Azııanyń jabaıy mysyǵy alǵash ret Qostanaı oblysyndaǵy «Altysaı» ekosaıabaq aýmaǵynda kezdesti. Byltyrǵy jaz ben kúzde birneshe jabaıy mysyq elimizdegi bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy (ASBK) fototuzaǵyna túsken. Bireýin monıtorıng qyzmetkerleri fotoapparatqa túsirip alǵan.
Bul sırek qubylystyń jaı-japsaryn mamandardan surap bilgen edik. Jabaıy mysyqtyń bul túrshesi buǵan deıin osy óńirlerde múlde kezdespegen. Klımattyń ózgerýinen janýardyń arealy soltústikke qaraı aýyp jatqan bolýy múmkin deıdi mamandar. Máseleniń mańyzy da osy – ǵalamdyq jylynýdyń ekojúıge áseri.
Túz jyrtqyshy 2024 jylǵy qyrkúıektiń 23-i men 30-y kúnderi fototuzaqqa taǵy tirkelgennen keıin shubar mysyqtyń osy óńirde mekendeıtini rastaldy. Mysyqtar bir-birinen edáýir alshaq ornalasqan, ıaǵnı ártúrli jerde mekendeıtini baıqalady. Qazan aıynda qar túskennen keıin zertteýshiler Yrǵyz-Torǵaı rezervatyna shekaralas Baımurat ózeniniń boıynan mysyq izin baıqap, sol jerde fototuzaq ornatqan.
Sırek kezdesetin túz janýaryn óz kózimen kórgen ASBK qyzmetkeri Georgıı Tımoshenko 17 qazan kúni aýmaqty baqylaý kezinde fotoǵa túsirip alǵanyn aıtady.
– Bul aýmaqta jumys istep kele jatqanymyzǵa 15 jyl bolsa da, jabaıy mysyqtyń birde-bireýin áli eshkim kórmepti, – dedi «Altysaı» ekosaıabaǵynyń dırektory Alekseı Tımoshenko. – Ekosaıabaq aýmaǵynda bıyl kemirgishter kóbeıgen, soǵan qarap, soltústik dala mysyǵyna qolaıly orta ekenin baıqaýǵa bolady.
Azııanyń jabaıy mysyǵy (Felis lybica ornata) – jabaıy mysyqtardyń túrshesi. Olar Ońtústik-batys jáne Ortalyq Azııany mekendeıdi. Shubar mysyq elimizdegi sekseýil arasynda, qum qyrqalarynda, shóldi aımaqtyń jyra-jyqpyldarynda júredi. Onyń negizgi mekeni de sol. Bul túrshe óziniń arealyndaǵy elderde keń taralǵanymen, endi burynǵy meken etken ortasynan jylystaýy baıqalǵan. Ázirge tónip turǵan negizgi qaýip – olardy zańsyz aýlaý jáne úı mysyqtarymen býdandasýy bolyp tur. О́ıtkeni jabaıy mysyqtyń terisi baǵaly keledi, sondyqtan aýlanady.
– Jabaıy mysyqtar elimizdegi shóldi aımaqta mekendegenimen, keıingi 30 jylda onyń arealy soltústikke, batysqa qaraı jyldam ózgerip barady. Qazir elimizdiń ońtústiginde, shóleıtti aımaq beldeýinde, BQO ońtústigindegi óńirlerden bastap Abaı oblysyna deıingi aýmaqta taralǵan, – deıdi ASBK ǵylymı qyzmetkeri Ilıa Smelıanskıı.
Mamandardyń sózinshe, jabaıy mysyqtardyń negizgi qoregi shóldi aımaqtarda. Onyń ishinde kemirgishter, qoıan, torǵaı, tipti býnaqaıaqtylar, jándikter de bar. Shubar mysyqtyń dene uzyndyǵy – 47-74 sm, quıryǵy – 36 sm-ge deıin, al salmaǵy 2-6 kılo tartady. Terisiniń túsi qum tústes, túleý kezinde sarǵysh sur túske deıin ózgerip otyrady.
– Ázirge barlyq jabaıy mysyq soltústikke yǵysty deýge bolmaıdy. Ondaı qubylystyń bolyp jatqany ras, degenmen qazirgi jaǵdaıda baıaý jyljyp jatqany baıqalady. Qostanaı oblysynyń ońtústigine aýa bastaǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Biraq basqa aımaqtarda burynnan kezdesip kele jatqan jaǵdaı, – deıdi I.Smelıanskıı.
Ekologııalyq saıabaqtyń basshysy Alekseı Tımoshenko jabaıy janýarlardy baqylaýdyń eń tıimdi ádisi fototuzaqtardy qoldaný ekenin aıtady.
– Belgili bir jerde janýarlardyń izi nemese onyń mekendeıtinin rastaıtyn basqa belgi tabylsa, fototuzaqtar sol jerge kóshiriledi. Ekopark qyzmetkerleri fototuzaqtardy aı saıyn tekserip, batareıalaryn aýystyryp otyrady. Osy ádistiń qoldanylyp kele jatqanyna 15 jyl boldy. Janýarlardyń mekendeý ortasy týraly derekterdi júıeleý men saqtaý maqsatynda saıabaqta smart baǵdarlamasy engizilgen. Bul qural aqparatty júıelep, ǵylymı zertteý júrgizýge tıimdi, – deıdi ol.
Aýdany 340 myń gektar «Altysaı» – Torǵaı dalasyndaǵy tabıǵat baılyǵy men landshaft alýandyǵynyń erekshe kórkin saqtaǵan saıabaq. Keń dala, ózen-kól, qumdy qyrlary, sortań jerleri, jaıylma ormanymen erekshe. Sóz oraıynda ASBK qyzmetkerleri janýarlar dúnıesin qorǵap qana qoımaı, jergilikti halyqtyń ekologııalyq mádenıetin arttyrýmen aınalysyp júrgenin de atap aıta ketken jón.