MAGATE-MEN YNTYMAQTASTYQTYŃ MAŃYZY ZOR

Halyqaralyq atom energııasy agenttiginiń (MAGATE) jarǵy­syn­da bekitilgen basym baǵyttardyń biri beıbit maqsattaǵy ıadrolyq teh­nologııalardy ıgerý bolyp tabylady. Ol úshin MAGATE-men tehnıkalyq yntymaqtastyq baǵ­dar­lamalary qabyldanyp, is jú­zine asyrylmaq. MAGATE-men aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy teh­nıkalyq yntymaqtastyq baǵ­darlamasy boıynsha óńirlik jo­baǵa Qazaqstan alǵash ret qatysyp otyr. 2007 jyldan bastap Qazaq­stan Respýblıkasynyń atynan bul baǵdarlamany ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qabyl­dap alyp, mańyzdy iske barynsha mán bere júzege asyryp keledi. Qazaqstan MAGATE-ge 1993 jyl­dan beri múshe. Agenttikke mú­she-memlekettermen tehnıkalyq yn­tymaqtastyq (TY) eleýli áleý­mettik-ekonomıkalyq tıimdilikke jetý oraıyndaǵy ıadrolyq tehno­logııalardyń paıdalanylýyn ke­­ńeıtýde, turaqty damýdy qamta­ma­syz etý jóninde respýblıka al­dyn­da turǵan basym mindetterdi she­shý­de mańyzdy tetik bolyp tabylady. Qazaqstan azyq-túlik qaýipsiz­di­giniń joǵary deńgeıin qamta­ma­syz etýge kúsh salyp, osy oraıda aýyl sharýashylyǵyn damytý jóninde ilkimdi kórsetkishterge qol jetki­zýde. Azyq-túlik qaýipsizdi­giniń basty qaǵıdaty – eldegi bú­kil halyqty negizgi ekologııalyq taza taǵammen, al óndiris oryn­da­rynyń shıkizatpen ózin-ózi qamta­ma­syz ete alýy. О́zin-ózi qamtamasyz etý qaǵıdatyna sáıkes, ony she­shýdegi basty ról respýblıkanyń tıimdi jáne turaqty damyǵan aýyl sharýa­shylyǵyna tıesili. Al onyń damýy dástúrli túrde jáne aıtarlyqtaı dárejede astyq óndirisiniń óndi­ristik-qarjylyq nátıjelerine baılanysty bolmaq. Qazaqstannyń astyq rynogy óndirýden bastap tasymaldaýǵa deıingi onyń barlyq júıesi men úderisterine ınnovasııalyq tehno­logııalardy engize otyryp, astyq ón­dirisiniń ózindik qunyn tómen­detý esebinen ǵana naqty damı al­maq. Mamandardyń pikiri boıyn­sha, óndiristiń ózindik qunyn tómen­detýde ónimdilik faktorynyń mańyzy óte joǵary. Gektar bere­kesi árqashan aýa raıy jaǵdaıla­ryna, jaýyn-shashynnyń mólsheri men merzimine táýeldi bolatyn­dy­ǵy jáne belgili. Eldegi astyq ón­dirisiniń tıimdilik pen turaqtylyq deńgeıi boljap bolmaıtyn táýe­keldilik jaǵdaıynda áli óte tómen bolyp qalýda. Ylǵaldyń jetispeýi dándi daqyldardyń shyǵymdy­ly­ǵyn shekteıtin negizgi faktor­lar­dyń biri bolyp tabylady. Al osy shyǵymdylyqtyń ózi Qazaqstan boıynsha orta eseppen gektaryna 0,6-dan 1,4 tonnaǵa deıin aýytqyp otyratynyn nesheme jyldar boıǵy eginshilik tájirıbesi kórse­tip berýde. О́tken jyly, birqatar egistikter qurǵaqshylyqqa ushyra­ǵan kezde, gektar ónimdiligi 5 sentnerge deıin tómendedi, sóıtip onyń ózindik quny 25 myń teńgege deıin jetti. Soltústik Qazaq­stan­daǵy jazdyq dándi daqyldar al­qap­tary bes oblysta shoǵyrlanyp, 11 mln. ga egistik jerdi alyp ja­tyr. Mundaǵy sýarylmaıtyn dala­lyq jáne ormandy aımaqtarda jyl­dyq shaýyn-shashyn mólsheri 250-400 mm. aralyǵynda bolyp keledi. MAGATE qarjylandyratyn Tehnıkalyq yntymaqtastyq baǵ­dar­lamasyna qatysýshy memle­ketter birneshe aımaqtyq toptarǵa bólingen. Qazaqstan Eýropalyq topqa jatady. Aımaqtyq jobany iske asyrýǵa Qazaqstanmen qatar Albanııa, Bolgarııa, Grýzııa, Ma­kedonııa, Moldova, Polsha, Rý­mynııa, Serbııa, Túrkııa, Ýkraına jáne О́zbekstan sııaqty elder qa­tysýda. Jobanyń maqsaty kele­shek­tegi seleksııalyq baǵdarlama­larda paıdalaný úshin Shyǵys Eý­ropanyń tabıǵı jáne býdan tekti dándi daqyldarynyń (bıdaı, arpa jáne júgeri) genetıkalyq ára­lýan­dyǵyn baǵalaý bolyp tabylady. Baǵalaý kezindegi negizgi qural re­tinde osy zamanǵy ıadrolyq jáne mo­lekýlalyq tehnologııalar qolda­nylady. О́ziniń aldyna qoıylǵan mindetterge sáıkes joba joǵary ónimdi abıotıkalyq faktorlarǵa, ıaǵnı qurǵaqshylyq pen tuzdanýǵa tózimdi germoplazmalar jasaýdyń genetıkalyq negizderin arttyrýǵa jáne seleksııadaǵy tájirıbelik mý­tagenezdi qoldaný aıasyn keńeı­týge baǵyttalǵan. Osy oraıda qa­tysýshy elder arasyndaǵy aqparat almasý men tehnıkalyq yntymaq­tastyqty kúsheıte túsý jáne ǵylymı baıla­nystardy nyǵaıtý jobanyń mańyzdy baǵdaryna aınalǵan. MAGATE qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri múshe elderge bi­likti maman qyzmetkerler daıar­laýǵa kómektesý bolyp tabylady. Osynaý qyzmet aıasynda MAGATE jobasy boıynsha osy zamanǵy ıad­rolyq jáne molekýlalyq tehno­logııalar boıynsha oqytatyn óńir­lik kýrstar, úılestirýshi kezdesý­ler, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bıologııa jáne ósimdikter bıotehnologııasy ınstıtýty mamandarynyń qaty­sýy­men birneshe konferensııalar ótkizildi. Qazaqstandyq ǵalymdar Túrkııanyń Ankara, Polshanyń Katovısa, Avstrııanyń Zaıbers­dorf qalalarynda dándi daqyldar se­leksııasyndaǵy bıoteh­no­logııa­lar jáne býdandardy jaqsartýdyń molekýlalyq tehnologııalary boı­ynsha MAGATE kýrstarynda biliktilikterin jetildirip qaıtty. О́ńirlik joba júzege asa bastaǵan ýaqyttan beri qazaqstandyq ma­mandar ıadrolyq, bıoteh­no­logııa­lyq ádistemelerdiń jáne jańa molekýlalyq tehnologııalardyń keń órisine shyqty. Sóıtip olar respýblıkamyzdaǵy seleksııa salasynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda tabysty qoldanyla bastady. MAGATE men Tehnıkalyq yn­tymaqtastyq baǵdarlamasy son­daı-aq bir el kóleminde iske asy­ry­lyp jatqan TY baǵdarlama­sy­nyń ulttyq jobalaryn da óz ny­sanasyna alady. 2009-2011 jyl­dardaǵy baǵyt aıasynda 2009 jyly bastalǵan, MAGATE qarjylan­dyryp otyrǵan “Bıdaı men júge­rini ıadrolyq jáne molekýlalyq tehnologııalardy qoldana otyryp jaqsartý” atty KAZ 5002 ulttyq jobasyna sáıkes Qazaq ulttyq ýnıversıteti osy jobanyń negizgi ǵylymı oryndaýshysy hám úıles­tirýshisi mindetin óz moınyna júk­tegen. Osy joldardyń avtory atal­mysh jobanyń ulttyq úıles­tirýshisi bolyp tabylady. Jobany iske asyrýǵa sondaı-aq “KazAgro­Innovasııa” holdınginiń quramyna kiretin Qazaq aýyl sharýashylyǵy jáne ósimdiktaný ǵylymı-zertteý ınstıtýty qatysýda. Sóıtip dándi daqyldar selek­sııa­­syn jaqsartýda ozyq ıadrolyq-fızıkalyq jáne molekýlalyq ádis­termen almasyp ilgeri basýdyń ózi kadr daıarlaý jáne osy zamanǵy jabdyqtarmen jaraqtaný, MAGATE aýqymyndaǵy aqparattyq júıeler­ge qosylý arqyly iske asyrylady. MAGATE qyzmetiniń osynaý qyrlary memleketimizdiń ǵylymı, tehnıkalyq jáne tehnologııalyq áleýetin nyǵaıtýdy qamtamasyz etedi. Joba sheńberinde bıdaı men júgeriniń genetıkalyq áralýandy­ǵyn arttyrý kózdele otyryp, eń jańa tehnologııalardy engizý qolǵa alyndy. Osy zamanǵy zerthana jabdyqtaryn satyp alý, tehnıka­lyq saraptamalyq bilim men usy­nystar berý bastaldy. Respýblı­kanyń jetekshi mamandary ótken jyly Qytaı Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasy, Shanhaı aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasy, Shanhaı agrobıolo­gııalyq tek ortalyǵy uıymdas­tyrǵan qurǵaqshylyq jaǵdaıynda dándi daqyldardyń ónimdiligin jaqsartýdyń ıntegraldy turǵy­lary jónindegi 3-shi halyqaralyq konferensııaǵa qatysty. Sonymen birge álemniń jetekshi ortalyq­ta­ryn­da biliktilik arttyrý jáne ýnıversıtetter men ǵylymı orta­lyqtar úshin joǵary bilikti ǵy­lymı kadrlar daıarlaý maqsa­tynda ǵylymı saparlar men taǵylym­damalar josparlanýda. Ýnıversı­tettiń oqý úderisinde jańa tehno­lo­gııalardy paıdalaný da iske asyrylyp jatqan ulttyq jobanyń mańyzdy qyrynan sanalady. Osy oraıda elimizdegi MAGATE-niń Tehnıkalyq yntymaqtastyq joba­laryn daıyndaý jáne iske asyrý baǵytynda Qazaq atom energe­tı­kasy jónindegi komıtet qyzm­et­kerleri úlken kómek kórse­tip otyr­ǵandyǵyn atap aıtqan lázim. Osynaý mańyzy zor halyqaralyq dárejedegi tehnı­kalyq yntymaq­tas­tyqqa óz tara­pymyzdan biz de asa múddelimiz jáne osy ıgilikti is aldaǵy ýaqytta órken jaıyp, elimizge paıdasyn tıgize beretinine senimdimiz. Sáýle KENJEBAEVA, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory.