Ár jańa jyl kirgen saıyn eldi eń birinshi tolǵandyratyn másele – áleýmettik saladaǵy ózgerister. Inflıasııa men baǵanyń sharyqtaýymen qatar, bıyl jalaqy, járdemaqy, zeınetaqy da birshama óskeni baıqalady. Biz bul jazbamyzda bıyl ósetin jalaqy jaǵdaıyna az-kem sholý jasamaqpyz.
20 paıyzdyq ósim saqtalady
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń 6 qańtardaǵy málimetine sáıkes, bıyl azamattyq qyzmetshilerdiń jekelegen sanattarynyń jalaqysy 20% ósetin boldy.
«Memleket basshysynyń 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda bıyl azamattyq qyzmetshilerdiń jekelegen sanattarynyń jalaqysyn ortasha eseppen 20% kezeń-kezeńimen arttyrý jalǵastyrylady. Osylaısha, 2022–2025 jyldar aralyǵynda azamattyq qyzmetshilerdiń jekelegen sanattarynyń jalaqysy eki ese ulǵaıady», delingen málimdemede.
Bul qatarda býhgalterler, ekonomıster, zańgerler, muraǵatshylar, kitaphanashylar, murajaıtanýshylar, ormanshylar, tehnıkalyq personal, taǵy basqa da jumys isteıtin 600 myńǵa jýyq azamattyq qyzmetshiniń jalaqysy jańa jyldan bastap ósti.
Sonymen qatar Úkimet 2025 jyly myna mamandardyń jalaqysyn kóterýdi kózdep otyr: ishki ister organdarynyń medısına qyzmetkerleri, tabıǵatty qorǵaý jáne arnaýly mekeme jumysshylary, arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý ortalyqtarynyń medısına qyzmetkerleri, azamattyq qyzmetshilerdiń jekelegen sanattary, qazynalyq kásiporyn jumysshylary; mektepke deıingi bilim berý uıymdarynyń pedagogteri, mektepke deıingi memlekettik bilim berý uıymdarynyń, tehnıkalyq jáne kásiptik, orta bilimnen keıingi memlekettik bilim berý uıymdarynyń medısına qyzmetkerleri, jergilikti atqarýshy organdardyń densaýlyq saqtaý uıymdarynyń jumysshylary, memlekettik dene shynyqtyrý jáne sport uıymdarynyń medısına qyzmetkerleri. Resmı málimetke súıensek, ásirese ár saladaǵy medısına qyzmetkerleriniń jalaqysy birshama ósetini baıqalady.
Bilim salasynda da ilgerileý bar
О́tken jyly Prezıdent oqytýshylar men ǵalymdardyń jalaqysyn kóterýdi tapsyryp, stýdenttermen qatar elimizdiń bilim berý júıesinde pedagog ta basty tulǵaǵa aınalýǵa tıis ekenin atap aıtqan edi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda elde joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna joǵary bilim berý sapasyn, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeliligin arttyrýǵa baǵyttalǵan ózgerister engizildi. Aıtalyq, byltyr joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramynyń jalaqy mólsheri 160,7 myń teńgeden 350 myń teńgege deıin, ulttyq joǵary oqý oryndarynda 228,8 myń teńgeden 400 myń teńgege deıin ósken edi. 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap ǵylymı uıymdar qyzmetkerleriniń laýazymdyq jalaqysy 18%, 2024 jylǵy qańtardan bastap – 18%, 2025 jylǵy qańtardan bastap – 17% ulǵaıtyldy.
Buǵan qosa «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ǵylym jáne bilim berý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańda kózdelgen normalar sheńberinde ǵylymı ataqtardyń bolýyna qatysty ǵylymı qyzmetkerlerge qosymsha aqy mólsheri ulǵaıtyldy. Memleket basshysy byltyr 6 mamyrda qol qoıǵan Zańǵa engizilgen túzetýlerdiń birinshi blogi pedagogter men ǵylymı qyzmetkerlerdiń materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, belgili bir ǵylymı dárejesi men ataǵy bar pedagogter úshin aı saıyn tólenetin qosymsha aqy mólsheri ulǵaıtyldy. Máselen, fılosofııa doktory (PhD), beıini boıynsha doktor, ǵylym kandıdaty ǵylymı dárejesi, qaýymdastyrylǵan professor (dosent) ataǵy úshin 25 AEK (92 300 teńge), ǵylym doktory, qaýymdastyrylǵan professor (dosent) ǵylymı ataǵy úshin 42 AEK (155 064 teńge), fılosofııa doktory (PhD), beıini boıynsha doktor, ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory dárejesi, professor ǵylymı ataǵy úshin 50 AEK (184 600 teńge) mólsherinde qosymsha aqy tólenedi. Ǵylymı dárejeleri men ataqtary úshin osyndaı aı saıynǵy qosymsha aqy negizgi jumys ornynda ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizetin ǵylymı qyzmetkerlerge de belgilendi. Al 40 jasqa tolmaǵan daryndy jas ǵalymdarǵa joǵary jáne (nemese) joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymynyń endaýment-qorynyń ınvestısııalyq kiris qarajatynan stıpendııa alý quqyǵy berildi.
Qysqasha qaıyrǵanda, bilim salasyndaǵy 2021 jyldan bastap kezeń-kezeńimen ósirilgen jalaqy kólemi bıyl 100 paıyzǵa jetip otyr.
Qolǵa tıetini qansha?
Jalaqy jyl saıyn ósedi, áıtkenmen «ol nege birden qomaqty bolyp qolǵa tımeıdi?» degen saýal qarapaıym jumysshylardy únemi tolǵandyryp otyrady. Máselen, 2025 jyly aılyq eseptik kórsetkishtiń (AEK) ósýine baılanysty jalaqydan ustalatyn salyq pen mindetti tólemder mólsherin alyp tastaǵanda «qolǵa tıetin» eńbekaqy sál kóterilýi múmkin.
Jalaqydan qandaı jarnalar ustalady, jalaqydan salyq qalaı ustalady degenge toqtalaıyq. Keıbir jumysshylardyń eńbek shartynda jumys berýshiler «qolǵa tıetin» jalaqyny, ıaǵnı jeke tabys salyǵyn (JTS), jarnalardy ustaǵannan keıingi qarajatty birden belgileı alady. Bul rette olarǵa mindetti tólemder mólsheriniń ózgerýine qaramastan, kelisilgen jalaqy tólenedi.
2025 jyly AEK 6,5 paıyz ósip, 3 932 teńge boldy. Osyǵan baılanysty jeke tabys salyǵynyń mólsheri azaıyp, jalaqy azdap ósýge tıis. Bul qalaı esepteledi? Elimizde jalaqydan birneshe mindetti tólem ustalady. Mindetti zeınetaqy jarnasyna (MZJ) jalaqynyń 10 paıyzy, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrýǵa (MÁMS) jalaqynyń 2 paıyzy, jeke tabys salyǵyna (JTS) jalaqydan shegerimderdi alyp tastaǵannan keıin qalǵan qarajattyń 10 paıyzy ustalady. Barlyǵy – 22 paıyz. MJS ustalatyn eń joǵary jalaqy aıyna 50 eń tómengi jalaqyǵa (ETJ) teń. 2025 jyly eń tómengi jalaqy 85 000 teńge deńgeıinde saqtalatyndyqtan, bul qarajat 4,25 mıllıon teńgeden aspaıdy. MÁMS-ke jarna ustalatyn eń joǵary jalaqy 10 eń tómengi jalaqyǵa nemese 850 000 teńgege teń. Alaıda mamandar bul jarna boıynsha shekti eń tómengi jalaqy da 50-ge deıin artýy múmkin ekenin aıtady.
Jalaqydan joǵaryda atalǵan mindetti tólemderdi alyp tastaǵannan keıin ǵana JTS esepteledi. Onyń ishinde mindetti jarnalar men shegerimder alynady. Salyq salynatyn tabystan 14 AEK mólsherinde standartty shegerim qoldanylady. Alynǵan qarajattan 10 paıyz JTS ustalady. 2024 jyly standartty shegerim mólsheri 51 688 teńge bolsa, 2025 jyly 55 048 teńgege jetti. Bul aıyrmashylyq eldegi jalaqyǵa qalaı áser etetinine bir mysal keltireıik. Máselen, 2024 jylǵy jalaqy 300 000 teńge boldy delik. Mindetti jarnalar: 30 000 teńge (MZJ) + 6 000 teńge (MÁMS). Salyq salynatyn tabys: 212 312 teńge (300 000 – 36 000 – 51 688). JTS: 21 231,2 teńge. «Qolǵa tıetin» jalaqy – 242 768,8 teńge. Al 2025 jyly mindetti jarnalar: 30 000 teńge (MZJ) + 6 000 teńge (MÁMS). Salyq salynatyn tabys: 208 952 teńge (300 000 – 36 000 – 55 048). JTS: 20 895,2 teńge. «Qolǵa tıetin» jalaqy – 243 104,8 teńge. Osyndaı azdaǵan ósý byltyrǵymen salystyrǵanda artyq bolady.
Qoryta aıtqanda, ınflıasııa men baǵa óskenimen, jalaqy men áleýmettik tólemderdiń de kólemin ulǵaıtyp otyrý – memlekettiń áleýmettik mindettemeleriniń biri. Bul balans buzyla qoımaýǵa tıis.