Shyn maǵynasynda úlken ǵalym bolý jáne ǵylymdy basqarý óneri – bir nárse emes. Sonymen qatar olar bir-birimen tyǵyz baılanysty ekeni de daýsyz. Ǵylymdy basqarýdy naǵyz ǵalym ǵana oıdaǵydaı júrgize alady. Ǵylym – qoǵamdyq oı-sananyń ózindik ereksheligi mol, kúrdeli salasy. Sondyqtan ony basqarý kez kelgen sheneýniktiń qolynan kele bermeıdi. Ony ǵylymnyń qara jumysyn atqarǵan, onyń syry men qyryn, erekshelikterin tereń túsinetin adam ǵana basqara alady. Buǵan ásirese ǵylymdy basqarýdyń qalyptasqan júıesi ózgergen jyldary ábden kózimiz jetti. Osyndaı jaǵdaıda jeke ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn saqtaý men ondaǵy ǵylymnyń dárejesin tómendetip almaý úlken ǵalym ári uıymdastyrýshy adamdardyń ǵana qolynan keldi.
Osyndaı úlgidegi sırek talanttyń biri – Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi Seıit Asqaruly Qasqabasov. Ol – qazaq fılologııasy ǵylymy tarıhynda erekshe orny bar ǵalymdardyń biri. О́zi tańdap alǵan folklortaný ǵylymyna shynaıy berilgen, bul salada talaı irgeli eńbek jazǵan, elimizdegi ǵylym salasynyń talantty uıymdastyrýshylarynyń biri, naǵyz ultjandy azamat, kórnekti qoǵam qaıratkeri.
Men Seıitti sonaý stýdenttik shaǵynan (1959-1964) jaqsy bilemin. QazPI-de oqyp júrip ol ǵylymı jumyspen aınalysty, sabaqtasy Edige Tursynovpen birge folklor ekspedısııalaryna qatysty, stýdentterdiń ǵylymı konferensııalarynda qazaq ertegileri týraly baıandamalar jasap, jurtshylyq kózine tústi.
Seıittiń ǵylymı jumysyndaǵy ómirlik taqyryby – ertegi álemine qyzyǵýshylyǵy ınstıtýtta júrgeninde bastalǵan bolatyn. Edigemen birigip jazǵan “Ertekshi Shalqarbaı Danylbaev” atty alǵashqy ǵylymı maqalasy áli esimde. Ol Ǵylym Akademııasy baspasynan shyqqan “Qazaq fılologııasynyń máseleleri” atty jınaqta jarııalandy. Bul talantty jastar úshin úlken abyroı boldy, onyń ústine sol stýdenttik kezden bastap Seıittiń ǵylymı jumystaryna ataqty folklortanýshy-ǵalym Nına Sergeevna Smırnova basshylyq etti. Keıin jas ǵalym M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń aspırantýrasyna qabyldanǵanda ustazynyń kandıdattyq jumysqa jetekshilik etýi Seıittiń zertteýshilik qabiletin odan ári damyta túsýge jol ashty.
Jas shákirtiniń qarym-qabiletin tanyp, bolashaǵyna sengen Nına Sergeevna Seıitti úlken akademııalyq mektepten ótkizdi. Mektep bolǵanda qandaı! Orys folklortaný ǵylymynyń kileń myqtylarynyń irgeli eńbekterin jas Seıit bas almaı oqyp, zeıinine toqydy, qazaq materıaldary negizinde avtorlyq oı-tujyrymdar jasap, óz zertteýlerinde damytty. Búkil odaqqa, keńestik folklortanýǵa birden tanylǵan “Qazaqtyń qııal-ǵajaıyp ertegileri” (“Kazahskaıa volshebnaıa skazka” – 1972) atty alǵashqy monografııasynan bastap, 2009 jyly shyqqan “Oıóris” zertteýine deıingi qyryq jyl aralyǵynda jaryq kórgen úsh júzden astam ǵylymı maqalalary men on bir monografııalyq zertteýlerinde reseılik akademııalyq folklor mektebiniń izi saırap jatyr. Qııal-ǵajaıyp ertegilerin qazaq folklorynyń eń kóne janrlarynyń biri dep dáleldegen sol alǵashqy eńbegi KSRO Ǵylym akademııasy júıesindegi úzdik bes kitaptyń biri dep tanylyp, ǵalym esimin búkil TMD aýmaǵyna máshhúr etken edi. Qazaqtyń aýyz ádebıetindegi qara sózdiń úlgisin ol alǵash ret ashyp, ony “halyq prozasy” dep atady, folklordyń osy asa bir baı túriniń janrlyq quramyn jan-jaqty zerttep, ańyzdyq jáne ertegilik dep eki topqa jiktegen “Qazaqtyń halyq prozasy” (1984) atty kólemdi monografııasy Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵyna ıe boldy. Ǵalymnyń doktorlyq jumysyna negiz bolǵan “Qazaqtyń ertegiden tys prozasy” (“Kazahskaıa neskazochnaıa proza”– 1990) atty monografııasynda osyǵan deıin ertegige jatqyzylyp kelgen mıf, hıkaıa, ańyz, ápsana-hıkaıat ertegiden tys prozalyq janrlar retinde qarastyrylyp, qurylymdyq-poetıkalyq, kórkemdik erekshelikteri túbegeıli zertteldi. Osy eńbegi úshin 1992 jyly Seıitke Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi.
Bul aıtqandarym – Seıittiń aýqymdy eńbekteriniń negizgi bir bóligi ǵana. Áıtpese, attary aıǵaılap aıtyp turǵan “Rodnıkı ıskýsstva” (1986), “Kolybel ıskýsstva” (1992), “Janazyq” (2002), “Elzerde” (2008), “Oıóris” (2009) atty eńbekteri, eki tomdyq “Zolotaıa jıla” (2000) atty tańdamaly zertteýleri qazaq folklory men ádebıetiniń, óneriniń qadaý-qadaý máselelerin baǵzy zamannan qazirgi dáýirge deıin jalǵastyryp tereń paıymdaǵan oıly da úlken izdeniske, tyń tujyrymdarǵa toly qundy eńbekter. Jáne attary da ishki mazmunyna sáıkes. Seıit kitaptarynyń atyn týra dálme-dál qoıýǵa sheber. Atalǵan eńbekterdiń barlyǵy derlik qazir ulttyq folklortaný salasynda ǵana emes, búkil álemdik folklortaný ǵylymyna qosylǵan baǵaly úles bolyp tabylady. Bul oıymyzdy Seıittiń ǵylymı eńbekteri týraly TMD elderi men shet memleketterde shyqqan pikirler men resenzııalar rastaı túsedi.
Seıittiń men biletin basty qasıeti onyń ǵylymǵa adaldyǵy der edim. Sonaý 1964 jyldan bastap kúni búginge deıin ǵylym júıesinde tapjylmaı eńbek etip kele jatqan ol basqa da qoǵamdyq, memlekettik jumystar atqarǵan kezderinde ǵylymı jumysyn tastamaı jalǵastyra júrdi. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetindegi úsh jylǵy qyzmetiniń ózi ǵylym salasymen tikeleı baılanysty boldy. Ol toǵyz jyl boıy Qazaq SSR Ǵylym akademııasy Qoǵamdyq ǵylymdar bólimshesiniń ǵalym-hatshysy bolyp istedi. Alty jyl Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti men Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń jaýapty qyzmetkeri, úsh jyldaı elimizdiń Joǵary Attestasııalyq komıssııasynyń tóraǵasy laýazymdy mindetterin atqardy. Osy jyldardyń barlyǵynda da Seıit ózi alǵash aspırant bolyp eńbek jolyn bastaǵan qutty ujymy – M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı-josparly jumysyna únemi qatysyp, arnaýly taqyryptyq zertteýler jazdy, týǵan ujymymen árkez baılanysyn úzbeı, ınstıtýt muqtajdyqtaryn sheshýge qolushyn berdi. Munyń ózi ǵylymdy túsine de, baǵalaı da bilgen azamattyń ómirlik ustanymyn tanytady.
Seıit jaqsy ǵalymdyǵyna qosa, isker uıymdastyrýshy da. Qaı qyzmetke barsa da istiń kózin taýyp jandandyra biledi. Áli esimde. 1988 jyly Seıit Ortalyq komıtettiń ıdeologııa bóliminiń keńesshisi bolyp júrgen kezde, ınstıtýt dırektory bolyp júrgen meniń qaıta qurý kezeńiniń múmkindigin paıdalanyp, 1940-1950 jyldary qazaq mádenıeti men tarıhyna baılanysty buryn qabyldanǵan kereǵar partııalyq qaýlylardyń kúshin joıý týraly Ortalyq komıtet hatshysy О́zbekáli Jánibekovke shyqqanym bar edi. Sonda ol kisi aqtańdaqtar máselesin kún tártibine qoıýǵa jol ashty. Maǵan Seıitpen birlesip jumys isteýdi tapsyrdy. Elgezek te eńbekqor jigit bul aýyr iske birden berilip kiristi. 1930-1940 jyldary jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyrap, atý jazasyna kesilgen kórnekti aqyn-jazýshylar men mádenıet qaıratkerlerin aqtaýǵa qatysty materıaldardy qaıta qarap, 1950 jyldardaǵy kórnekti qoǵamtanýshy ǵalymdar men ádebıet, óner qaıratkerlerin qýǵyndaýǵa sebep bolǵan, qazaq halqynyń ádebı-mýzykalyq murasyn zertteýdi tejep, tarıhı prosestiń damýyn burmalaǵan tarıh, ádebıet jáne mádenıet máselelerine qatysty partııalyq qaýlylardyń kúshin joıýǵa qajetti kóptegen qujattar ázirledi, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi komıssııa jumysyna belsene qatysty, odan keıin Ortalyq Komıtettiń áleýmettik ortalyǵyn uıymdastyryp, respýblıkamyzdyń saıası jáne áleýmettik problemalary boıynsha odaqtyq deńgeıde qundy pikirler uıymdastyrdy.
Seıittiń isker basshy, sheber uıymdastyrýshylyq qabileti Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler kabıneti janyndaǵy Joǵary Attestasııalyq komıssııasynyń tuńǵysh tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan kezde erekshe jarqyrap kórindi. Táýelsiz el tarıhyndaǵy alǵashqy ǵylymı attestasııalaý mekemesin quryp, damytý ońaı sharýa emes edi. Mınıstrlik deńgeıindegi qurylymnyń alǵashqy Erejesin, qyzmetkerleriniń shtattyq kestesin, “Ǵylymı ataqtar men ǵylymı dárejelerdi taǵaıyndaý tártibi týraly erejeni”, barlyq derlik qujattardy Seıit óz qolymen daıyndady. Ǵylym doktory men kandıdaty dıplomy, professor men dosent attestaty úlgileri de Seıittiń jobasy negizinde jasaldy. Qazir de osy úlgiler basshylyqqa alynyp keledi.
Seıit basshylyq etken jyldary JAK-tyń tuńǵysh tóralqasy, saraptaý keńesteri men qurylymdyq bólimsheleri, ǵylymı mekemeler men joǵary oqý oryndarynda doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaıtyn keńester júıesi quryldy, Seıittiń bastamasymen Almatyda TMD elderi JAK tóraǵalarynyń keńesi ótkizilip, onda TMD elderi Memlekettik attestasııalaý organdarynyń halyqaralyq Assosıasııasy (MAGAT) quryldy. Bul halyqaralyq uıymnyń alǵashqy tóraǵasy bolyp Seıit saılanǵan edi.
Seıit Qasqabasovtyń iskerligi Astanada qyzmet etken jyldary da anyq baıqaldy: L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ol “Eýrazııa” ǵylymı-zertteý ortalyǵyn qurdy, osy oqý ornynda jańadan ashylǵan Shyǵystaný fakýltetiniń tuńǵysh dekany bolyp, oqý jumysyn durys jolǵa qoıa bildi.
Bizdiń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty 2000 jyldardyń bas kezinde qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp, úlken toqyraý kezeńin bastan keshkeni kópke belgili. Sol qıyn sátte marqum akademık Zákı Ahmetov ekeýimiz Astanadaǵy Seıitke óz ınstıtýtyna qaıtyp oralyp, basshylyq tizginin qolyna alýyn surap, qolqa saldyq. Kishipeıil azamat qoı. Aǵalarynyń tilegine qulaq asyp, kelisimin berdi. Sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri de bizdiń usynysymyzdy quptady. Sóıtip, 2001 jyly qazanda Seıit ınstıtýt dırektory bolyp taǵaıyndalyp, jumysqa kiristi. Úmitimizdi molynan aqtady, qajyrlylyǵy, eńbegi men iskerliginiń arqasynda ınstıtýttyń bedelin kóterdi. Sol azamattyǵy, ǵylymǵa berilgendigi úshin de biz oǵan rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
Seıit dırektor bolǵannan bastap bizdiń ınstıtýt ekinshi tynysyn ashty. Isker basshynyń ǵalymdyǵynyń, úlken bedeliniń arqasynda ınstıtýt elimizge ǵana emes, alys, jaqyn memleketterge keńinen tanylǵan berekeli ujymǵa aınaldy: josparly ǵylymı-zertteý jumystary óz merziminde, tipti keıbir jobalar ýaqytynan buryn jazylyp, tom-tom ǵylymı eńbekter jaryq kórdi, ınstıtýt qurylymyna tyń ózgerister engizilip, ejelgi jáne orta ǵasyrlar ádebıeti, abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti, mátintaný jáne derektaný, álem ádebıeti bólimderi ashyldy, bul bólimder qazir bes sektorǵa: Ádebıet tarıhy, Qazirgi ádebıet (táýelsizdik dáýiri) jáne álem ádebıeti, Folklor jáne qoljazba, Áýezovtaný, О́nertaný sektorlaryna biriktirilip jumys isteýde. Munyń ózi ınstıtýttyń Ǵylymı keńesi qyzmetin jeńildetip ońtaılandyrýǵa ońdy yqpal etip keledi.
Akademık Qasqabasovtyń tabandylyǵynyń arqasynda ınstıtýtta mýzyka, teatr jáne beıneleý óneri boıynsha kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaıtyn keńes ashylyp, júzge jýyq ónertaný kandıdaty ǵylymǵa joldama aldy.
Seıit – jańa ıdeıanyń, tyń oıdyń adamy. Oıyna alǵan maqsatty mindetti júzege asyrý jolynda ol sharshamaı, únemi izdenis ústinde tynbaı eńbek ete biledi. Seıit basqarǵan sońǵy toǵyz jylda ınstıtýt úlken jetistikterge jetti. “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy boıynsha iske asyp jatqan júz tomdyq “Babalar sózi” serııasy Seıittiń jeke usynysymen bastalyp, jetekshiligimen atqarylyp jatqan birden bir biregeı jobaǵa aınaldy. Mundaı joba tipti búkil álem elderinde kezdespeıdi. Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi qoǵamdyq keńes májilisinde sóılegen bir sózinde: “Akademık Seıit Asqaruly Qasqabasov basqaratyn “Babalar sózi” serııasymen shyqqan kitaptar da qazaq halqynyń asa baı aýyz ádebıeti murasyn jınaqtap, urpaq qolyna tabystaýda úlken ról atqaratyn joba dep bilemin”, dep joǵary baǵa berdi. Qazir osy teńdessiz jobanyń 60 tomy jaryq kórip, bes tomy baspadan shyǵý ústinde. Búginge deıin alǵash ret hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń on tomy, sonymen birge batyrlar jyrynyń on segiz tomy jaryq kórgen bul júztomdyq mura – halqymyzdyń baǵa jetpes qazynasy bolatynyna daý joq. Ol Seıit sııaqty ultjandy uldarynyń jankeshti eńbeginiń arqasynda urpaq kádesine jarap jatqany qýanyshty.
1960 jyldary bizdiń ınstıtýtta alty kitaptan turatyn úsh tomdyq “Qazaq ádebıetiniń tarıhy” shyqqany kópke málim. Sonyń negizinde qazaq ádebıetiniń jańa urpaǵy tárbıelendi. Qazir bul basylym eskirdi. Ol egemendik el talaptaryna jaýap bere almaıtyn edi. “Qazaq ádebıeti tarıhynyń” 10 tomdyq jańa nusqasyn daıyndaý máselesi osyndaı oıdan týyndady. Bul iste de Seıit Qasqabasov iskerlik tanytyp, on tomdyq “Qazaq ádebıeti tarıhyn” jazýǵa basshylyq etti, sóıtip ınstıtýt ǵalymdarynyń qajyrly eńbeginiń arqasynda bul jańa basylym da 4-5 jyldyń shamasynda jazylyp, tolyq basylyp shyǵyp, oqyrmanǵa jol tartty.
Seıit basshylyq etip kele jatqan jyldary ınstıtýtta júzege asyp jatqan joba da jańa, kadr saıasaty da jańa. Olaı deıtinim, alǵash ret úsh tomdyq “Qazaq óneriniń tarıhy”, bes tomdyq “Qazaq mýzykasynyń antologııasy” daıyndalyp, jaryqqa shyqty, alǵash ret qolǵa alynǵan 20 tomdyq “Ádebı jádigerler” serııasynyń 8 tomy basyldy, M.O.Áýezovtiń 50 tomdyq akademııalyq jınaǵyn qaıtadan daıyndaý qolǵa alynyp, qazir 42 tomy jaryq kórdi. Ǵylymı kadrlar daıarlaý jumysy durys jolǵa qoıylyp, ınstıtýtqa jas ǵalymdar kóptep qabyldandy. Sonyń nátıjesinde qazir ınstıtýt qyzmetkerleriniń jartysynan astamyn talantty qyz-jigitter quraıdy. Elimizge oralyp joǵary bilim alǵan otandastarymyz arasynan onshaqty jas mamannyń ınstıtýtqa qyzmetke alynýy Seıittiń ǵylym bolashaǵyna degen seniminiń belgisi.
Instıtýt bastamasymen “Qozy Kórpesh – Baıan sulý” jyrynyń 1500, “Qyz Jibek” jyrynyń 500 jyldyqtary, Dýlat Babataıulynyń 200 jyldyǵy, Ǵabıden Mustafın men Ahmet Jubanovtyń 100 jyldyqtary respýblıka kóleminde alǵash ret keńinen atalyp ótýi, Mahambettiń 200 jyldyq, Ǵabıt Músirepovtiń 100 jyldyq mereıtoılary IýNESKO deńgeıinde merekelenýi de Seıittiń ǵalymdyq pen uıymdastyrýshylyq eńbeginen tysqary bolǵan sharalar emes. Oǵan Ádebıet pen óner ınstıtýty belsene qatysty.
Máskeýdegi ataqty M.Gorkıı atyndaǵy Álem ádebıeti ınstıtýtymen birlesip rýhanı muraǵa baılanysty jáne Pýshkın men Abaıdyń shyǵarmashylyq úndestigine arnalǵan sımpozıýmdardyń ótkizilýi ınstıtýtymyzdyń bedelin arttyryp, halyqaralyq baılanystar aýqymyn keńeıtti. Uly jazýshy esimin ıelengen ujym bolǵandyqtan 2002 jyldan bastap ǵulamanyń týǵan kúnine oraılastyrylyp, jyl saıyn M.Áýezov oqýlaryn ótkizý dástúrge aınaldy. 2004 jyldan bastap ınstıtýtta jyl saıyn abaıtanýdyń kókeıkesti máselelerine arnalǵan halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylyp keledi. Bul salıqaly ǵylymı jıynǵa alys-jaqyn elderden belgili ǵalymdar men shet memleketterdiń Qazaqstandaǵy ókildikteri, dıplomatııalyq mıssııa qyzmetkerleri qatysyp, taqyrypqa baılanysty mazmundy baıandamalarymen jáne syndarly sózderimen jurtshylyq nazaryn aýdarýda. Bul ıgi sharalar da Seıittiń bastamasymen ótkizilýde.
Sonymen birge Seıit ózimen birge istegen, búgin ómirde joq aǵa ǵalymdar arýaǵyna árdaıym taǵzym etip, áriptes folklortanýshy, ádebıettanýshylar men qyzmettes dostary esimine de adaldyq tanytyp keledi. Ulttyq ádebıettaný tarıhynda ózindik orny bar Y.Dúısenbaev, M.Ǵabdýllın, M.Bazarbaev, Z.Ahmetov, M.Dúısenov, Á.Derbisálın, B.Ýahatov sııaqty kórnekti ǵalymdardy eske alý sharalary ótkizilip, olardyń ǵylymı murasy keńinen nasıhattalýda, al densaýlyǵyna baılanysty ǵylymı jumysyn mezgilinde aıaqtaı almaı qalǵan talantty ǵalym dosy Edige Tursynovtyń doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaýyna úlken qamqorlyq jasady. Seıittiń basshylyǵymen kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaǵan azamattardyń bári de onyń shyn máninde ǵulama, shyn máninde zııaly ekendigin erekshe rızashylyqpen aıtyp júredi.
Seıittiń ǵalymdyq basty bir ereksheligi – ol eki tilde birdeı jazady: meıli qazaq tilinde jazsyn, meıli orys tilinde jazsyn, onyń eńbekteriniń negizgi nysany – ulttyq folklortaný, ádebıettaný jáne ónertaný máseleleri, ulttyq, halyqtyq murattar. Sońǵy jyldary jazǵan eńbekterinde ol zertteý obektisin birsypyra keńitip, Mahambet, Abaı, Jambyl týraly jańa, sony oılarymen kózge tústi, qazaq sóz ónerin folklor, avtorlyq aýyz ádebıeti jáne jazba ádebıet dep zertteý qajettigi týraly jańa pikirler usyndy.
Aıta bersek, Seıittiń ǵalymdyǵy týraly, qaıratkerligi týraly kóp áńgimeleýge bolady. Ol ulttyq folklortaný, ádebıettaný jáne ónertaný ǵylymdarynyń bas-aıaǵyn jınap, baǵyttaryn aıqyndap, jańa órleý satysyna kóterilýine sebepker bolyp, qaıta jańǵyryp jatqan egemen elimizdiń órkendeýine osylaısha laıyqty úles qosyp keledi.
Serik QIRABAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.