Qara topyraqty qýsyrǵan tas kósheler, sulý Alataýdy kólegeılegen záýlim ǵımarattar, jasyl jelekterdi tyqsyryp bara jatqan zamanaýı Almatynyń kelbetine aporty qashan da kerek. Ońtústik shahardyń brendine aınalǵan alma surybyn seleksııalyq sapamen jańǵyrtyp, týrızmniń basty nyshany retinde kelgen-ketken qonaqtarǵa kelisti etip usyný kókeıkestiligin joımaq túgili, burynǵydan da ózekti bola tústi.
Halyqaralyq tájirıbege nazar aýdarar bolsaq, iri megapolısterde sán aǵashtar men butaly ósimdikter tabıǵat pen ýrbanıstıkalyq ortanyń dánekerine aınalyp keledi. Jasyl jelek qala ekojúıesinde kómirqyshqyl gazyn sińirip, ottegini óndiredi. Sol turǵyda Almaty almasynyń orny múlde bólek. Mamandardyń aıtýynsha, aporttyń erekshe bir qasıeti – taýly aımaqta, teńiz deńgeıinen 950-1250 metr bıiktikte ǵana jaqsy jemis beredi. Taýly, salqyn aımaqta ǵana alma aǵashynyń jemisi iri, dámdi bolady. Tájirıbe kórsetkendeı, aport suryby Almaty men Almaty oblysynan basqa aımaqtarda jaqsy jemis bermeıdi.
Ǵalymdar alma aǵashtardyń mádenı túrleri aldymen Ile, Jońǵar Alataýlarynda paıda bolǵanyn dáleldegen. 2000 jyly Oksford (Anglııa) ýnıversıtetiniń ǵalymdary da bul tujyrymdy rastady. Degenmen Almaty aportynyń tórkinin sıvers jabaıy alma aǵashymen baılanystyratyn zertteýler de bar. Aıtalyq, áıgili suryptyń paıda bolýyna Voronej gýbernııasynan Vernyıǵa jer aýdarylǵan Egor Redko muryndyq bolǵan, ózimen birge alyp kelgen aport butalaryn jergilikti jabaıy almamen býdandastyrǵan degen de derek bar.
1970 jylǵy jemis daqyldary sanaǵynyń derekteri boıynsha elimizde 10 113 395 túp alma aǵashy bolǵan, sonyń ishinde 3 851 193 túp – aport sorty, onyń ishinde Almaty oblysynda – 3 036 346 aǵash nemese respýblıkanyń barlyq aportynyń 78,8%-y bolǵan.
Osy arada qaıtalaýǵa týra keledi, aport tek Ile Alataýynyń eteginde ǵana jaqsy jemis berip, qalypty ósedi. Taý bókterlerinde, dál osyndaı qolaıly jerde ósip turǵan alma baqtary egemendiktiń eleń-alańynda ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip, talaı kolhoz-sovhozdar paıǵa bólinip, jekeniń qolyna ótkennen keıin, alma egýmen eshkim den qoıyp aınalyspady. Otalmaǵan baqtardyń ózi qartaıdy, qartaımaǵany Ile Alataýy eteginde jappaı qurylys naýqany bastalyp, kesilip ketti.
Endi ne isteý kerek degen saýalǵa kelsek, qalanyń Bas josparynda alma aǵashtaryn egýge arnalǵan taýly aımaqty qurylystan, basyp alýdan qorǵaý maqsatynda «aport aımaǵy» anyqtalǵan jerlerdiń barlyq aýmaǵy aport baqtaryna bólingen. Qazirde alma baqtary Almaty oblysy aýmaǵynda saqtalǵan. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq kórsetkishterde aıshyqtalǵan, aýdany 6,49 myń gektar aýyl sharýashylyǵy jerleri – 2013–2014 jyldary qalaǵa kirgen aýmaqtardaǵy sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtardyń jerleri.
«Bas jospar boıynsha qala aýmaǵyndaǵy taý bókterinde turǵan «aport aımaǵyna» shamamen 2 myń gektar jer telimi bólingen. Osy aýmaqty odan ári qurylys salý men degradasııadan qorǵaý maqsatynda baqtardyń barlyq aýmaǵy qosymsha, jeke fýnksıonaldyq aımaqtarǵa jiktelgen. Bul aımaqtar osy jerlerdi basqa maqsattarda paıdalanýǵa tyıym salatyn qala qurylysy reglamentterinde bekitilgen», deıdi «Almatybasjospar» ǴZI ǵylymı-zertteý bóliminiń jetekshisi Janat Aıtileý.
Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵynyń engizý jáne kommersııalaý bóliminiń basshysy Aıgerim Seısenovanyń aıtýynsha, baǵdarlama boıynsha aport surybyn jańǵyrtýǵa jyl saıyn 18 mln teńge bólinedi. Alaıda bul qarajat tolyqtaı surypty, brendti ilgeriletýge jumsala bermeıdi. Ǵylymı-bilim berý ortalyǵy ǵylymı maqsatta ár suryptan 5-6 aǵash ósiredi.
Saıabaqtar, gúlzarlar men baqtar qurý – jaıly qalalyq ortany qalyptastyrýdyń negizgi elementteri. Olar qalanyń estetıkalyq kelbetin jasandyryp qana qoımaı, turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa yqpal etedi. Almatyda aport baqtaryn jandandyrý – ońtústik shahardyń shyraıyn ashatyn erekshe artyqshylyq ekenin árkez este ustaǵan jón.
ALMATY