El tarıhynyń umyt qalǵan betterinen

О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Máskeýde belgisiz jaǵ­daıda qaıtys bolǵan Alash qaıratkeri, qazaqtyń birtýar qalamgeri Smaǵul Sádýaqasulynyń súıeginiń kúli alashshyl azamat­tar arqasynda osy zıratqa qoıyldy. 1840 jyldarǵy ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi, ataqty Kenesary Qasymuly áskerleriniń orys bekinisi Aq­molaǵa shabýyl jasaǵan kezde qaza tapqan qazaq jaýyngerleri molasynyń basyna qoıylǵan tas ta osynda. Qulpytasta A.Baıtursynuly qarpimen (tóteshe) Han Kene sarbazdary rýhyna baǵyshtap ımanı sózder oıyp jazylǵan.

Aqmola zıratynda shynymen de Kenesary hannyń soǵysta qaza tapqan áskerleri jerlengen be? Shoqan Ýá­lı­hanovtyń eńbekterinde kezdesken derek osy suraqqa bizdi qaıtyp oraltyp otyr. Ǵalymnyń bestomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń ekinshi tomynda «Baıan-aýyl okrýgi týraly «1857 j. Ombydan haty» ja­rııalanǵan. Hatta HIH ǵasyrdyń basynda Sibir vedomstvosy en­shisine ótip ketken (900 myń sharshy shaqyrymnan asatyn aýmaqta ornalasqan) Orta júzdiń jerin basqarýǵa jeńil bolady degen syltaýmen oblystarǵa bólingeni týraly baıandalady. Iаǵnı patshanyń kóńilinen shy­ǵyp, burynǵydaı onyń janyna qalaı qaıtyp oralsam dep júrgen Spe­ranskıı Mıhaılo esimdi she­neýnigi (patshanyń jar­lyǵymen Peterbýrgten qýylyp, jer aýdarylǵan, Batys Sibir general-gýbernatory bolyp taǵaıyndalǵan) Sibir vedomstvosy sheneýnikterine qazaq jerin qalaı Reseıdiń quramyna ótkizip alýǵa bolatynyn, Shoqan jazǵandaı, qas-qaǵym sátte she­ship bergen. Orta júzdi eki ob­lysqa bólý arqyly orys she­karasynyń syrtynda qazaqtyń Orta júzi boldy degen tarıhı kó­rinisti qurtý kerek bolǵan. Shoqannyń jazýynsha, patsha ókimeti Speranskıı usynǵan reformany birden qabyldap, nátıjesinde 400 myńnan astam turǵyny bar keń aımaq otyrǵan elimen yńsyz-shyńsyz orys ımperııasynyń quramyna enip kete barǵan. Samoderjavııalyq Reseıdiń Orta júzdi ımperııanyń quramyna alýy, odan baryp osy jerge orys memleketiniń basqarý júıesin engizýi, al osy arada Uly dalanyń soltústigindegi eń qu­narly jerlerdi ıemdenýine jalǵyz kedergi – handyq mem­leketti joıý ekenin jergilikti turǵyndar kesh baıqaǵan.

HIH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bas­tap patsha ókimetiniń «bólip al da, bıleı ber» saıasaty qazaq halqy arasynda óte qatty narazylyq týdyrǵan. Shoqannyń hatyn negizgi alatyn bolsaq, na­razylyqtyń sońy uzaqqa soz­yl­ǵan ult-azattyq qozǵalysqa aınalyp, bul Baıanaýyl prıkazynan bastalǵan.

Al osy qozǵalysqa 1822 jyly jetekshi bolǵan Orta júzdiń hany Ýálıdiń úlken balasynyń, Ǵubaıdollanyń Baıanaýyldaǵy áreketterin, odan baryp Ǵubaı­dollanyń aǵasy Qasym men onyń isterin jaǵastyrǵan balalary Sarjan men Kenesary basynda turǵan qazaqtar kóterilisin orys ókimeti asqan qataldyqpen bolýǵa májbúr bolǵanymen, qozǵalys jalǵasa bergen. Mysaly, 1851 jyldyń tóńireginde tarıhı sahnaǵa Kenesarynyń 19 jastaǵy balasy Jaqyp shyǵyp (orys derekterinde Djakýp), onyń uıymdastyrýymen Aqmola okrýginde taǵy da búlikter bastalǵan. Osy ýaqıǵalar týraly al­ǵashqylardyń biri bolyp málimetter bergen zertteýshi G.Muqanovanyń aıtýynsha, Ja­qyp tutqyndalyp, Be­rezova qalasyna jer aýdarylǵan. Sol sııaqty kóp ýaqyttan beri bizdiń zertteý obektimizge aınalyp otyrǵan sultan Ǵazy Bolatuly Ýálıhanovqa (Ýálı hannyń shóberesi, Ǵubaıdolla sultannyń nemeresi) toqtalsaq, ol qazaq dalasyna orys sharýalaryn qonys aýdarý saıasatyna úzildi-kesildi qarsy bolǵanyn tek sońǵy kezderi aıtyp júrmiz. Osy azamattyń arqasynda qonys aýdarý saıasaty Peterbýrg basylymdarynda pikirtalasqa aınalǵanyn aıtsaq, onda patsha ókimetiniń qazaq jerine degen ozbyr áreketine na­razylyq eshbir tolastaǵan emes.

HIH ǵasyrdyń basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysqa toqtalǵanda biz ult tarıhyndaǵy osy bir eleýli kezeń­niń sheńberin 1836-1847 jyldarmen kórsetip, onyń basshysy retinde Kenesary han týraly kóp aıtamyz. Al Shoqan Ýálıhanov kórsetip otyrǵandaı, eleýli tarıhı oqıǵadan Baıanaýyl qazaqtary da shet qalmaǵan. Batys Sibir basqarmasynyń Aqmola oblysy aýmaǵyna basa-kóktep ene bastaýyna qarsy bolýyn baıanaýyldyqtardyń eki jyldan artyq ýaqyt Kenesarynyń qol astynda bolǵany, tek 1842 jyly amalsyzdan batyrdan bólektene bastaǵanyn Shoqan jazady. Al olardy tejeý úshin Sibir vedomstvosy óte qatań shara qoldanǵan. Iаǵnı Baıanaýyl prıkazyna jergilikti qazaqtarynyń atynan zasedatel retinde saılanǵan Taıjan Aznabaev degen azamatty «bergen antynda turmaǵan qyzmetker (chınovnık)» degen aıyp taǵylyp, úkimet zańdaryna qarsy qazaqtardy ne kútetinin kórsetýdiń «úlgisi retinde» Aqmola qala­synda atyp tastaǵan. Shoqannan alynǵan azdaǵan málimetten biz Taıjan Aznabaevtyń Baıanaýyl prıkazynda sýdebnyı zasedatel ekenin baıqap otyrmyz (jańa engizilgen basqarý júıesine saı okrýgterdi basqarý úshin úsh zasedatel men basqa da azamattyq vedomstvolar shenderi engizilgen. Sol sııaqty okrýgtik prıkazdarǵa aǵa sultan basqaratyn qa­zaqtar saılanatyn bolyp, olardy general-gýbernator bekitetin bolǵan). Al mundaı qyzmetke orys bıligi aldymen óziniń belsendi áreketterimen kózge túskenderge shekpen kıgizip, ofıserlik shen syılap, qyzmet babynda júrgen qazaq ókilderine ant qabyldatqan. Al eger olar úkimettiń saıasatymen kelis­peımin degendi sezdire bastasa, «antty buzǵandar», «ota­nyn satqandar» dep aıyptap, birde jer aýdarsa, endi birde odan da qatań jazalaǵan. So­nyń biri kezinde  atyn ataýǵa da tyıym salynǵan Taıjan Aznabaev Qaraótkel zıratta jerlenýi múmkin be? Kesip aıtý qıyn. Ony anyqtaý úshin Omby memlekettik arhıvi qoryn tereń zertteý kerek.

Amangeldi QAShQYMBAEV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty