Rýhanı jáne ǵylymı-tehnıkalyq kúsh birliginiń mańyzy

Keńestik júıe Túrkistan muq­tarııatyn qulatqannan soń she­telge, Fransııaǵa jetisimen Mustafa Shoqaı Túrkistan ólkelik mu­syl­mandardyń ortalyq keńesinde sol kez­degi saıası jaǵdaıǵa baılanysty qyzý pikir­talas týǵanda ózi qoldaǵan memlekettiliktiń avtonomııalyq formasyn ysyryp qoıyp, alǵa táýelsizdik ıdeıasyn usyndy. Bul týraly 1923 jyly Parıjdegi «Orient et Occident» jýrnalynda jaryq kórgen tuńǵysh fransýz tilindegi «Reseı saıasaty jáne Túrkistan ulttyq qozǵalysy» degen maqalasynda jazyldy.

Bul ıdeıany 1929 jylǵy jeltoqsan aıynan 1939 jyldyń tamyz aıyna de­ıin Berlınde shyǵyp, Túrkistan ult-azat­­tyq qozǵalysynyń jalyndy ura­n­­shysy jáne asqaq týyna aınalǵan «Iаsh Túr­kistan» jýrnalynyń alǵashqy sa­nyn­da jarııalanǵan «Bizdiń jol» atty alǵashqy maqalasynda Mustafa Shoqaı bylaısha beıneledi: «Biz, Túrkistan táýelsizdigin jaqtaýshylar, elimizdiń erki úshin jáne jurtymyz Túrkistannyń bodandyqtan qutylýy úshin kúresemiz. Túrkistandyqtarda budan basqa jol joq. Qazir de joq, budan soń da bolmaıdy». Budan ary Túrkistannyń táýelsizdigi úshin kúrestiń túpki muraty da aıqyndaldy: «Bolshevıkter «Túrkistan respýblıkalary túri – ulttyq, mazmuny – proletarlyq desedi. Al bizdiń muratymyz – Túrkistanda túri jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da ulttyq bolatyn memlekettik qurylymǵa qol jetkizý. Sonda ǵana halqymyz óz jeri­niń naǵyz qojasy bola alady».

Mustafa Shoqaı táýelsizdik úshin kú­­­res­tiń sebepterine de keńinen toqtal­dy. Patshalyq kezeńnen bastalǵan azat­tyq úshin kúrestiń keńes ókimetiniń tu­synda jalǵasa túskenin, onyń orys emes ól­kelerde júrgizilip otyrǵan ult­tyq saıasattan týyndaıtynyn, ólke halyqta­rynyń buǵan qarsy kóterilmeýden basqa amalynyń joqtyǵyn eskerte kele, «Túrkistan ulttyq kúresiniń sebepteri men maqsattary» atty maqalasynda: «Túr­kistan shet jurttyqtardyń buǵaýynda qalǵysy kelmeıdi. Túrkistan túrikteri ult retinde qul bolǵysy kelmeıdi. Olar óz halyqtarynyń múddesi úshin, təýelsiz ulttyq memleketin qurý úshin kúresetin bolady» degen edi. Al «Keńestik Qazaqstannyń on jyldyǵyna oraı» degen maqalasynda orys otarshyldarynyń saıasaty negizinde muǵajyr máselesi jatqanyn, sol sebepti patsha ókimetiniń urany «Sibirııany naǵyz orys Sibirııasyna aınaldyrǵany sııaqty, Túrkistandy da naǵyz orys Túrkistanyna aınaldyrý» bolǵanyn bylaısha túsindirdi: «Bul maqsatty júzege asyrýǵa burynnan málim eki jol bar edi. Onyń biri: jergilikti halyqtyń materıaldyq jáne rýhanı órkendeýine shek qoıyp, ony azyp-tozyp, ólip-bitýge dýshar etý. Ekinshisi: bul ólkege orys muǵajyrlaryn kóptep ákelip, orys kópshiligin jasaý». Patshalyq Reseı bul eki joldy da berik ustandy.

Bul oılar keıin de damytyla, keńeı­tile tústi. «Orys tepkisindegi Túrkistannyń ulttyq qozǵalystarynan. Jeńilmes ult­shyldyq» degen maqalasynda Túrkistan Máskeýge táýeldi bolyp, qyzyl orystar­dyń tepkisine qarsy kúres bastalǵannan bergi on jyl ishinde halyqtyń kóptegen qurbandyqqa dýshar bolǵanyn ashyna jazyp: «Olar (orystar  – Á.B.) tipti súıikti atamekenimizdiń «Túrkistan» ekenin de teriske shyǵaryp, «Orystan» etý úshin adamgershiliktiń ólshemderine syımaıtyn eń bir shekten shyqqan sharalarǵa deıin baryp otyr» dep jazdy. Sol sııaqty «Túrkistan lenınshilderine jaýap» degen kólemdi maqalasynda atamekendi qutqarý jolyndaǵy kúres birinshi orynǵa shyǵyp, mańdaıaldy mindetke aınalǵanyn bylaısha beıneledi: «Biz Túrkistannyń birjola jáne búkildeı táýelsiz memleket bolýy týraly aıta da, jaza da alamyz. Biz Reseıdiń de nemese basqa bir sheteldikterdiń de Túrkistanǵa ústemdik júrgizýin qalamaımyz. Dál búgin Túr­kistan keńestik Reseıdiń tepkisinde jat­qandyqtan, bizdiń kúresimiz sol elge qar­sy baǵyttalyp otyr». Al 1932 jyly jazylǵan «Qıyr Shyǵysta» atty shaǵyn ǵana bir bettik maqalanyń mazmunyn my­na sózder kóterip tur: «Reseı – dúnıe­jú­zinde eń qomaǵaı, eshqashan toıymy joq memleket. Ol jerdi qansha kóp ıemdense, sonshalyqty arany ashyla túsedi. «Tábet tamaq ústinde ashylady» degen maqal Reseıdiń osyndaı ashkózdigine baılanysty shyqqan dese de bolady. Ol áýel bastan qanaǵatsyz bolyp jaratylǵan».

Mustafa Shoqaı bolshevıkterdiń ult saıasatynda ekijúzdilikti qural etkenin de synady. Olar is basyna keler aldynda (17.HI.1917) búkil Reseı musylmandary­na jáne túrkistandyqtarǵa óz qalaýy boıynsha ózderin basqarý degen sarynda úgit-nasıhat júrgizgeni belgili. Alaıda ol «qyzyl sózderge boıalǵan» orystyń ulttyq rýhyna negizdelgen proletarıat dıktatýrasynan basqa eshteńe de bolmaı shyqqan edi. Osy saıasat týraly jazyl­ǵan «Túrkistan baqytsyzdyǵy jəne odan qutylýdyń joly» atty maqalasynda Mustafa Shoqaı Qoqan úkimeti bolshevıkter tarapynan qarýly kúshpen qulatylǵan kúnniń ertesine qarsylyq pen kóterilister bastalǵanyn, onyń ulttyq jəne saıası sebebi bar ekenin atap kórsetip, keńes ókimetiniń Túrkistanǵa jat, jaý ekenine, jańa ekonomıkalyq saıasattyń otarlyq ezgini burynǵydan beter aýyrlatyp jibergenine tolyp jatqan dəlel keltirdi. «Orystyń patshalyq mekemeleri bizdiń ulttyq damýymyzdy tejep kelgen bolsa, bolshevıkter basqarýy halqymyzdy ulttyq sezimnen jurdaı etýge, mundaı sezimdi kókireginen birjola sylyp tastaýǵa tyrysyp otyr», dep jazdy.

Osy sátte qaǵıdatty bir máselege nazar aýdara keteıik. Mustafa Shoqaı Reseıdi synaǵanda ony orystardyń Otany retinde emes, patshalyq bılik pen keńestik júıeniń ortalyǵy bolǵany, olardyń ulttyq saıasatynyń ádiletsizdigi úshin synady. Halyqqa qarsy emes ekenin, halyqty basqaryp otyrǵan basshylarǵa qarsy sóz­ben kúresetinin aıta kelip, Mustafa Shoqaı: «Biz barlyq halyqty qurmet­teý­ge tıispiz. Memleket úshin bir halyq­tyń ózge halyqtan aıyrmasy joq. Geogra­fııa­lyq jaǵdaıymyz da Reseımen dos­tyq jáne beıbit qatynasta bolýymyzdy ta­lap etedi», dep jazǵan bolatyn.

Mustafa Shoqaı táýelsizdik úshin kú­resti túrkistandyqtardyń ulttyq rý­hy­­­men, ultshyldyq qasıetimen, ult­tyq mádenıetimen tyǵyz baılanysta qa­ra­dy. Máskeýdiń Túrkistandaǵy ulttyq saıasa­tynyń máni halyqtyń ulttyq sana-sezi­min tunshyqtyrý, onyń qandaı bolsyn kórinisterine jol bermeý, túrikshildik belgilerin túbirimen qurtý, ultymyzdyń ózine tán rýhanı álemin sýaltyp, onyń ornyna orys proletarıatynyń rýhyn ornatpaq bolyp otyrǵanyn atap kórsetip, sol sebepti táýelsizdik úshin kúrestiń tikeleı ulttyq rýhpen baılanystyly­ǵyn Mustafa Shoqaı «Bolshevızm – túrikshildiktiń jaýy» atty maqalasynda bylaısha beınelep edi: «Ulttyq rýhsyz ult təýelsizdigi bolýy múmkin be? Tarıh ondaıdy kórgen joq ta, bilmeıdi de. Ult azattyǵy – ulttyq rýhtyń nətıjesi. Al ulttyq rýhtyń ózi ult azattyǵy men təýelsizdigi aıasynda ósip damıdy, jemis beredi».

Mustafa Shoqaı Túrkistanda ulttyq ókimettiń ústemdiginen basqa eshbir kúshti moıyndamaý negizine qurylǵan, halyqtyń óz bostandyǵyn ańsaǵan ultshyldyq ıdeıasyna «Orys tepkisindegi Túrkistan­nyń ulttyq qozǵalystarynan. Jeńilmes ultshyldyq» atty eńbekte mynandaı túsinikteme berdi: «Halqymyzdyń məde­nı jəne rýhanı jaqtan qol jetkizgen jetistikteriniń bəri tek ultshyldyq qoz­ǵalysyna tən. ...Qanqumar kommýnıs­ter halqymyzǵa haıýandyqpen zulymdyq isteı otyryp, ultshyldyq ıdeıasynan baz keshtire alar ma? Eger kimde kim bul ólmes ıdeıany Məskeýdiń kúnde ózgerip turatyn túsi sııaqty dep bilse, sózsiz qate­lesken bolar edi. Ol – halqymyzdyń jany men júregi. Ultymyz ómir súr­se, ol da birge ómir súredi». Kelesi «Ke­ren­skıı jáne Túrkistandaǵy ulttyq qoz­ǵalys» atty maqalasynda Mustafa Sho­qaı «ultshyldyq» uǵymynyń maqsat-má­nin bylaısha asha túsken edi: «Bizdiń muratymyz – ulttyq təýelsiz Túrkistan. Ultshyldyq bizdiń, sonyń ishinde meniń de, saıası ıdeıalarymyzdyń sońy emes, basy. Olaı bolsa, bizdiń barlyq is-qımyly­myz óz bıligimizdiń óz qolymyzǵa ótýin qam­tamasyz etý turǵysynan jasalýy kerek».

Mustafa Shoqaı Túrkistandaǵy táýel­sizdik úshin kúrestiń túpki muraty bolǵan ulttyq memleket týraly «Túrkistan ult­tyq kúresiniń sebepteri men maqsattary» atty maqalasynda: «Túrkistan túrikteri ult retinde qul bolǵysy kelmeıdi. Olar óz halyqtarynyń múddesi úshin, təýelsiz ulttyq memleketin qurý úshin kúresetin bolady» dedi. Osy oı ashyla jáne damytyla túsip: «Biz halqymyzdyń quqyǵy úshin, ulttyq memleketti qurý sətin jaqyndatý úshin kúresemiz. Biz ulttyq memleketimizge qol jetkenin kórip qana qoımaı, ony qurý isterine de qatynasqymyz keledi. Bizdiń úmitterimiz ben armandarymyzdyń oryndalýyna eshqandaı shúbə keltirmeımiz, sonymen qatar sol bir baqytty kúnder biz oı­laǵandaı tez jaqyndamaýyna baıla­nys­ty týǵan ýaıymymyzdy da jasyrmaı­­­myz. Sol úshin de biz barlyq kúsh-qýaty­myz ben aqyl-parasatymyzdy atamekeni­­­miz­diń azat bolatyn kúnin jaqyndatýǵa ­bu­dan by­laı da jumsaı beretin bolamyz» dep jazyldy. Bul sózderdiń arǵy jaǵynda qanshama oılar, qanshama sezim kúıleri jatyr deseńshi!

1931 jyly jazylǵan «Keńestik Orta Azııa federasııasynan Túrkistan ulttyq táýelsiz memleketine» atty eńbeginde Mus­tafa Shoqaı orys bolshevıkteri Túr­kis­tanda ulttyq tutastyq pen ulttyq mem­lekettiń qurylýynan ólerdeı qorqa­tynyn, sondyqtan olar qaıtken kúnde de mundaı tutastyqty boldyrmaýǵa tyrysatynyn eskertip: «Bizdiń muratymyz – bólinbeıtin birtutas Túrkistan. Biz keleshekte Túrkistanymyzdy bólinbes birtutas ulttyq memleket túrinde kórgi­miz keledi» dep jazdy. Bul oı: «Keleshektegi táýelsiz Túrkistan úkimetiniń eń basty mindeti – baıypty da parasatty saıasat júrgize otyryp, búkil túrik ataýlyny bir qazanda qaınatyp, aqyrynda bir uly ulttyq memleket túzý» degen sózdermen jalǵasty.

Mustafa Shoqaı Túrkistannyń táýel­sizdigi úshin kúrestiń taktıkalyq ádis-tásilderin de birneshe shyǵarmasynda arnaıy áńgime etti. 1932 jylǵy «Iаsh Túr­kistan» jýrnalynyń №32 sanynda ba­sylǵan «Túrkistan túrikshildigi» degen maqa­lasynda: «Túrkistannyń bolashaǵy «táýelsiz Túrkistan» urany astynda Reseı­den bólinip shyǵyp, Túrkistan memleketin quratyn halyq buqarasynyń qolynda... Biz búgin ultty qutqarý kúresimizde, ulttyq qurylysymyzda túrkistandyqtardy rý, ulystarǵa bólip, ishten iritki salatyndardy Túrkistan ultshyldyq ıdeıasy men murattarynyń jaýlary dep esepteı­miz. Qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrkimen... – bári bir kisideı jumylyp Túrkistannyń ulttyq urany astyna toptaspaıynsha, Túrkistannyń bolashaǵyn qamtamasyz etý múmkin emes», dep jazdy.

1917 jyldyń 12-16 naýryz kúnderinde Túrkistan patshalyq bıliktiń murageri basqa eshbir jerde bolmaǵan orys prole­tarıatynyń tepkisine túskeni málim. Alaıda patshanyń qulaýyna baılanys­ty múmkindikti paıdalana almaı qalýdyń se­bepterin Mustafa Shoqaı ishki birlik­tiń álsizdigimen, jergilikti nadandyq­pen, kórsoqyrlyqpen, saıası saýatsyzdyq­pen túsindirdi. Osy baǵytta esten shyǵarý­ǵa bolmaıtyn mańyzdy másele qatań esker­til­di: «Bizdiń ultty qutqarý jolyn­daǵy kúre­simizde tabystarǵa jetýimiz ben óz taǵ­dyrymyzdy óz qolymyzǵa alýymyz ultymyzdyń aýyzbirligine baılanysty. Oǵan bizdiń ultymyz sharýa­nyń jerge bolǵan múddeligindeı múddelilik tany­týy kerek». Sondyqtan 1937 jyly jazyl­ǵan «Ulttyq erkindik jáne azattyq joly» degen maqalasynda jalyndy pýb­lısıst: «Bárinen buryn óz qatarymyz­dy, túrkistandyq birligimizdi kúsheıte­ıik» deýmen shektelmeı, «Túrkistannyń judyryqtaı jumylǵan ulttyq birligin Reseıden aırylý úshin kúresip kele jat­qan basqa halyqtardyń ulttyq maı­dan­darymen tyǵyz úılestirýdiń ke­rek­tigi, orys ımperıalızmine qarsy kú­res maıdandaǵylardyń ultyn, dinin, nási­lin, partııasyn tergep-tekshemeıik, ala­lamaıyq. Tek osyndaı jol ǵana biz­di ult­tyq azattyqqa jetkize alady», dep jazdy. Maqala mynandaı parasat­ty oılarmen túıindelgen: «Bizdiń azattyqqa jáne táýelsizdikke bastaıtyn eń tóte jáne eń qysqa jol – Túrkistan ulttyq maıdany­nyń ishki birligin barynsha nyǵaıtý jáne ony ult-azattyq ortalyqtarymen tyǵyz úılestirý. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda azat­tyq pen bostandyq týraly sóz bolýy múm­kin emes. Tóńkeristiń jıyrmasynshy jylynda osy aqıqatty bir sát eske alyp, zerdemizge myqtap túıgenimiz abzal».

Mustafa Shoqaı «1937 jyl» degen maqalasynda Reseıdegi «uly tóńkeriske» 20 jyl tolǵanyn, sodan beri halqymyzdyń quqyǵy úshin, ulttyq memleketti qurý úshin kúresip kele jatqanyn aıta kelip: «Bizdiń úmitterimiz ben armandarymyzdyń oryndalýyna eshqandaı shúbá keltirmeımiz, sonymen qatar sol bir baqytty kúnder biz oılaǵandaı tez jaqyndamaýyna baıla­nysty týǵan ýaıymymyzdy da jasyrmaımyz. Sol úshin de biz barlyq kúsh-qýaty­myz ben aqyl-parasatymyzdy ata­­mekenimiz­­diń azat bolatyn kúnin ja­qyn­datýǵa bu­dan bylaı da jumsaı bere­tin bolamyz» dedi. Budan ári maqalada ulttyq kúres­ke bel baılap kirisken adamdar úshin asa qajetti qasıetter úmit, senim, ıman eke­nin, biraq ta bularmen birge jeńiske jetý úshin bilim qýaty kerektigin ja­zyp edi: «Tehnıkalyq bilimge ıe bolý, qarý-jaraqtardy emin-erkin qoldana bilý kerek. Olaı bolsa, azattyq kúreske asa qajet nárseler – úmit, ıman, senim tárizdi rýhanı-moraldyq faktorlarmen birge ǵylymı-tehnıkalyq bilimniń ózara tyǵyz birligi. Azattyq kúreste budan basqa týra ári qysqa jol bolmaıtynyn zerdemizge toqyp, sanamyzǵa sińirip alǵanymyz jón», dep jazdy. Avtor taǵy da kúreskerler­diń birligin mańyzdy faktor dep eseptep, maqalany: «Biz barlyq otandastarymyzdy úmit, ıman, senim tárizdi moraldyq kúsh pen ǵylymı-tehnıka kúshin birlestire otyryp, ult azattyǵy jolynda judyryqtaı jumylýǵa shaqyramyz» degen sózdermen aıaqtady.

Keńestik Reseıdiń ústemdigine qarsy kúsh biriktirýdiń qajettigin jaqsy sezin­gen, biraq mundaı kúshti biriktirý qajetti deńgeıde júzege aspaı otyrǵany týra­ly burynǵy oılaryn jalǵastyra tús­ken «Shepterimizdi biriktireıik» degen maqa­lasynda Mustafa Shoqaı: «Uıymdarymyz bytyrańqy. Aralarynda júıeli baıla­nys joq. Is-qımylymyzdy biriktirý jónin­de myqtap oılanatyn ýaqyt keldi. Bizder – Kavkaz, Ýkraına, Túrkistan, Edil-Oral, Qyrym jáne egemenshil kazaktardyń – kúshterimizdi biriktirip, bir myqty ortaq uıym qurýymyz tıis. Bul ortalyqqa bi­rik­ken árbir ulttyq uıym óz derbestigin saq­taı otyryp, sonymen qatar orystyń bolshevıktik nemese bolshevıktik emes ımperıalısterine qarsy kúreste bizdiń ulttyq birligimizdi qamtamasyz etetin bolady» dep jazdy. Bul oılar ári qa­raı pysyqtalyp: «Biz, «orys jerinen» bó­linip táýelsizdik úshin kúresýshi ulttar, kú­shimizdi biriktirip, qatarymyzdy ny­ǵaıtaıyq» degen sózdermen aıaqtaldy. Osy jyly jaryq kórgen kelesi «Shepterimizdi birlestirý haqynda» atty maqalada kúshti biriktirýdiń, qatardy nyǵaıtýdyń qajettigi týraly oı bylaısha túıindeldi: «Jaýymyz kúshti. Ol bizdiń barlyq ómirlik máni bar býyndarymyzdy óz qolynda ustap otyr. ...Sol sebepti bizder armandap otyrǵan maqsatymyzǵa jetýdiń bir ǵana joly bar desek, ol jol – táýelsizdik jolyndaǵy bar­lyq kúreskerlerdiń kúsh biriktirýi».

Ulttyq táýelsizdik, ulttyq memleket, olarǵa jetýdiń joldary týraly oı­laryn keńirek túsiný úshin Mustafa Shoqaı­dyń 1936 jyly Berlın radıosynan Túrkistan jastaryna arnaǵan sózine arnaıy toqtaǵandy jón kórip otyrmyz. Taspaǵa jazylǵan, úni aıqyn, árbir sózi mirdiń oǵyndaı ondyqqa dál tıetin, ıdeıalary júregiń men sezimińdi jaýlap alyp, erekshe kúıge túsiretin bul mátin mynandaı bolatyn: «Túrkistannyń maqsa­ty – óziniń qurylysy mıllet (ulttyq – Á.B.) úkimetin quryp, derbes bop, óz aldyna bir ókimet bolyp turý. Halqy kópten bul jumysqa alysyp, shalysyp, qan tógip, soǵysyp keledi. Úmitimiz zor, memleketimizdiń keleshegine ılanamyz», deı kelip, keleshek memleket úshin kúres kelesideı keremet beınelegen edi: «Bizdiń qubylamyz ózimizdiń atajurtymyz, ólkemiz Túrkistan bolmaq! Túrkistan úshin ólý, Túrkistan úshin jan berý bárimizge bir maqsat, bir muhabbat ýázıfa bolmaq. Muny umytpaý kerek! Túrik halqy – ba­tyr halyq, túrik halqy – arystan, er halyq». Shirkin bul sóz árbir qazaqtyń úıinde ­bolyp, otbasynyń ulttyq rýhyn kóte­rip tursa, artyq bolmas edi.

Bul oı-ıdeıalardan shyǵar qorytyn­dy – memlekettiń ulttyq sıpatyn aıqyn­dap almaıynsha, ulttyq múddege degen kózqaras túzelmeıtini aıan. Shynaıy ult­shyldyqtyń kemshin jaǵdaıynda ult­syzdyq sana ulttyq oılaý júıeni buzyp, ulttyq tanymdy álsiretýge alyp keledi. Sol sebepti bizge «bul eń birinshi kimniń memleketi, aldymen kimniń «soıylyn soǵyp, jyrtysyn jyrtýmyz» kerek, kimniń múddesin qorǵaýymyz qajet» degen turǵyda oılanǵan oryndy. О́ıtkeni órkenıetti elder tájirıbesi aldymen memleket quraýshy ulttyń ıdeıalaryn, múddelerin sheshedi. Bul ekinshi jaǵy­nan basqa etnos ókilderiniń máselelerin sheshýdiń alǵy sharty bolmaq.

Qazaqtyń qýanǵan da, baqytqa jol ashary da 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda ja­rııalanǵan Táýelsizdikten bastaý alady. Osy kúni qabyldanǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik táýelsiz­digi tý­ra­ly» konstıtýsııalyq zańda: «Qa­zaqstan Respýblıkasy – táýelsiz, demo­kratııalyq jáne quqyqtyq memleket. Ol óz aýmaǵyn­da tolyq bılikke ıe, ishki jáne syrtqy ­saıasatty derbes anyq­taıdy jáne júrgi­zedi» dep jazylyp, memlekettik táýel­siz­di­gimiz saltanatty túrde jarııa­landy. Álemniń saıası sahnasyna jańa turpatty memleket kelgeni málim etildi. Halqy­myz úshin bul qaıta týǵan, jańarýdyń bas­taý alǵan kúni edi. Súıtip Mustafa Shoqaı­dyń shetelde júrip: «Biz qul bolyp tura ­almaımyz. Biz ult-azattyǵymyzdy ala­myz» degen senimi men armany 60 jyldan keıin shyndyqqa aınaldy.

Táýelsizdik bizge ne berdi? Eń birinshi, biz syrtqy yqpaldan arylyp, Reseımen terezesi teń qarym-qatynas ornattyq. Sodan soń halqymyzdyń birligi men kóp etnosty Qazaqstannyń tutastyǵy memleketimizdiń sara saıasaty bolyp otyr. Elimizdiń saıası saralanýy da, áleýmettik ahýalynyń ar­týy da, ekonomıkasynyń damýy da osy parasatty paıymǵa turaqty negizdelip kele­di. Sonyń arqasynda búginde Qazaqstan álemdik qaýymdastyqta ózindik orny, saıa­saty aıqyn memleketke aınaldy. Ataq­ty aqynymyz Juban Moldaǵalıevtyń sózimen aıtqanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaqty dúnıejúzi tanydy.

Sol sebepti halqymyzdyń birligi men bir tirligi – alda da alyna berer asýymyz, shyǵar bıigimiz, Táýelsizdik mem­leke­timizdiń asa mańyzdy áleýmettik fak­tory bola da bermek. Jáne uly uǵym Táýelsizdik munymen shektelmeıdi, bit­peıdi. Bul jeke adam úshin maqsattardy, mindetterdi jáne olarǵa jetý ádisterin óz betinshe joǵary jaýapkershilikpen anyqtaýdy, qoǵam aldynda turǵan ortaq múddeni sheshýde belgili bir minez-qulyqty tańdaý erkindigin qajet etedi. Sol sebepti biz ulttyq rýhpen, ultshyldyqpen, halyq­tyń saıası sanasymen, shynaıy áleýmettik erkindikpen, qoǵamdaǵy demokratııa­lyq úderispen, quqyqtyq saýattylyqpen, taǵy basqa tolyp jatqan uǵymdarmen tike­leı taǵdyrlas, baǵyttas, ajyramas tutas­tyqtaǵy «Táýelsizdik» sóziniń asa qasıetti mánin tereńirek ári keńirek túsinip jatsaq, utysymyz kóp bolar edi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Táýelsizdik bárinen qym­bat» atty maqalasynda: «Táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeıdi. Táýel­sizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbek­pen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz mem­le­ketimizben ǵana ult retinde jer betin­de saqtalamyz» dep aldaǵy maqsat-mindetter aıqyndalǵan edi.

Qazir elimiz ǵasyrlar ańsap qoly jetken Táýelsizdikti tuǵyrly etý baǵytynda qajyrly eńbek etip jatqan jaǵdaıda bar ǵumyryn óz eliniń azattyǵy jolyna arnaǵan, táýelsiz ulttyq memleket asyl armany da, sergek senimi de bolǵan, Alash ardaqtylarynyń azattyq ıdeıalaryna ólsheýsiz úles qosqan Mustafa Shoqaıdaı toǵyz tilde jazylǵan, áli úshten ekisi aýdarylmaǵan shyǵarmashylyq murasyn túgel ana tilimizde sóıletsek, olardy tere­ńirek zertteı, molynan ıgere tússek, asa mándi rýhanı azyq ete túser edik.

Ábdijálel BÁKIR,

Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń professory,

saıası ǵylymdar doktory