Búginde el ishinde qańǵybas ıt-mysyqtar máselesi órship barady. Azamattardyń pikir qaıshylyǵy qoǵamdy ekige bóle bastady. Árıne, buralqy ıtten zardap shegýshilerdiń sany azaımaı turǵandyqtan, toptasyp kóshe kezgen, aýlada emin-erkin oınaqtap júrgen adamnyń «dosyna» degen kóptiń kóńili sýyp ketkendikten olardy «tártipke salýdy» jaqtaýshylar jaǵy basym. Al ıtterdiń quqyǵyn qorǵap, shyr-pyr bolǵandardyń da óz aıtary bar.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste buralqy ıtter máselesin sheshýdi Úkimetke shegelep tapsyrǵan edi.
«Árıne, bul prezıdenttik deńgeıdegi másele bolmaýy múmkin, biraq men bul týraly aıta ketýim kerek. Maǵan barlyq oblystan qańǵybas ıtter týraly aryz-shaǵymdar kelip túsedi. Onda jergilikti atqarýshy organdardyń eshqaısysy tıisti zańdy alǵa tartyp, olarmen aınalyspaıtynyn aıtady. Biraq biz bulaı kete bersek, jaǵdaıdy baqylaýdan shyǵaryp alýymyz múmkin. Ara-tura qańǵybas ıtterdiń adamdar men balalarǵa shabýyl jasaǵany týraly aqparat tarap jatady. Iá, biz janýarlarǵa janashyrlyqpen qaraýymyz kerek, biraq olardyń adamdardy, ásirese balalardy qabýyna jol bermeýimiz kerek. Sonymen qatar qańǵybas ıtterdiń shabýylynan zardap shekkenderdiń sany artyp keledi. Buǵan jol berýge bolmaıdy», degen Memleket basshysy tıisti mekemelerge shara qoldanýdy tapsyrǵan edi.
Májilistiń Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń basmasymen «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlenip, búginde atalǵan qujat jumys toptarynyń otyrystarynda talqylanyp jatyr. Májilis depýtattarynyń bastama kóterýimen ázirlengen zań jobasynyń kem-ketigin túzep, ózgerister engizýge Edil Jańbyrshın jetekshilik etip otyr. Sondaı-aq Samat Musabaev pen Nartaı Sársenǵalıev ta zań jobasynyń avtorlary retinde ahýaldy barynsha zerdelep jatyr.
– Byltyr Úkimette ótken úlken jıynda Memleket basshysy qańǵybas ıtter máselesi tóńireginde dereý shara qabyldaýdy tapsyrǵan. Sebebi olardyń shabýylynan zardap shekkenderdiń sany jyldan-jylǵa artyp bara jatqany belgili. Jyl basynan 1 qarashaǵa deıingi aqparat boıynsha elimizde qańǵybas ıtterdiń adamǵa shabýyl jasaýynyń 15 560 faktisi tirkelgen. Al qojaıynynyń qolyndaǵy ıtterdiń qaýyp alýynyń da 10 750 deregi tirkelgen. Bul rette jergilikti atqarýshy organdardyń áreketsizdigin de aıtyp ótýge bolady. Memleket basshysy atap ótkendeı, biz janýarlarǵa qamqorlyq jasaǵanymyz durys, biraq olardyń qoǵamǵa tóndirgen qaýpine, balalarǵa shabýylyna jol bermeýdi zań aıasynda retteýimiz kerek, – deıdi E.Jańbyrshın.
Bul rette Májilis tóraǵasynyń orynbasary Albert Raýdyń da pikirine qulaq asyp kórsek. Ol osy jyldyń aqpan aıynda bir top depýtat Májilis qabyldaǵan «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańǵa túzetýler engizýge bastamashy bolǵanyn, zań jobasy áý bastan-aq qoǵamnyń nazaryn ózine aýdarǵanyn aıtty.
– Qazaqstanda halyqtyń 40%-dan astamy aýyldyq jerlerde turady. Onda atalǵan zańnyń qoldanystaǵy normalary is júzinde oryndalyp jatqan joq. Sondyqtan talqylaýlarǵa qatysýshylardy elimizdegi buralqy ıtterdiń nemese qaraýsyz qalǵan janýarlardyń sanyn retteý, ekinshiden, jergilikti atqarýshy organdardyń, sondaı-aq janýarlar ıeleriniń «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» zańnyń normalaryn oryndaý jónindegi jaýapkershilik máselelerin muqııat saralaýǵa shaqyramyn, – dedi A.Raý.
Zoologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Anna Hamchýkova qańǵybas janýarlardyń sanyn retteýdiń gýmanıstik tásili retinde janýarlardy qorǵaý uıymdary «aýlaý-sterılızasııa-vaksınasııa-bosatý» (ASVB) júıesin engizýdi jaqtaıtynyn atap ótti. Degenmen bul tásildi egjeı-tegjeıli zerdeleseń, bir ushy daýly máselelerge baryp tireletinin ári ájeptáýir táýekelderdi kórsetip otyrǵanyn jetkizdi.
– Qysqa merzimde qańǵybas janýarlardyń popýlıasııasyn 100% sterılızasııamen qamtý múmkin bolmaǵandyqtan, iri eldi mekenderde ASVB ádisi popýlıasııany birtindep azaıta almaıdy. О́ıtkeni kóbeıýge qabiletti sterılızasııalanbaǵandar olardyń qataryn únemi tolyqtyryp otyrady, – deıdi A.Hamchýkova.
Degenmen veterınar mamandar qutyrý jáne basqa da zoonozdyq aýrýlardy qańǵybas janýarlardan, tipti «aýlaý-sterılızasııa-vaksınasııa-bosatý» úderisinen ótkenderinen de juqtyrý qaýpi bar ekeni aıtyp júr. О́ıtkeni bul júıede vaksına tek bir ret qoldanylady jáne onyń áseri bir jyldan aspaıdy. Al ádistemeniń ózi aıtarlyqtaı ǵylymı negizi jáne baǵdarlamalyq qujaty da joq. Esesine talap etetin qarjylyq shyǵyny az emes.
Osy jazda eki qańǵybas ıttiń ortasynda qalǵan qaraǵandylyq Leıla Goısa da óz oqıǵasymen bólisti. Oqıǵa sol ıtter júretin turǵyn úı qurylysy nysanynyń mańynda bolǵan. Qyzdyń denesindegi tyrtyq izderi sol kúıi qalyp ketipti. Onyń shaǵymy boıynsha ýchaskelik polısııa qyzmetkeri qurylys júrgizýshimen ǵana túsindirý jumysyn júrgizgen. Al Leılanyń aıtýynsha, ol ıtter keıin onyń týystaryna da árkez shabýyl jasaǵan.
Jýyrda elordada ótken dóńgelek ústelde Májilis depýtaty Arman Qalyqov ASVB júıesi engizilgeli nátıje kútkendegideı emes, kerisinshe buralqy ıtter sanynyń arta túskenin, onyń ishinde jaqyn «dosyn» kóshege tastap ketetin azamattardyń da kesirinen kóbeıgenin ashyp aıtty. Osy oraıda ol salalyq mınıstrlikterdiń ókilderine eldi janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý mádenıetine tárbıeleýge jáne ıtterdi serýendetý kezinde zań talaptaryn buzǵan azamattarǵa jaýapkershilikti kúsheıtýge qatysty suraqtar qoıdy.
Birinshi suraqqa jaýap bergen Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Iýlııa Ovechkına osy oqý jylynan bastap mektepterde janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý isi qamtylǵan «Biryńǵaı bilim berý» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatqanyn, sondaı-aq barlyq bilim berý uıymynda qaýipsizdik sabaqtary qolǵa alynǵanyn jetkizdi.
О́z kezeginde Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Nurken Sharbıev serýendeý erejelerin buzǵany úshin ıt ıeleriniń jaýapkershiligi kúsheıtilýi múmkin ekenin atap ótti. Búginde aıyppul 10 AEK-ti quraıdy. Osy jyldyń 9 aıynda 5 610 azamatqa aıyppul salynypty. Bul rette IIM Ákimshilik polısııa komıteti tabıǵatty qorǵaý polısııasynyń aǵa ınspektory Álisher Jarmaǵambetov talaptardy birneshe ret buzǵany úshin mundaı azamattardy jazalaýdy, sondaı-aq ózgelerdiń densaýlyǵyna zııan keltirgen ıt-mysyqtardyń ıelerin qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy usynyp otyr.
Qysqasy, Edil Jańbyrshın bıylǵy 10 aıdyń ishinde elimizdegi buralqy ıtterden nemese qaraýsyz qalǵan jáne ıesi bar janýarlardan zardap shekkender sany 26 310-ǵa jetkeniniń az sıfr emes ekenin alǵa tartyp otyr. Osylaısha depýtat zań jobasyn ázirleýge negiz bolǵan birneshe sebepti atap berdi.
– Rasynda, buralqy ıtter men qaraýsyz qalǵan janýarlardy retteýde qoldanystaǵy zań naqty nátıje berer emes. Onyń ishinde zańdaǵy qarama-qaıshylyqtar, buralqy ıtter men qaraýsyz qalǵan janýarlardy retteýdegi kemshilikter, jergilikti ákimdikterdiń bul baǵyttaǵy jumysty óz deńgeıinde uıymdastyra almaýy zań jobasyn ázirleýge túrtki boldy. Oǵan qosa qoǵamdaǵy rezonansty jaǵdaılar, saılaýshylardyń depýtattarmen kezdesýlerinde qoldanystaǵy zańdy qaıta qaraý týraly talaptary, BAQ betterinde jáne áleýmettik jelidegi qoǵamnyń osy máseleni jıi kóterýi de úlken sep bolyp otyr, – deıdi E.Jańbyrshın.