Jumys pen otbasy tepe-teńdigi búginde qoǵamdaǵy ózekti taqyrypqa aınalyp otyr. Eńbek naryǵynda jumysshylarǵa degen júktemeniń artýy men jumysty uıymdastyrýda ózgerister bolyp jatyr. Mysaly, kóptegen adam qashyqtan jumysqa kóshýde, kásibı jaýapkershilik pen otbasylyq mindettemelerdi biriktirýde qıyndyqtarǵa tap boldy. Bul ómirdiń osy eki salasy arasyndaǵy úılesimdilikke qol jetkizý úshin tıimdi strategııalardy tabý qajettiligine ákeledi.
Jumys pen ómirdiń tepe-teńdigi (Work-Life Balance, WLB) – bul adam óziniń kásibı jáne jeke mindetterin osy salalardyń eshqaısysyn qurban etpesten sátti sheshe alatyn jaǵdaı. Bul jumysta nemese úıde fızıkalyq qatysýdy ǵana emes, sonymen qatar rólderdiń árqaısysyna emosıonaldy kirisýdi de qamtıdy.
Erler men áıelderdiń otbasy men jumys arasyndaǵy tepe-teńdikke qol jetkizýi genderlik, áleýmettik erekshelikterge baılanysty ártúrli bolýy múmkin. Kóbine úı sharýashylyǵy men bala tárbıesine qatysty jaýapkershiliktiń basym bóligin alǵandyqtan dástúrli kózqarasta áıelder otbasyndaǵy basty qamqorshy tulǵa retinde qabyldanady. Áıelder kásiptik jaýapkershilikti otbasylyq mindettermen ushtastyrý kezinde «qos aýyrtpalyqty» sezinedi. Sondyqtan áıelder kóp jaǵdaıda jumys pen ana bolýdy biriktirýdegi ońtaıly joldaryn izdeýge májbúr. Sonymen qatar osy problemanynyń sheshý joldaryn izdegende áıelder qoǵamnyń qysymyna ushyraýy ábden múmkin. Bul kúızelis jubaıy men jumys berýshilerdiń osy eki sala arasyndaǵy úılesimdilikke qol jetkizý úshin qoldaý qajettigin týdyrady.
Ekinshi jaǵynan, erler dástúrli túrde otbasynyń negizgi asyraýshysy retinde qabyldanady. Bul olardyń úı sharýasyna jáne bala tárbıesine qatysýyn shekteıdi. Degenmen zamanaýı tendensııalar otbasylyq ómirge belsendi qatysýǵa umtylatyn erlerdiń kóbirek ekenin kórsetedi. Bul tek qarjylyq qoldaýdy ǵana emes, sonymen qatar otbasyndaǵy mindetterdi teń bólýge yqpal etetin bala kútimin de qamtıdy. Erlerdiń otbasylyq máselelerge belsendi qatysýy seriktestermen jáne balalarmen qarym-qatynasty jaqsartyp qana qoımaıdy, sondaı-aq ózderiniń emosıonaldyq ál-aýqatyna yqpal etedi. Jumys pen otbasy arasyndaǵy tepe-teńdikti tapqan er adamdar kóbine ómirge qanaǵattaný deńgeıiniń joǵarylaýy jáne strestiń tómen deńgeıi týraly habarlaıdy.
Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń osy jyldyń sáýir aıynda júrgizilgen «Berekeli otbasynyń qalyptasýyna áser etetin faktorlar» áleýmettik zertteýinde otbasy men jumys teńgerimi jóninde aqparat jınaqtaldy. Saýalnamaǵa qatysýshylardyń 70,7%-y turaqty jumys orny bar ekenin, al 29,3%-y turaqty jumys joq ekenin kórsetti. Bul jerde erler men áıelder arasyndaǵy jumyspen qamtylýdaǵy aıqyn aıyrmashylyqtardy atap ótken jón. Er adamdardyń 85,1%-y turaqty jumys orny bar dese, al áıelder arasynda bul kórsetkish 59,5%-ǵa teń. Zertteýge sáıkes, shamamen áıelderdiń 40,5%-y jumyssyzdyqpen betpe-bet kelip otyr.
Balalary bar azamattar úshin jumyspen qamtylýdyń basym sebebi «otbasyn asyraýǵa úles qosý» ekeni anyqtaldy. Tereńdetilgen suhbat derekteri elimizdegi jumys isteıtin ata-analar jaǵdaılarynyń basym kópshiliginiń artynda qarjylyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń turǵanyn kórsetedi.
Mansaptyń mańyzdylyǵy týraly suraqta saýalnama qatysýshylarynyń eń kóp úlesi, atap aıtqanda, 25,2%-y mansapty mańyzdy dep sanaıdy. Er adamdar úshin mansap mańyzdy nemese óte mańyzdy (42,9% áıelderdiń 35,7%-y qarsy), al áıelder mansapty mańyzdy sanamaıdy (erlerde 34,8%, áıelderde 46,2%)
Eńbek jaǵdaılarynda jumys isteıtin ata-analardyń eń úlken narazylyǵyn týdyratyn basty máseleler jumys kestesine qatysty. Aıta ketetin bolsaq, jumys kúniniń uzaqtyǵy, kesteniń ıkemdiligi, jumys kestesine ózgeris engizý múmkindigi. Balalary bar jumysshylar, ásirese áıelder, kóbine 5/2 jáne 6/1 kestelerimen (sáıkesinshe 5-6 jumys kúni jáne 1-2 demalys kúni) jumys kúniniń uzaqtyǵyna (8 saǵat nemese odan da kóp) kóńili tolmaıdy. Aqparat berýshiler jumysta kóp ýaqyt ótkizýge májbúr ekenin, sonyń saldarynan otbasyna jáne jeke qajettilikterine jetkilikti ýaqyt bóle almaıtynyn atap ótti.
Jumys berýshiniń jumys teńgerimi jáne jeke ómir týraly ıdeıany qoldaýyna keletin bolsaq, «Sizdiń jumys berýshińiz jumys pen jeke ómir tepe-teńdik ıdeıasy týraly kózqarasy qandaı?» degen suraqqa azamattardyń 37,3%-y jeke sebeptermen keıde jumysqa barmaý qajettiligine túsinistikpen qaraıtynyn atap ótti. Qajet bolǵan jaǵdaıda jumys berýshilerdiń 9,4%-y qashyqtan jumys isteý múmkindigin berýge daıyn, 14,5%-y qolaıly jumys kestesine qatysty jeńildikter jasaýǵa daıyn. Degenmen el turǵyndarynyń aıtarlyqtaı bóligi (29,9%) olardyń jumys berýshileri jumys pen ómir arasyndaǵy teńgerim ıdeıasyn eshbir jaǵdaıda qoldamaıtynyn atap ótti.
Eldi meken túrleri boıynsha qarastyrsaq, qalalyq jumys berýshiler aýyldaǵylarǵa qaraǵanda jumys pen jeke ómirdiń teńgerimin saqtaý máselelerinde birshama ıkemdi ekenin kórsetti. Qalalarda jumys berýshilerdiń 40,1%-y keıde jumys ornynda bolmaý qajettiligine túsinistikpen qaraıdy, al aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 32,5%-dy quraıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda qalalyq jumys berýshilerdiń 10,9%-y qashyqtan jumys isteý múmkindigin berýge daıyn, bul aýyldaǵydan joǵary (6,7%). Bul rette qalalyqtardyń 28,2%-y jáne aýyldaǵy respondentterdiń 32,8%-y olardyń jumys berýshileri eńbek pen ómir teńgerimi ıdeıasyn eshbir jaǵdaıda qoldamaıtynyn atap ótti.
Zertteýge sáıkes, jumys isteıtin ata-analardyń 60%-dan astamy keıde jeke sebeptermen jumys ornynda bolmaý qajettiligi týyndaǵan jaǵdaıda, jumys berýshi tarapynan túsinbeýshilikke tap bolady.
Bizdiń qoǵamda jumys isteıtin ata-analardyń edáýir bóligi jumys pen otbasynyń teńgerimsizdigimen betpe-bet keletinin kórsetedi. Bul kóp jaǵdaıda otbasy esebinen eńbekke beıimdilikpen baılanysty. Sonymen qatar tabys deńgeıi neǵurlym tómen bolsa, tepe-teńdiktiń buzylý yqtımaldyǵy soǵurlym joǵary bolady.
Áıelderde kásibı jáne analyq mindetterdiń tepe-teńdiginiń buzylýy aıasynda jumystan májbúrli túrde ketý erlerge qaraǵanda 2,5 ese jıi kezdesedi. Sonymen qatar tolyq emes otbasylarda jumys isteıtin analar kóp jaǵdaıda bala kútimine tolyq jaýap beredi jáne tárbıe berýde eki ese júkteme alady.
Tutastaı alǵanda, ata-analar kóbine qarjylyq máseleler, balaǵa ýaqyt pen kúshtiń jetispeýshiligi, qatań keste jáne otbasylyq jaǵdaıyna qaramastan talaptardyń joǵarylaýy sııaqty máseleler men qıyndyqtar týraly aıtady. Bul rette jumys isteıtin ata-ananyń basty kómekshisi – óz ata-anasy («ata-ájeler»). Ortasha qazaqstandyq otbasynda bala kútýshilerdiń qyzmetteri men turmysty jeńildetetin qyzmetter is júzinde paıdalanylmaıdy.
Qorytyndylaı kelgende, otbasy men jumys arasyndaǵy tepe-teńdik máselesi qazirgi qoǵamda ózekti bolyp qala beredi. Bul memleket, jumys berýshiler men jumysshylar tarapynan nazardy talap etedi. Tıimdi memlekettik qoldaý sharalary, ıkemdi korporatıvtik tájirıbeler jáne ýaqytty basqarýdyń jeke strategııalary ómir sapasyn aıtarlyqtaı jaqsarta alady. Kásibı jáne otbasylyq mindetter arasyndaǵy úılesimdilikke qol jetkizý jumysshylardyń ál-aýqatyna yqpal etip qana qoımaıdy, sonymen qatar turaqtylyq pen ónimdilikti arttyrady.
Zarına ÁSKERBEK,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy