúıekte ol kórsetkish 0,4% bolǵan edi. Sonymen qatar ınflıasııanyń tómendeýin tejep turǵan faktorlar bar. Naqtyraq aıtsaq, ol – memleket shyǵystary jáne usynystan, ıaǵnı taýar óndirý múmkindiginen aıtarlyqtaı asyp turǵan ishki tutyný suranysy. Jalpaq tilmen aıtqanda, eldegi taýar óndirý kólemi tutynýshylardyń suranysyn qanaǵattandyra almaı otyr. Eger osyǵan qaramastan bazalyq mólsherlemeni túsirýge asyqsaq, ınflıasııany tómendetý óte qıyn bolady. Buǵan deıin atqarǵan jumysymyz zaıa ketýi múmkin. Inflıasııa qaıta qarqyn alsa, bul halyqtyń satyp alý qabiletine keri áser etip, azamattardyń qaltasyna salmaq túsiredi. Sondyqtan sheshim qabyldaǵanda jeti ret ólshep, bir ret kesemiz, barlyq faktordy muqııat taldap, saralaımyz.

Qazir bazalyq mólsherleme traektorııasynyń ortasha kórsetkishi 2024 jyldyń aıaǵyna qaraı – 14,25%, 2025 jyldyń aıaǵyna qaraı – 11,9% jáne 2026 jyldyń aıaǵyna qaraı – 10%. Degenmen bazalyq mólsherleme traektorııasy, qandaı jaǵdaı bolmasyn, oryndalýǵa tıis sheshim emes, tek baǵdar ekenin túsingen durys. Sebebi mólsherleme árdaıym naqty sol kezdegi ekonomıkalyq ahýalǵa, sonyń ishinde syrtqy shoktarǵa nemese fıskaldyq saıasattaǵy ózgeristerge baılanysty qabyldanady.

– Keıingi kúnderi teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy aıtarlyqtaı ósip, ulttyq valıýtany birshama álsiretti. Buǵan qandaı syrtqy jáne ishki faktorlar áser etip otyr? Mundaı jaǵdaıda retteýshi qandaı shara qabyldaıdy?

– Rasynda, qarashanyń basynan beri ishki valıýta naryǵy qatty qubyldy. Teńgeniń AQSh dollaryna shaqqandaǵy aıyrbas baǵamy syrtqy ahýaldyń nasharlaǵanyna baılanysty álsiredi. AQSh-ta ótken prezıdent saılaýynyń nátıjesine baılanysty dollar nyǵaıyp, al damýshy naryqtardyń valıýtalarynda keri dınamıka baıqaldy. AQSh dollarynyń negizgi álemdik valıýtalarǵa shaqqandaǵy baǵamyn qadaǵalaıtyn DXY ındeksi qyrkúıektiń sońynan beri shamamen 5%-ǵa nyǵaıǵan. Bul rette damýshy naryqtardaǵy valıýtalardyń ındeksi 4,2%-ǵa tómendedi. Ári munaı baǵasy da tústi. Sebebi ekonomıster jańa prezıdent ımportqa salynatyn saýda bajdaryn engizip, AQSh-tan jetkiziletin munaı kóleminiń ulǵaıýy usynysty arttyrýy múmkin dep boljady.

Álbette, jaǵdaıǵa ishki faktorlar da belgili bir deńgeıde yqpal etti. Mysaly, qazir shetel valıýtasyna degen suranystyń artqanyn baıqap otyrmyz. Bıylǵy qazan-qarashada bir kúndegi ortasha saýda kólemi 278/210 mln AQSh dollaryna jetip, ótken jylǵy qazan-qarashadaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary boldy (155/176 mln AQSh dollary). Bul – tamyz-qyrkúıek aılaryndaǵy bir kúndegi ortasha saýda kóleminen de joǵary. Bul jaǵdaıda Ulttyq bank retteýshi retinde kúrt aýytqyǵan aıyrbas baǵamyn retteý úshin qajet kezde valıýta ıntervensııalaryn júrgizýge quqyly. Intervensııa qarjy turaqtylyǵyna tóngen syn-qaterdi báseńdetý maqsatynda júrgiziledi. Sebebi teńge baǵamynyń aıtarlyqtaı jáne kúrt ózgerýi teńgedegi depozıtterdiń azaıýyna jáne ótimdiliktiń valıýta naryǵyna aýysýyna sebep bolýy múmkin. Sondaı-aq ıntervensııa salmaqty negizi joq, biraq turaqtylyqqa keri áser etetin qysqamerzimdi aýytqýlardy retteýge kómektesedi. Ulttyq valıýta qatty qubylǵan kezeńderde Ulttyq bank valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdy jiti qadaǵalap otyrady.

– Ulttyq bank basshysymen suhbattasa otyryp, Ulttyq qor týraly suraq qoımaý múmkin emes. Qazir bul taqyrypty asa ózekti dese bolady. Transfert kólemi qazirdiń ózinde bekitilgen mejeden aıtarlyqtaı asyp, buryn-sondy bolmaǵan deńgeıge jetip otyr. Ulttyq qor qashanǵa deıin memleket bıýdjetiniń kem-ketigin toltyrady? Qordyń aktıvin 100 mlrd dollarǵa jetkizý týraly Memleket basshysy bergen tapsyrmany oryndaý múmkin be?

– Bul jerde Ulttyq bank Úkimettiń agenti retinde áreket etetinin aıtyp ótken jón. Biz Ulttyq qordan transfertterdi respýblıkalyq bıýdjetke aýdaramyz, al ol aqshany ári qaraı bıýdjettik baǵdarlamalardyń ákimshileri ıgeredi. Bólinetin aqsha kólemi Qarjy mınıstrligi suraǵan transfert kólemine baılanysty. Transfert kóleminiń ulǵaıýy – Úkimet quzyretindegi másele.

Memleket basshysy birneshe ret aıtyp ótkendeı, Ulttyq qordyń jınaqtaý fýnksııasy oryndalýǵa tıis. Bul eń aldymen bolashaq urpaq úshin qajet. Bıýdjet tapshylyǵyn toltyrý fýnksııasy tek daǵdarys kezinde, ekonomıka quldyraǵanda jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin kerek. Qazir biz mundaı tapshylyqtyń áli de joǵary ekenin kórip otyrmyz. Al onyń ornyn toltyrý jaǵynan qarasaq, bıýdjet Ulttyq qor transfertterine aıtarlyqtaı táýeldi. Qorǵa túsetin jáne odan alynatyn qarajattyń balansy teris kúıde qalyp otyr. Iаǵnı odan alynatyn shyǵys kirisinen asyp túsedi. Dál qazirgi jaǵdaıda Ulttyq qor qarajatyn kóbeıtip otyrǵan jalǵyz faktor – ınvestısııalyq kiris. Bıylǵy toǵyz aıda ol 10,27% nemese 6,16 mlrd AQSh dollaryna jetti. Investısııalyq kiris esebinen Ulttyq qordyń aktıvteri jyl basynan beri 4,5%-ǵa ósip, 62,7 mlrd dollarǵa jetti.

Shynynda da, Úkimet pen Ulttyq banktiń aldynda 2030 jylǵa qaraı Ulttyq qor aktıvterin 100 mlrd AQSh dollaryna deıin jetkizý mindeti tur. Osy maqsatty oryndaý úshin qordan qarajat alý tártibin qatańdatý qajet. Eger aldaǵy birer jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjet kirisin kóbeıtýge baılanysty júıeli jumys istelmese, Ulttyq qordan alynatyn qarajat kólemi azaımaıdy degen qaýip bar. Qazir Parlamentte Salyq kodeksi qaralyp jatyr. Biz ony bıýdjet kirisin arttyrýǵa múmkindik beretin asa mańyzdy qujat dep esepteımiz. Jańa Salyq kodeksi memlekettiń bıýdjetin teńdestirýde tıimdi qural bolýy kerek.

– Ekinshi deńgeıli bankterdiń biryńǵaı QR-kod júıesin engizý týraly sheshim qabyldandy. Qarjy mekemeleri bul bastamany qalaı qabyldady? Biryńǵaı QR-kod engizý qarjy naryǵyna qandaı paıda ákeledi?

– Muny biryńǵaı júıe deýge kelmeıdi. Muny túrli bankterdiń QR-kodyn ózara qabyldap, oqıtyn júıe degen durysyraq. Iá, qazir Ulttyq bank ınfraqurylymynyń negizinde bankaralyq QR tólemder júıesi qurylyp jatyr. Bul júıe búkil elge, barlyq naryq qatysýshysyna jáne olardyń klıentterine arnalǵan. Ony engizý bankterdiń tólem múmkindigi men qyzmet kórsetý aıasyn keńeıtedi, olardyń klıentterine kez kelgen bankter arasynda bankaralyq QR-tólemderdi qabyldaýǵa jáne júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul tólem naryǵyndaǵy básekelestikti arttyryp, tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýǵa jol ashady.

Bul – kúrdeli tehnıkalyq  tetik. Degenmen bankter bul bastamany oń baǵalady. Qazir júıe tehnologııalyq turǵydan jumysqa daıyn, naryq qatysýshylarymen birge bıznes-úderisterdi talqylap, tehnıkalyq ıntegrasııalaý jumysy júrgizilip, bankter Jol kartasyna sáıkes júıege qosylyp jatyr. Qyzmet 2024 jyldyń aıaǵyna deıin iske qosylady, al naryq qatysýshylary óz klıentteri úshin onyń aıasyn 2025 jyldan bastap keńeıte bastaıdy.

– Open Banking júıesi áne-mine degenshe qoldanysqa enetin sııaqty. Alaıda bul bankterge qaýip tóndirýi múmkin sııaqty kórinedi. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı júıe shaǵyn bankterge tıimdi bolady, al naryqtaǵy úlesi aıtarlyqtaı iri oıynshylar ony engizýge qulyq tanytpaýy múmkin. Jalpy, osy máselege qatysty bank sektoryndaǵy ahýal qandaı?

– Sıfrlyq qarjylyq ınfraqurylym jobalaryn iske asyrýdaǵy basty mindettiń biri – barlyq tarapqa da birdeı, teń jaǵdaı jasaý. Sıfrlyq ınfraqurylym qarjy naryǵyndaǵy barlyq qatysýshy – shaǵyn, orta jáne iri bankterdiń múddesin eskeredi. Ol, eń aldymen, klıentterge, ıaǵnı azamattarǵa jáne bızneske baǵdarlanady. Open API men Open Banking platformalary qatysýshylar arasynda qoljetimdi jáne ashyq yntymaqtastyq ornatý arqyly qarjy naryǵyn básekelestikke yntalandyrady jáne tutynýshyǵa yńǵaıly ınterfeıste jaqsartylǵan servısterdi qurýǵa jol ashady. Platformada qoldanylatyn standarttardyń arqasynda ekinshi deńgeıli bankter klıentterdiń jeke jáne qarjylyq derekterin qaýipsiz almasady, sondaı-aq bank operasııalarynyń qaýipsizdigi men klıent derekteriniń qorǵalýyna kepil bolady. Osylaısha, Open API-di engizý naryq qatysýshylary arasyndaǵy ózara baılanysty jeńildetýge, jańa sapaly tólem servısteri men qyzmetterin damytýǵa múmkindik beredi.

Qazir Ashyq bankıng kezeń-kezeńimen júıeli túrde damyp jatyr. Ashyq bankıng te ınfraqurylym sııaqty naryq qatysýshylarymen birlese otyryp jumys istep, damıdy. Bankter óz tutynýshylaryna  kórsetiletin qyzmet deńgeıin jaqsartýǵa, jańa servıs qurýǵa umtylyp, ınnovasııaǵa ashyq ekenderin baıqata bastady.

– Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bank týraly zań qabyldaý qajet ekenin aıtty. Osyǵan baılanysty aksıonerlerge dıvıdendterge teńdestirilgen salyq salý, korporatıvtik tabys salyǵyn 20%-dan 25%-ǵa deıin kóterý, sondaı-aq quryltaıshylardyń jaýapkershiligin naqtylaý sııaqty máseleler týyndady. Sizdiń oıyńyzsha, bank týraly jańa zańdy tıimdi ári turaqty etý úshin qandaı máseleler nazardan tys qalmaý qajet?

– Bank sektoryna salyq salýǵa keler bolsaq, korporatıvtik tabys salyǵynyń dıfferensıaldy mólsherlemelerin engizý, memlekettik baǵaly qaǵazdardan túsken kiriske salyq salý jáne basqa da ózgerister jańa Salyq kodeksiniń jobasynda qarastyrylǵan. Qazir jańa Salyq kodeksiniń jobasy Májiliste talqylanyp jatyr. Biz bıýdjetke paıdaly bolýy úshin bankterge salyq salýdy qaıta qaraý oryndy dep esepteımiz. Bul rette taraptardyń birine jaqtas bolý orynsyz. Iаǵnı memleket pen qarjy naryǵynyń múddesin birdeı saqtaý qajet.

Jańa Salyq kodeksi jobasynda barlyq qarjy jáne tólem qyzmeti boıynsha qosylǵan qun salyǵy jeńildikterin alyp tastaý qarastyrylyp otyr, ony jaqtaýǵa bolady. Sonymen qatar tek býkmekerlik uıymdar men bank qyzmetine salynatyn korporatıvtik tabys salyǵyn 25%-ǵa deıin ósirý týraly bastamany qoldamaımyz. Jalpy, biz bank sektoryndaǵy korporatıvtik tabys salyǵy mólsherlemesin kóterýge qarsy emespiz, tek mundaı jaǵdaıda mólsherleme basqa da tabysy joǵary ekonomıka salalarynda da qoldanylýy kerek. Bank sektory oıyn bıznesimen teńestirilse, bank sektory bul sheshimdi oryndy synǵa alady. Sebebi mundaı qadam elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn tómendetýi múmkin. Budan bólek, kommersııalyq bankterdiń ekonomıkany nesıeleýge bolatyn aınalymdaǵy qarajatyn memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa salyp, tabys tabýdan alshaqtaý maqsatynda, Ulttyq banktiń notalary boıynsha túsetin tabysqa salyq salynatyn boldy. Mundaı tetikti Qarjy mınıstrligi men jergilikti aqtarýshy organdar shyǵaratyn memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa da qoldanǵan jón. Sebebi bankter bızneske nesıe berýdi ulǵaıtpaı, Ulttyq bank notalarynyń ornyna basqa memlekettik baǵaly qaǵazdardy satyp alyp, tabys taýyp otyr. Olar úshin bul tıimdi, óıtkeni nesıe berý qyzmeti úshin salyq tóleý kerek, al, Úkimettiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryn satyp alý – esh táýekel týǵyzbaıdy, jáne oǵan salyq salynbaıdy. Sondyqtan memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa salyq máselesin retteý kerek dep sanaımyz. Bank salasyn retteıtin jańa zańǵa qatysty aıtar bolsam, Ulttyq bank Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen birlesip osy zańdy ázirleýdi bastap ketti. Qazir onyń qurylymy men engizilýi múmkin jańa tetikter talqylanyp jatyr.

Qazir qoldanyp júrgen bankterdi retteıtin zańnama birneshe zańnan turady: bankter jáne bank qyzmeti týraly, tólemder jáne tólem júıeleri týraly, jyljymaıtyn múlik ıpotekasy týraly, qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn memlekettik retteý, baqylaý jáne qadaǵalaý týraly jáne taǵy basqalar. Zańnama talaptaryn ońtaılandyrý maqsatynda birneshe zańdy birtutas bank zańyna biriktirý máselesin qarastyryp jatyrmyz. Bank týraly jańa zań bank salasyndaǵy sıfrlyq tehnologııalar men sıfrlandyrýdy retteýge basymdyq bere otyryp ázirlenedi dep qazirden-aq aıtýǵa bolady. Qarjy ınstıtýttarynyń qarjy tehnologııasy kompanııalarynyń – qarjy, kýrer, deldal jáne sıfrlyq qyzmetter salasynda qyzmet kórsetetin elektrondyq saýda alańdary men ınternet-platformalar kapıtalyna kóbirek aralasýyna jol ashý múmkindigi qaralady.

Qoldanystaǵy zańnamada sıfrlyq qarjy aktıvteri uǵymy men olardy retteý, sondaı-aq qarjy naryǵy qatysýshylary men AHQO arasyndaǵy qarjylyq qyzmet kórsetý salalarynyń ara jigin ajyratý máselesi qarastyrylmaǵan. Bul máseleler de jańa zań aıasynda eskeriledi. Sıfrlandyrýdyń ozyq tehnologııalaryn, sonyń ishinde jasandy ıntellektti jáne úlken derekterdi taldaý negizinde sheshim qabyldaý algorıtmderin engizý, sondaı-aq bazalyq jáne ámbebap lısenzııalar júıesin engizý múmkindigin talqylap jatyrmyz. Lısenzııalardy bulaısha bólý, retteý deńgeıin lısenzııa túrine qaraı prýdensııalyq normatıvterge sáıkes anyqtaýdy kózdeıdi. Osy jáne basqa da bastamalardy qarjy naryǵyna qatysýshylarmen talqylap jatyrmyz. Biz árdaıym ashyqpyz jáne qarjy qaýymdastyǵynyń barlyq usynysyn qaraýǵa daıynbyz.

– Sonymen qatar Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrý máselesi áli de sheshilmegenin, bul iskerlik belsendilikti tejeıtinin jáne ekonomıkanyń turaqty damýyna kedergi keltiretinin aıtty. Prezıdent Úkimet pen Ulttyq bankke ekonomıkany qarjylandyrýdy yntalandyrý úshin bankterdiń ınvestısııasyn arttyrýǵa arnalǵan ońtaıly sheshimder ázirleýdi tapsyrdy. Bul baǵytta qandaı jumys atqarmaqsyzdar?

– Ulttyq bank Agenttikpen (QNRDA) birlesip, bankterdiń ekonomıkany, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznesti kredıtteý qarqynyn arttyrý maqsatynda belsendi jumys júrgizip jatyr. Qyrkúıekte banktermen ótken kezdesýde energetıka sektoryndaǵy jáne kommýnaldyq sharýashylyqtaǵy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrý máselesi qaraldy. Kezdesý nátıjesinde tabıǵı monopolııa sýbektilerin qarjylandyrýdaǵy tıimdi tetikterdi ázirleý boıynsha jumysty bastap kettik.

Qazir memlekettik organdar ekonomıkany nesıeleýdi arttyrý boıynsha buǵan deıin qabyldanǵan sharalardy júzege asyrý isin jalǵastyryp jatyr.  Sonyń ishinde sındıkattalǵan kredıtteýdi damytý, óńdeý ónerkásibi men agroónerkásip keshenindegi jobalardy qarjylandyrýdy biriktirý, bankter men kredıttik bıýrolardyń memlekettik derekter bazasymen ıntegrasııalanýy bar. Bul qyzmetterdiń sıfrlanýyna, bankterdiń shyǵynyn azaıtýǵa, qaryz alýshylardyń kredıt táýekelin baǵalaý sapasyn jaqsartýǵa jáne nátıjesinde kredıt ónimderiniń qoljetimdiligin arttyrýǵa jol ashady. Kásipkerlerdi kredıtteý úshin Ulttyq bank zeınetaqy aktıvterin BJZQ-dan bankterdiń oblıgasııasyna ınvestısııalaıdy. Bul ınvestısııalardy 2024-2025 jyldar aralyǵynda naryq sharttary boıynsha jalpy somasy 500 mlrd teńgege deıin jetkizý josparda bar. Osyndaı jolmen tartylǵan qarajatty bankter ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa jumsaýǵa bolady. Bul bankterge de, odan qaryz alýshylarǵa da tıimdi bolady dep sanaımyz.

Naqty jobalarǵa kelsek, qazir 119,1 mlrd teńgege eki banktiń oblıgasııalary satyp alyndy. Atap aıtar bolsaq, Pavlodar oblysyndaǵy Ekibastuz 1-MAES-ti jańǵyrtý jobasyn qarjylandyrý úshin 39,1 mlrd teńgege «Halyk Bank» oblıgasııalary satyp alyndy. Sondaı-aq Atyraý oblysynda munaı-servıs qyzmetin kórsetýge arnalǵan jabdyqtar, Qaraǵandy qalasynda azyq-túlik ónimderin oraýǵa arnalǵan jabdyqtar, Astana qalasynda jekemenshik mektep salý jáne basqa da jobalardy qarjylandyrý úshin 80 mlrd teńge «RBK bankiniń» oblıgasııalaryna jumsaldy.

– Ulttyq valıýta merekesi – el tarıhyndaǵy aıtýly kún. О́tkenge qaraılasaq, el ekonomıkasy da, ulttyq valıýtamyz da túrli quldyraý men samǵaýdy ótkerdi. Sonyń ishinde eń mańyzdy degen kezeńderge toqtalyp óte alasyz ba?

  – Basty oqıǵa – 1993 jylǵy 15 qarashada ulttyq valıýtamyz – teńgeniń aınalymǵa shyǵýy. Bul otandyq qarjy naryǵynyń qalyptasyp, ári qaraı damýyndaǵy alǵyshart boldy. Táýelsiz aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýge múmkindik berdi. 1990-jyldary monetarlyq targetteý rejimi jumys istedi. Ol jalpy makroekonomıkany turaqtandyrý kezeńinde óte joǵary bolǵan gıperınflıasııany aýyzdyqtaýǵa múmkindik berdi. Alaıda 2000 jyldary ınflıasııa tómen bolǵanda, mundaı rejim tıimsiz bolyp qaldy. Ekinshi mańyzdy kezeń – 2000 jyldan bastap valıýta baǵamy mańyzdy ról atqarǵan aqsha-nesıe saıasaty rejiminiń kúshine enýi. Bul rejim ekonomıka qarqyndy damyp, munaı baǵasy qolaıly bolǵan kezde ınflıasııany tómen deńgeıde boldy. Alaıda ol jappaı tepe-teńdiktiń buzylýyna alyp keldi jáne syrtqy shoktarǵa jetkilikti túrde ıkemdi bola almady.

Úshinshi mańyzdy kezeń 2015 jyly ınflıasııalyq targetteý rejimin engizgende bastaldy. Bul aqsha-nesıe saıasaty rejimi álemniń damyǵan elderinde qabyldanǵan standarttarǵa saı keledi. Osy rejim arqasynda biz ózgermeli baǵam jaǵdaıynda ınflıasııany tómen ári turaqty deńgeıde ustap turýǵa kúsh salýǵa, yqtımal syn-qaterlerge jedel jaýap berýge múmkindik aldyq. Inflıasııalyq targetteýdiń ajyramas bóligi sanalatyn erkin ózgermeli valıýta baǵamy syrtqy soqqylardy retteıtin tabıǵı turaqtandyrýshy rólin atqarady. Bul ekonomıkadaǵy balanstyń buzylýyna jol bermeı, qubylmaly ahýalǵa tez beıimdelýge jol ashady.

– Ulttyq valıýtamyzdyń qalyptasý tarıhyndaǵy taǵy bir mańyzdy kezeń – sıfrlyq teńgeniń aınalymǵa engeni. Ol joba resmı tanystyrylyp, iske qosylǵanyna bir jyl ótti. Osy ýaqyt ishinde qandaı nátıje baıqalady?

– Sıfrlyq teńgeni shyǵarý, pılottyq topqa qatysqan bank klıentteri arasynda tólem júrgizý, sonyń ishinde tólem kartalaryn paıdalaný aprobasııadan ótti. Sondaı-aq mektep ashanalarymen esep aıyrysý úshin sıfrlyq vaýcherlerdi qoldaný boıynsha pılottyq joba iske qosyldy. Sıfrlyq teńge aqyryndap kúndelikti qoldanatyn qolma-qol jáne qolma-qol aqshasyz qarajatty biriktiretin quralǵa aınalyp keledi. Máselen, qazir sıfrlyq teńge Ulttyq qordan ınfraqurylym jobalaryna qarajat bólýde qoldanylady. Osylaısha, baǵdarlamalanatyn sıfrlyq teńgeler «Dostyq-Moıynty» temirjol ýchaskesiniń qurylysyna baǵyttalady. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy salasyna bólinetin memlekettik sýbsıdııalardy sıfrlyq teńgemen berý jobasy da qolǵa alyndy. Osy sııaqty jobalardyń jalpy quny 200-250 mlrd teńge kóleminde iske asyrylady dep boljanyp otyr.

Sıfrlyq teńge aqshanyń durys maqsatqa jumsalýyna jaǵdaı jasaıdy. Mysaly, aýyldaǵy mekteptiń qurylysy sıfrlyq teńgemen qarjylandyrylsa, ol aqshany qurylysty aıaqtamaı shetelge shyǵaryp alýǵa nemese basqa maqsatqa jumsap qoıýǵa bolmaıdy. Bizdiń oıymyzsha, «Sıfrlyq teńgeniń» engizilýi kóleńkeli ekonomıkany azaıtýǵa, jemqorlyqtyń aldyn alýyna úlken septigin tıgizedi. Sol sebepti, kóptegen jobany sybaılas jemqorlyqqa qarsy vedomstvomen birlesip júzege asyramyz.

Sıfrlyq teńge 2025 jyly tolyqtaı iske qosylady. Elimizdiń árbir azamaty osy ınnovasııalyq jobany paıdalana alady dep úmittenemiz.

– Suhbatyńyzǵa raqmet!

Áńgimelesken – Abaı AIMAǴAMBET