MÁRTEBE

Bir zamandary qazaqtyń uly perzenti Shoqan Ýálıhanov: “Halyqtyń kemeline kelip órkendeýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim kerek” degen eken. Táýbe deıik, sol azattyǵymyzdy aldyq, bilimdi da­my­tý jolyndamyz. Álemde memleket qurý­dyń ár alýan úlgileri bar. Biz de egemen­digimizdi alǵannan keıin el men jerdiń taǵdyryn, ult pen ulystyń birligin baıan­dy etý jolynda óz jol, óz baǵy­tymyzdy aıqyndadyq. Bul iste: “Neni de bolsa, elmen birge kóremin, elmen birge tózemin, elmen birge jeńe­min”, dep belin bekem býyp, parasat paıy­myna júgingen Otanymyzdyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń kósemdigi men kóregendigi erekshe boldy. Men el jáne Elbasy týraly óz baı­lam­darymdy basqasha aıtsam deımin. Ony negizinen bolǵan, kórgen, kýá bol­ǵan jaılarǵa qursam degen nıettemin. Bizdiń halyq bodandyqtyń qursaýyn da, qyzyl ımperııanyń jymysqy saıasatyn da kórdi. Nebir kúrdeli de, jaýapty kezeń­derde ómir súrdi. Ondaı kezeń ár urpaq­tyń mańdaıyna jazyla bermeıdi. Bul óte sırek bolady. Zerdeli jan bolmasa, ómirdiń jylymdaı jylystap ótip jat­qanyn kez kelgen adam kóp jaǵdaıda bile bermeıdi. Osyny tereń oılap qarasań, bir saǵattan keıin bir saǵat, bir kúnnen keıin bir kún, bir aıdan keıin bir aı, bir jyldan keıin bir jyl, bir ǵasyrdan keıin bir ǵasyr, bir myńjyldyqtan keıin bir myńjyldyq óte kelip – bul zamandy qurasa, al eki myńjyldyq – bul dáýirdiń jelisin tartady. Bul degeni­ńiz, jeti býyn – ómir ótkeli bolyp esep­teledi. Keıde muny da ańǵara bermeımiz. Qazirgi urpaq osy jeti býyn ýaqytty bastan ótkerip otyr. Bul óte sırek bo­latyn jaǵdaı. Eki myń jylda bir ret dáýir almasqanda kýá bolatyn qubylys. Mine, osy ǵasyr basynda eski dáýir ketip, jańa dáýir keldi. Meniń paıym­daýymsha, bul eki myń jylǵa jalǵasýy tıis. Atam qazaqta bir qanatty sóz bar: ol elý jylda el jańa, júz jylda qazan delinedi. Bul júz jyldaǵy ózgeris desek, myń jyldaǵy ózgeris budan aýqymdy bolatyny belgili. Dáýir aýysqandaǵy keıbir qubylystardyń syry men sıpa­tyn ǵalymdardyń ózi tap basyp aıta almaı júr. Ondaı qubylys ár adamnyń ómirinde de bolyp jatady. Bul jóninde Jaratýshy Iemiz jeke adamdarǵa qasıet berip, pendesine sol arqyly aldyn ala jetkizip otyrǵan. Sonyń biri ataqty Nos­tradamýs edi. Onyń aıtqandary týra­ly áralýan pikirler bar. Meni tánti etken bir ǵana nárseni aıtar bolsam, ol Nostradamýs keshegi kelmeske ketken qyzyl ımperııa 73 jyl 7 aı ǵana “ómir súretinin” aıtqan. Onyń bul baılamyn men oblystyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshysy bolyp júrgende oqyp sene almadym. Ondaı bolý qaıda dedim. Al shyndyqqa aınalǵanda Jaratýshy Ieniń qudiretine tánti boldym. Onyń budan ózge de kóripkeldigin bul arada tizbeleı bersem, sóz uzaryp keteri anyq. Ondaı boljaýlar aıtatyn áýlıeler men kórip­kelder qazaqta da az bolmaǵan. Joǵarydaǵy qubylystarǵa biz ózimiz de kýá bolyp kele jatyrmyz. Oǵan qy­zyl ımperııanyń qulaýy dálel. KSRO syrttan eshqandaı qysymsyz ishteı ydyrady. Kim biledi, bolǵan da shyǵar. Biraq ólsheýli ýaqyt bitkende bir kezdegi bútin memleket dep júrgen elden – 15 memleket óz táýelsizdigin aldy. Bizdiń de baqytty shaǵymyz, baqytty kúnimiz týdy. Qazaqtyń basyna baq qondy. Álem­degi myqty elderdiń qatarynan oryn alyp, olarmen terezemiz teń bolyp, ıyqtasyp turyp suhbattasýǵa qol jetkizdik. Bul oqıǵa ata-baba armanynyń júzege asqany, urpaqtyń mereıiniń óskeni edi. Mende ilgeriden jetken eki habar bar. Sonyń birinde Asan abyzdyń Qudys Kúnbıge aıtqan tús jorýyndaǵy úzindide: “Mıhul gúli sheshek atqanda saq úrim-butaǵyna baq qaıta qonady, sonda saq rýhy uly saq dalasynyń jeti aspa­nyn jaılaısyńdar, uly dalaǵa baqyt nury oınap, úrim-butaǵyń jaınap, esh­kimge ál bermeı kete beresińder”, – dese, ekin­shisinde: “Ýa Qudys, Qısmet, ári Qısmet te emes, shyn ári shyn da emes, jalǵan ári jalǵan da emes keshken beınetterińdi, kótergen júkterińdi, dúnıeni dúrildet­ken­derińdi, Mıhul gúli sheshek atqan sen­derdiń zamandaryńdy úrim-butaqtaryń ne biler, ne bilmes. Beınetqor pende qarlyǵash pen samuryq únine elitip, baqı qalamǵa jol berer, sandyqtaǵy, taý-tastaǵy maqaý jazbalar men hattar sol adamǵa ushyp kelip til ashar, baqtaryń janyp úrim-butaǵyń tý etip kóterer”, – deıdi. Osy sózderden bilgen adamǵa, túsingen adamǵa osy zamannyń beınesi kórinip tur emes pe!? Qyzyl ımperııa 70 jyldan asa ýaqyt ishinde kóp aýyrtpalyq ákeldi. Ashtyqqa uryndyrdy, qýǵyn-súrgin jasady. Qan da tógildi. Qansha jerden tózimdimiz degenmen, surqııa saıasattyń sumdyǵyna shydamaǵan ultymyzdyń ulany burq etip, kóteriliske shyqty. Ol – 1986 jyl­dyń jeltoqsan aıy edi. Sol kezde qan da tógildi. О́lsheýsiz kózdiń jasy da aqty. Men muny bireýdi kinálaý, ne ókpe aıtý úshin eske alyp otyrǵan joqpyn. Urpaqtyń nazaryna salaıyn, sabaq alsyn degen nıet edi. Taǵy bir nárse, 18 mıllıonnan astam múshesi bar partııanyń ydyraý kezeńi­nen de sabaq alar tus bar sekildi. Sol KOKP-nyń HHVIII sezinde bir adam sóılep, báriniń oıy bir jerden shyǵyp kele jatqan mıllıondaǵan kommýnıs­ter­­diń atynan saılanǵan delegattardyń árqaısysy ártúrli sóz aıtyp jatqanda tańqaldym. Bir kúnde adamdar birin-biri túsinýden qaldy. Árqaısysy ártúrli pikir aıtady. Qyza-qyza kelip KOKP-nyń  ekinshi hatshysyna kimdi saılaımyz degen áńgime kóterildi de Nursultan Nazar­baevtyń aty atala bastady. Men buǵan qýana qoımadym. Sebebi, zaman aǵymy kúrdelenip bara jatqanyn kóz kórip otyrdy. Qaıta-qaıta Nursultan Ábishulyna qaraı berdim. Bir sátte maǵan kózi túsip, ne isteımiz degendeı belgi berdi. Men qolym arqyly oǵan esik jabyq degen ıshara ja­sadym. Úzi­liste attaı atylyp qasyna jettim. Ol kisi­niń esinde qaldy ma, qalmady ma, bil­meımin, biraq men sonda: “Kelisim bermeńiz, myna dúr­ligýdiń aıaǵy eldi ydyratady, Nureke! Siz elge kereksiz! Sizge ol orynǵa barýǵa bol­maıdy, elimiz erteń eldigine ıe bolady. Erekshe memleket quramyz”, degen sózderdi batyl aıttym. Ol kisiniń óz oıy da solaı eken, bas tartpaq eken. Menen basqa azamattar da sondaı pikir­lerin dáıektegen bolý kerek. Ol kisi KSRO boıynsha ekinshi adam dep sanala­tyn laýazymdy qyzmetten bas tartty. Ol qyzmetke Ýkraınanyń partııa uıymynyń hatshysy saılandy. Ol azamat qazir qaıda ekenin eshkim de bilmeıdi. Aty-jóni umytylǵan. Men Nursultan Nazarbaevty elimiz­diń ortalyq partııa komıtetine hatshy bo­­lyp kelgen kezde  kórdim. Jas bol­ǵan­­men isine myǵym, alǵan baǵytyna senim­di kórindi. Bas bolatyndaı kelisti keıpi de kóńilime qondy. Ár iske jiti qarap, oıly kózben tekseredi eken. Ol kezde kadr daıyndaý isi júıeli júrgi­zile­tin. Ábden pisip jetilgen soń ǵana jaýapty jumys tapsyrylatyn. Bul partııalyq tártip edi. Iá, Qazaq elin Keńes dáýirinde syrttan adam jibertip basqartý tańsyq emes edi. Talaılar kelip, talaılar ketti. Jurtymyzdyń basyna qasiret baılap, qan keshtirgender de tabyldy. Solardyń ishinde ultymyzǵa jaıly bir adam bol­ǵanyn aıta ketsem deımin. Ol – Brej­nev edi. Biraz jaqsylyqtar jasady. Al ózgeler teris saıasat júrgizdi. Qorqytty, úrkitti. D.Qonaevtan keıin basshylyqqa Kol­bın keldi. Biraq ol kisiniń qalaı kelip, qalaı ketkenin ózi de, biz de jete bile qoımadyq. Oılastyrmaı istep, obal ja­sady-aý, shamasy. Bul sol kezdegi saıa­sattyń qateligi edi. Saıasattyń jeteginde ketip ol halyqty aldaýsyratyp, ne túrli ýádeler berip, “jaqsy” sózder aıtty. Biraq, onyń bári oryndala qoımady. Birte-birte bul kisi ketkennen keıin ornyna kim bolady degen áńgime qozǵala bastady. Men ol kezde aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Ortalyq komıtettiń múshesi edim. Bizden de ol kisi týraly pikir surady. Kóńil tolmaı­ty­nyn aıttyq. Aqyry basshylyq ja­ńara­tyn boldy. Qazaqstan Kompartııa­sy Ortalyq komıtetiniń plenýmyna sha­qyr­dy. Meni esep komıtetiniń mú­shesi, odan keıin tór­aǵalyǵyna usyndy. Bul jaýapty mindet edi. Daýys berý nátıjesi óte joǵary boldy. Birinshi hatshylyqqa Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tór­aǵasy Nursul­tan Nazar­baev saılandy. Ultymyz úshin úlken bul jeńis edi. Joǵaryda aıtqanymdaı, Keńes Odaǵy tarardyń aldyndaǵy qarbalas tirlikte parasat paıymy myqtylar ǵana synnan súrinbeı ótetinin ómir kórsetti. Nur­sul­tan Ábishuly bilim biligimen, sheber uıym­dastyrýshylyq qabiletimen árkez kózge tústi. Birinshi hatshylyqtan bas tar­typ, Parlament sheshimimen pre­zı­dent­tik qyzmetke keldi. Artynan kom­mýnıs­tik partııa jumysyn múlde toq­tatty. Zaman ózgerdi, basqasha ómir súrý kerek boldy. Osyndaı aýmaly-tókpeli kezeńde Prezıdent bárin halyqqa der kezinde jetkizip, aralarynan tabylyp, beı-berekettikke jol bermedi. Jaýapty kezeńde Prezıdenttiń rólin arttyrý, mártebesin kóterý úshin jalpy­halyqtyq saılaý ótkizý kerektigi kún tártibine shyqty. Sóıtip, Prezıdentti Par­lament emes, búkil el bolyp saılaı­tyn kún týdy. Bul eldegi reformanyń tez júrýine múmkindik beredi. Jalpy halyqtyń daýys berýi arqyly Elbasyn saılaý qolǵa alyndy. Nursul­tan Ábishuly búkil Otanymyzdyń  bar­­lyq aımaqtarynda halyqpen kezde­sýler ótkizdi. Eń sońynda biz­diń Jam­byl oblysyna keldi. Sol sáttegi eldiń kóńil-kúıin, iltıpatyn aıtyp jetkizý áste múm­kin emes. Áýejaıdan or­talyqqa jetkenge deıingi jol boıyndaǵy halyq ushan-teńiz. Qaq jaryp kelemiz. Qonaq­úıden kezdesý ótetin jerge barǵansha jınalǵan jurt­tyń árqaısysynyń júzi­nen qýanyshtyń lebin sezip, yqy­lasyn estidik. Jurt qıly kezeńderden ótip, el bolǵanymyzǵa erekshe qýanatyn tárizdi. Saqtyq degen oıda da joq. Bir adam zııan keltiredi-aý demeptik. Ondaı jat qylyqqa kimniń qoly barýy múmkin deımiz. Jıylǵan qaýymnyń kóterińki rýhy, ásirese jastardyń jarqyn úni aýany qaq jaryp, qyrandaı kókke samǵaıdy. Bireýleri qamshy usynsa, ekinshileri kitap syılaıdy, úshinshileri Quran beredi. Árqaısysy bir sóz aıtyp qalǵysy keledi. Jol jónekeı bata berip jatqandar da kóp. Kezdesý kóterińki kó­ńil kúıde ótti. El de, Elbasy da kóńildi. Osy kórinis maǵan halyq óz taǵdyryn Prezıdentke myń márte senip, sizge ǵana tapsyramyz degendeı áserge bóledi. Jurttyń sol senimine áli kúnge deıin mysqaldaı da selkeý túsken joq. Ertesine bir oraıly sátin taýyp, ómir kórgendigimdi ańǵartyp, oı baılam­darymdy qozǵadym. Atam zamannan kele jatqan ata-babalarymyzdyń jaqsy dástúrlerin qaýzap, el basshysyn saı­laǵan kezde aq kıizge otyrǵyzyp kóter­genin sabaqtadym. Esemiz ketip júrgende mundaı úrdisten aıyrylyp qalǵany­myzdy jetkizdim. Bir jarym ǵasyrdan keıin ultymyz óz bostandyǵyn alyp, El­basyn saılaǵaly otyrǵanyn, memle­keti­miz jańa qyrynan kórinetinin alǵa tarta kelip, ilgeriden kele jatqan bir-eki rásimdi qaıta jańǵyrtsaq dedim. Bul bizdiń bılerden, ne bolmasa basqasha bir el basqarýdan qalǵan úrdis emes, kók te bar, kókten úlgi bolyp túsken is, kókke kóterý degen sóz sodan qalǵanyn aıt­tym. Árıne, bul rásimdi ótken zamannyń úlgisimen emes, jańa zamannyń dástúri­men oryndaý kerektigin meńzedim. Siz minberge kelip Ata Zańǵa qol qoıyp, ant be­retin kezde aıaǵyńyzdyń astynda sha­shaqtalǵan aq kıiz jatsa jón bolar edi. Bul aq jol bolsyn degen ata-babalardan qalǵan rásimdi bildirer edi, dedim. Ant berip bolǵannan keıin kıeli sanalatyn aqsarbas qoı shalynsa degendi qostym. Bul asa dáriptelmeı, bir qaǵaberis jerde quran oqylyp baryp oryndalatynyn eske saldym. Siz kelisimińizdi berseńiz osy rásimderdi oryndasaq degenimde, ol kisi maqul degen keıip tanytty. Mine, sodan beri qanshama ýaqyt ótti. Elbasy saılaýynan keıin, ulyqtaý rásiminde aq kıiz ústinde turyp ant berý, aqsarbas shalý múltiksiz oryndalyp keledi. Meni bir joly Elbasy Joǵarǵy Keńestiń tóraǵalyǵyna usynǵany bar. Árıne, ol úlken qyzmet edi. Kelisim berip, táýekel deýge de bolar edi. Biraq men myna máselelerdi oıladym. Táýel­sizdik alǵannan keıingi jerde zaman talabyna saı demokratııalyq damýdyń bıigine shyqqan órkenıetti elderdegideı Jo­ǵarǵy Keńesti reformalap, kásibı par­lamentke aınalýy tıis degen bekem oı boldy. Ekinshi jaǵynan Prezıdent aty­na sóz, artyq áńgime keltirmeý basty min­det edi. Bizge qaı kezde de sózden is, eldiń birligi artyq boldy. Qazir de solaı. “Bostandyq ony kim surasa, soǵan berilmeıdi: bostandyq – qudaılardyń syılyǵy emes. Ol – kúres burqasy­nyn­da, jan tózgisiz azaptarda dúnıege kelgen halyq perzenti, ol qanmen jýylǵan, onda myltyq dárisi tútininiń ıisi bar”, – dep F.Norrıs aıtqandaı, el bolý, memleket qurý únemi rahaty mol ómir dep aıta almasaq kerek. Ishki qaıshylyq ta bolady, syrttan kóre almaıtyndar da tabylady. Osynyń bárinen súrinbeı ótý ońaı emes. Eldigimizdiń alǵashqy jyl­daryn­da qudaıy kórshimiz aqshasyn aýys­tyryp, bizdi saban aqshanyń topa­nyn­da qaldyrdy. Aqshaǵa alar zat qal­mady. Bul adamdy sastyratyn kezeń edi. Biraq Elbasy qıynnan jol tapty. Shıraq qımyldap, eshkimge bildirmeı eli­mizdiń tól teńgesin shetelde basty­ryp, Otanymyzǵa jetkizdi. Sol qordy saq­taıtyn oryn bizdiń Jambyl obly­synda ǵana eken. Ushaqtarmen jetkizil­gen tól teńgemizdi qupııa orynǵa jetkizdik. Sodan egemendigimizdiń taǵy bir bel­gisin dáıekteıtin tól teńgemizdi qal­ta­myzǵa salyp júrý arqyly táýelsizdi­gi­miz­diń shyn ekenine ılandyq. О́z elimiz bar, óz elimizdiń tól teńgesi bar degen se­zim boıymyzdy bılep, oıymyzǵa qýat berdi. Bul da bir qysqa tarıhtaǵy jeńi­simiz bolatyn. Mundaı jemisti jeńis­terimiz az emes edi. Eki palataly parlamentti jaqtaǵan­dar­dyń qatarynan ár kez tabylýdy taǵdyr meniń mańdaıyma jazǵan eken. Bir palataly parlamentti elderdegi jaǵdaı jıi shıelenisip jatqanda eki palataly parlamenttiń qajettigi ásirese baıqaldy. Máselen, qazir tórtkúl dúnıeni dúrliktirip jatqan baýyrlas qyrǵyz eli eki palatanyń birin joıǵan kúni – Aqaev qyzmetinen ketti. Men – kóp jyl oblys kóleminde qyzmet etken adammyn. Jaqsy kezeń­der­di de, aýyr ýaqyttardy da bastan ótkerdim. Elbasy Senat tóraǵasy bol degen usynys jasady. Kelistim. Sol tustarda biz el damýyna qajet kóptegen zańdardy keńese otyryp, kelise otyryp qabyldadyq. Búginde keıbir azamattar senat nege kerek degen sózderdi aıtyp qalatyny bar. Sondaı kezde AQSh, Fran­sııa, Ulybrıtanııa, taǵy basqa mem­leket azamattary da bizge senattyń keregi ne dep, nege aıtpaıdy degen oı keletini bar. Alystan oılasań, halyq tynysh­ty­ǵyn saqtaýda sapaly zańnyń atqarar róli erekshe. Sol zań daıyndalǵannan keıin Májilistiń talqysynan ótip, Senatqa keledi. Eki palatanyń súzgisinen soń ol zańǵa Elbasy qol qoıady. Biz osy­ny eskergenimiz jón. Álemdik tájirı­bede bar isten boı tartyp, ózimizshe jol salamyz deýge bolar. Biraq tórt quby­lamyzdy túgendeýde ozyqtan alǵannyń zııany joq dep bilemin. Qazir Qazaq eli tájirıbesinde Senattyń ómirsheńdigin ýaqyt kórsetip otyr. Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy taıap qaldy. Bul memleket úshin qas qa­ǵym sát desek, adam ómirinde ájeptáýir kezeń ǵoı. Osynsha ýaqyt el basqarý isinde sharshamaı, shaldyqpaı júrý tek qana jigeri kúshti, qaıraty myqty adam­ǵa ǵana tán qasıet bolsa kerek. Meniń paıymdaýymsha, mundaı iske mańdaıy jarqyraǵan adam ǵana laıyq. Buǵan Nursultan Ábishulynyń ómir joly kýá bolady. Qarapaıym otbasynan shyǵyp, jasynan qıyndyqty az kórmeı, onyń bárin jeńip, alǵa umtylyp, qıyrdaǵy bó­ten jerge baryp oqyp kelgennen keıin jáı temir qorytýshydan eńbek jo­lyn bastaýynyń ózi nege turady? Temir qorytyp turǵan bir sýretinde ol kisi taqqa mingendeı qýanyp, dıdary nur shashyp turǵanyn ańǵarǵan sátte eńbek etýdiń úlgisi osyndaı-aq bolar degen oıǵa kelesiń. Nursultan Ábishuly otyrǵan jerinde kópshiliktiń gúli, jaınatyp jiberedi. Dombyra tartyp, án de salady. Maǵan osy laıyq pa dep ózin ór sanamaı, kisi­li­gin kishiligine jalǵastyrady. Jáne esh­teńeni umytpaıdy, bárin bir qaraǵanda ańǵara qoıady. Senatqa tóraǵalyq etip júrgen kezim, Astanaǵa endi-endi orny­ǵyp jatqanbyz. Bir kezdeskende “О́meke, jaǵdaıyńyz qalaı? Úı máselesi sheshildi me?” – dedi. Tóraǵaǵa bólingen saıajaıda turyp jatqanymdy aıttym. “Nege úı suramaısyz?” – deıdi. “Meniń Sizden úı surap jatqanym qıyn ǵoı”, – deımin. “Ne qıyndyǵy bar?” – deıdi. “Qazaqta bir sóz bar: suraǵanyń – aýyrǵanyń, berse – jazylǵanyń, bermese – ólgeniń degen” dedim. “Myna sóziń aýyr eken. Bir úı tur, sony baryp kór”, – dedi. Kórdim. Bolatynyn aıttym. Jalpy, men ashkóz adam emespin. Eldik is bolmasa, jeke sharýamdy aıtýdy qabyl kórmeımin. Mysaly, elordaǵa kelgennen keıin Astana qalasyn qalaı kórkeıtemiz, tóńiregin qaıtsek beldeý-beldeý etip kógaldandyramyz degen má­se­leler boıynsha jıi keńesip turdyq. Bir atap óterligi, Nursultan Ábish­uly­men birlikte jumys jasaý óte jeńil. Sózińdi tyńdap, bolatyn jerin bolady, bolmaıtyn tusyna kelispeıtinin búk­pesiz aıtady. Men de osyndaı qasıetti pir tutamyn. О́zim de basshylyqta júr­gen kezde jigitterge oı-pikirlerińdi bil­dirip otyryńdar, sizdiki durys dep bas shulǵı bermeńder, deıtinmin. Tipti, eldiń qarııalarymen de ortaq jumysta suhbat­tasýdy paryz sanaıtynmyn. Atam qazaq: “Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy” degendi beker aıtpasa kerek. Elbasynyń uly sheshimderiniń biri – Astanany Arqa tósine kóshirý. Munyń jan-jaqty mańyzyn kóp jurt alǵashqy kezde barlaı almady. Al arydan oılaı­tyn Prezıdenttiń kóregendigi qazir kimdi de bolsa súısintip júrgeni shyndyq. О́ziniń ishki áleminde pisip jetilgen baılamyn, ıaǵnı Astanany kóshirsek degen oıy baryn bir joly sýyrtpaqtap alǵa tartty. Men Prezıdentke eldik is, mańyzdy strategııalyq jumysty qol­daı­tynymdy aıttym.  “Túsinbestik tý­mas úshin halyqpen keńeskenińiz jón bolar. Aldymen merzimdik basylym­dar­da bul máseleni kóterip, jurttyń tal­qy­syna salǵanymyz lázim. Durys-burysyn aıtsyn. Sóıtip, áńgime pis­ken­nen keıin sheshim qabyldaý ońaı bola­dy”, dedim. Búkil Otanymyzdyń orta­ly­ǵy qaı jer bolady, astanaǵa laıyq qaı qala degen áńgime qozǵalǵanda Kókshetaý, Qaraǵandy ataldy. Aqyry Aqmolaǵa toqtaǵandaı boldyq. Prezıdent baryp jan-jaqty barlap qaıt, dedi. 2-3 kún Aqmolany erkin araladym. Sońǵy túıin, ýaqyt ótkizbeı kóshý kerekke toqtadym. Ol kez qıyn zaman edi. Biri jetse, biri jetpeı jatatyn. Biraq, sheshingen sýdan taıynbas dep, qashanda alǵa qoıǵan maqsatyna jetý jolynda batyl qadam jasaıtyn Elbasy bul joly da sol qaısar minezine basty. San túrli áńgimeler órtteı qaýla­ǵan­men, onshaqty jyldyń ishinde Elbasy­nyń kóregendigi kórikti qalanyń irgesin nyq bekitip, shańyraǵyn kóterip, tórt­kúl dúnıege elordadaı eńseli qalany tanytyp úlgerdi. Álemde dál osyndaı qysqa merzimde astana salyp, abyroıǵa bólengen memleketter neken-saıaq. Keı­bir elder dál osyndaı qalasyn turǵyzý­ǵa júzdegen jyldar arnasa, bizdiń Elbasymyzdyń eren erliginiń arqasynda 10 jylda Esildiń eki jaǵyna sap túzegen sáýleti men dáýleti teń ǵımarattar kórki kózińe qýanysh uıalatyp, kóńilińe medet bolady. Záýlim úıler, kók-jasyl alań­dar, Esildiń eki jaǵyn jalǵastyryp jatqan kópirler, aıbynymyzdy asy­ryp, ajarymyzdy kirgizip turǵan Aqor­da – qaı-qaısysy da qazaqtyń mereıi ekeni anyq. Kóshbasshyń kemel oıly bolsa, kóshiń kólikti de kórikti, eliń berekeli de berik bolatynyna kózimiz jetti. Astana kóshirý – Nursultan Nazarbaevtyń uly isi, uly sheshimi. Qaı zamanda da eki ǵasyrdyń toǵy­synda el basqarý ońaı bolmaǵan. Osyn­daı jaýapkershilikti bizdiń Prezıdenti­mizge de taǵdyr táleıi júktepti. Sony kóregendigimen, azamattyǵymen minsiz atqaryp búgingi kúnge jetkizýi – qaı jaǵynan bolsa da ol kisiniń ulylyǵyn kór­seteri sózsiz. Alda ne turǵanyn bir Alla ǵana biler. Degenmen, táýelsiz Qazaq eliniń árbir azamaty qubylasy qy­ryq qubylǵan zamanda bereke-bir­likke uıyp, qazirgi álemge úlgi bolyp otyrǵan tirligimizdiń uıytqysyna aınala berýi tıis. Jasyratyn nesi bar, bizdiń elge qyzyǵýshylar az emes, jerimizge de kóz salady. Ony kórip, júregimiz sezip otyr. О́ıtetin de jóni bar. Qazaqtyń jeri qut-bereke. Osy arada oıyma myna bir tám­sil oralyp otyr. Bir ǵulamanyń túıesi osy bizdiń ata-babalarymyzdyń ata­qo­nysyna kelgende moınyn sozyp jatyp alypty. “Jer-Ana, osy jerdi bizdiń hal­qymyzǵa syılańyz, berińiz” – degen­de, Jer-Ana: “Joq, ǵulama, bul jerdiń óz ıesi bar. Men sol halyqqa qana beremin”, – depti. Endeshe, bizdiń ata-babamyzdan qalǵan bul jer – qasıetti jer, kıeli jer. Bizdiń jerdiń ústinde Táńirtaý degen aspanmen tildesetin taý bar. Onyń Hantáńiri degen qasıetti shyńy bar. Bizdiń jerdiń ústinde, Shy­ǵysta Altaı taýy asqaqtaıdy. Ortalyq­ta ult birliginiń uıytqysy sanalatyn qasıetti Ulytaý tur. Bul jer – uly dala­dan turady. Bul jerdi jer bitkenniń kindigi sanaıtyndar bar. Bul jerde jerdiń júregi bar. Bul jerde jeruıyq bar. Sony kóbimiz, ózimiz bile bermeımiz. Al syrttaǵy jurt osyny kórip, sezip otyrǵandaı. Sondyqtan da bolar, osy jerdiń ıesi bolsaq degenderdiń tóbe kórsetip júrgeni. Ol úshin neshe túrli aılaǵa da salady. Biz keıingi urpaqqa osy kıeli jerimiz týraly aıtyp oty­rýy­myz kerek. Halqymyz bilsin, urpaǵymyz uqsyn qasıetti jerdiń ıesi biz ekeni­mizdi. Muny árqaısymyz sanamyzǵa berik túıýimiz kerek. Mundaı eldik isti Elbasy ǵana emes, árbir Qazaq eliniń ula­ny oıyna berik ornyqtyrsa, táýel­sizdigimiz budan da nurly, budan da berik bola bermek. Iá, qaı-qaısymyz da Nursultan Ábishuly: “О́zim úshin emes, elim úshin tolǵanamyn: bir basyma kerekti qaı kúnde de tabarmyn. Halqyma kerekti qalaı tabam, qaıdan tabam dep qam jep júrý tek qana meniń emes, ár azamattyń isi men jadynda bolýy qajet”, – dep jan syryn jaıyp salǵandaı, adaldyq pen azamattyqty tarazy basynda teń us­ta­saq mártebemiz kóterile bereri sózsiz. Táýelsizdigimizdi alǵan tusta Prezıdent er jasy elýde edi. Sodan beri jıyrma jylǵa taıady. Elbasy da bir bıikke kóterildi. Ondaı sátten meniń de ótkenim bar. Bir kezdegi eldegi ekinshi adam dep azamattar ómir jolyma úńilip, ótken eńbegimdi baǵalap, bizge de jaqsy sózderin aıtty. “Jaqsy sóz – jarym yrys” degen ǵoı halqymyz. Elbasy týraly da sondaı jaqsy sózderdi aıtatyn, sheshilip, aǵymyzdan jarylyp turyp, aq nıetti aqtaratyn kez keldi. Sol kisiniń arqasynda memleket mereıi ósti, qazaq ult retinde tórtkúl dúnıege tanyldy. Tórt qubylasyn túgendedi. Osy joldaǵy Nursultan Nazarbaevtyń memlekettiń irgetasyn qalaýshy, keregesin turǵyzyp, shańyraǵyn kóterýshi retindegi eńbegi tarıhqa altyn árippen jazylady. Sony dál búgin parasattylyqpen aıtyp, eldiń rahmetin jetkize alsaq, nur ústine nur bolyp, Elbasy elin qurmettep, eli Elbasyn mártebe sanaı beredi. О́mirbek BAIGELDI, senator. ELBASY MEN ASTANA Kún jadyrap shyǵady, Aı jarylqap týady. Astanadan taraıdy, Elge baqyt shýaǵy. Halqymyzdyń tiregi, Arman, úmit, tilegi. El dep qana soǵady, Elbasynyń júregi. Elbasy men halyq bir, Birge qýat taýyp tur. Astanadan taraıdy, Elge shýaq, jaryq nur. Astana men Elbasy, Elimniń baq ordasy. Osy jerden bastalar, Bolashaqqa jol basy. Arman tunǵan, nur tunǵan, Kúnde ósip, qulpyrǵan. Arý qala – Astana, Elbasymen bir týǵan. Astana el týy bul, Aıy araıly, kúni nur. Elbasymen birtutas, Ári týǵan kúni bir. Ekeýin bir toılaımyz, Bir quttyqtaý joldaımyz. Astanany aıtqanda, Elbasyny oılaımyz. Astana pák, aq qalam, Baqyt, yrys, baq qalam. Elordamda mereıim, Elbasymmen maqtanam. Ekeýin esh bólmeımin, Ekeýi bir, teń deımin. Elordammen bıiktep, Elbasymen órleımin. Jasyl jelek oranǵan, Jarqyraǵan, jańarǵan. Jasandyrǵan Elbasym, Jaınaı bersin Elordam. Mahmutbaı ÁMIREULY, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. QYZYLORDA.