Senim men úmittiń bastaýy

Memleket basshysy tilshi tarapynan qoıylǵan san-sapat suraqqa jan-jaqty jaýap berip, el damýyna baılanys­ty qolǵa alynyp jatqan aýqymdy jos­parlarmen bólisti. Bul qaı jaǵynan alyp qarasańyz da, óte mazmundy ári ashyq áńgime sıpatynda órbigen suhbat eken. El arasynda ártúrli alypqashpa áńgime sıpatynda kezdesetin keıbir synı pikirler týraly da óz ustany­myn aıqyn jetkizgen Prezıdenttiń ár suraqqa muqııat toqtalyp, parasatty paıymmen oı qorytýy eshkimdi beıjaı qaldyrmasy haq.

Memleket basshysy óz sózinde elimiz­diń ekonomıkalyq áleýetin, egemen­digin jáne halyqaralyq ustanymyn nyǵaıtý basty maqsaty ekenin udaıy aıtyp keledi. Osy oraıda men onyń tikeleı qoldaýymen dúnıege kelgen «Taza Qazaqstan» bastamasynyń búginde balamasy joq jáne qoǵam tarapynan keń qoldaýǵa ıe der edim. Tabıǵatqa súıispenshilik, óz qalasyn abattandyrýǵa degen nıet pen qulshynys, tazalyq pen uqyptylyq ómirdiń joǵary sapasyn qamtamasyz ete alatyny ras. Bul baǵyttaǵy tynymsyz júrgizilgen ister jas urpaqty ulttyq mentalıtet pen qor­shaǵan ortaǵa degen jaýapkershilik sezi­min qalyptastyratyny sózsiz. Prezı­denttiń bastamasy arqasynda qala tur­ǵyndary oń ózgeristerdi sezindi, kóshe­ler áldeqaıda taza jáne tur­ǵyndary talǵampazdyqqa daǵdylana bastady.

Prezıdent sondaı-aq qoǵamda túrli pikirtalas týdyrǵan bir ýaqyt beldeýi­ne kóshý týraly óz pikirin bildiripti. Memleket basshysy ýaqyt beldeýi óz­gerýiniń azamattardyń ómirine jáne el ekonomıkasyna áserin jan-jaqty zerttegennen keıin salmaqty sheshim qabyldanatynyn atap ótti. Jaqynda lıngvıst ǵalymdar toby Barselona qalasynda ótken Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa qatystyq, baıandama jasadyq. Ol elde de qarańǵy erte túskenmen tańerteń kúnniń kózi erekshe jarqyrap turǵanyna nazar aýdardyq. Biz muny halyqara­lyq tájirıbege engizýge bolatyndaı jańalyq dep qabyldadyq, ıaǵnı erte jatsań, erte turasyń degen sóz ǵoı.

Taǵy bir nazar aýdartatyn jaıt, Qańtar oqıǵasyna qatysty ótkir suraq qoıylǵan eken. Prezıdent tártipsizdikterdiń basty sebebi ­áleýmettik ádiletsizdik, saıası toqyraý boldy dep sanaıdy. Jalǵan, neshe túrli qaýeset áńgime týdyrýshylardyń memlekettigimizge qater tóngen sátti umyttyrý úshin áreket jasaýyna jol bermeýimiz kerektigin eske salady. «Memlekettik qurylystyń negizgi qaǵıdaty», «jetilgen demokratııanyń irgetasy» bolyp sanalatyn «Zań jáne tártip» qaǵıdatyn qamtamasyz etýdiń mańyzy týraly aıtyp, onsyz ádiletti Qazaqstan qurý jáne bul qaǵıdany halyq mentalıteti men qoǵamdyq ómir­diń ajyramas bóligine aınaldyrý múmkin emestigine toqtalyp ótti.

Keıingi ýaqytta áleýmettik jelilerde memlekettik bılikti Parlamenttik basqarý júıesine kóshirý týraly másele talqylanǵany ras. Memleket basshysynyń pikirinshe, parlamenttik júıeniń ómir súrýge quqyǵy bar jáne ol birqatar Eýropa jáne Azııa elderinde tereń tamyr jaıǵan, biraq Qazaqstannyń saıası júıesi úshin «Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament jáne esep beretin Úkimet» tujyrymda­masy – eń qolaılysy.

Memleket basshysymen bolǵan suh­bat­­taǵy kópshilikti beıjaı qal­dyr­­maıtyn kelesi bir suraq qazaq tili tóńiregindegi áńgimege oıysty. Ana tilimizdiń qazirgi jaǵdaıy men kele­shektegi róli týraly ortaǵa salynǵan oılardan kóp taǵylym túıýge bolady. «Ana tilimizdiń bolashaǵy jarqyn ekenine meniń esh kúmánim joq. Qazaq tili memlekettik til retinde halqymyzdy uıystyrý jolynda mańyzdy ról atqara beredi», dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń tilge, jalpy ǵylymǵa jáne ony sıfrlandyrý máselesine kóp nazar aýdaratyny tilshi-ǵalymdardy qýantady. «Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldana bilýdi úıretý mańyzdy» delingen. Jahandaný dáýirinde sıfrlyq tehnologııalar ǵylymnyń barlyq salasynda, ásirese til biliminde keńinen qoldanylady. Qoǵamdy jańǵyrtý jaǵdaıynda lıngvotehnologııa basqa baǵyttardan ozyp keledi. Bizdiń zamanymyzdyń álemdik jetistikteri (avtomatty aýdarmashylar, mashınalyq taldaý jáne sóz sıntezi, mátindik redaktorlar, elektrondyq tildik materıaldar jáne basqa da tehnıkalyq jetistikter) lıngvotehnologııanyń jeti mıldik qadamdarmen damı otyryp, qazaq til biliminiń perspektıvaly baǵyty ekenin aıǵaqtaıdy.

Qazirgi qazaq til biliminiń negiz­gi úrdisi – onyń múddelerin avto­mattandyrylǵan kompıýterlik óń­deýge aýystyrý. Korpýstyq lın­gvıstıka – tildik elektrondyq korpýs­tar men korpýstyq tehnologııalardy paıdalanýǵa negizdelgen qazirgi zamanǵy teorııalyq jáne qoldan­baly lıngvıstıkadaǵy eń perspektıvaly baǵyttardyń biri. Elektrondyq kor­pýstyń eń qundy jáne jıi qol­danylatyn túri – otandyq lıngvıs­ter sátti ázirlegen «ulttyq korpýs» dep atalatyn túri. Teorııalyq lıngvıstıka salasyndaǵy (tildiń qurylymy týraly jańa bilim alý) jáne qoldanbaly lıngvıstıka salasyndaǵy (mátinderdi avtomatty túrde óńdeý úshin jańa býyn tehnologııalaryn alý jáne lıngvıstıka­lyq zertteý ádisterin jedel jańǵyrtý) ınnovasııalyq nátıjeler korpýstyq lıngvıstıkamen baılanysty. Shyn máninde, korpýs qazirgi maǵynada árdaıym kompıýterlik málimetter bazasy bolyp sanalady jáne ony qurý barysynda qazaq tilin zertteýge arnalǵan arnaıy baǵdarlamalar qoldanylady.

Qazaq tiliniń sıntezi men tanylýy boıynsha zertteýler ózekti. Sóıleý sıntezi kiris mátininiń belgili bir qasıetterin taldaý jáne onyń prosodıkalyq belgilenýi negizinde áýenniń aǵymdaǵy kontýryn, dybys kúshin, fonemalyq uzaqtyǵyn jáne úzilis uzaqtyǵyn qalyptastyrýdyń avtomatty prosedýrasynyń bolýyn boljaıdy. Psıholıngvıstıkadaǵy, sóıleý áreketiniń teorııasyndaǵy, neırolıngvıstıkadaǵy, sondaı-aq kompıýterlik lıngvıstıkadaǵy sońǵy ázirlemeler jasandy ıntellektti qurýmen baılanysty. Bir batyrmany basý arqyly dybystyq daýysty mátinge jáne mátindi dybystyq daýysqa túrlendiretin baǵdarlamalar bar.

Zamanaýı aqparattyq tehnologııa­lar men tehnıkalyq quraldar tildik korpýstar negizinde lıngvıstıkalyq zertteý úshin jańa múmkindikter ashady. Lıngvotehnologııa aıasynda sandyq keńistikte: kompıýterde, ınternette, baǵdarlamada paıda bolǵan, ómir súretin jáne damıtyn korpýstyq lın­gvıstıka sátti jumys isteıdi. Sıfr­lyq tehnologııalardyń memlekettik tildi damytýǵa, onyń qoǵamdyq fýnksııalaryn kúsheıtýge jahandaný jaǵdaıynda onyń áleýetti múmkindikterin keńeıtýge áserin tıgizedi.

Zeınep BAZARBAEVA,

UǴA akademıgi