Aramshópter – adamdardyń qatysýynsyz mádenı daqyldarmen birge ósýge beıimdelgen erekshe ósimdikter toby. Mádenı daqyldardy ósirý úshin adamdar qoldanǵan agrotehnıka júıesi aramshópter úshin de qolaıly boldy. Aramshópter topyraqtan kerekti korektik zattar men ylǵaldy boıyna sińiredi, aramshópter jer óńdeý, egin jınaýdy aýyrlatady, daqyldyń ónimi men sapasyn tómendetedi. Olardyń ishinde óte zııandylary karantındi shópter toby bolyp sanalady.
О́simdik qorǵaý jáne karantın departamentiniń málimeti boıynsha, karantındi aramshópter aramsoıaýdyń 19 túri 180 myń gektar jerge taralǵan. Sondyqtan kúres ýaqytynda barlyq jerlerde júrgizilip, agrotehnıkalyq, bıologııalyq jáne hımııalyq ádisterdi qoldaný arqyly ǵana josparlanǵan, sapasy joǵary ónim alýǵa bolady
Aramsoıaý Cuscuta S.P. – bir jyldyq parazıt shóp, Qazaqstannyń barlyq jerinde taralǵan. Dúnıejúzilik florada aramsoıaýdyń 274 túri kezdesedi. Qazaqstanda tirkelgen aramsoıaýdyń 19 túri bar. Qazaqstannyń barlyq oblystarynda kóp taraǵan túri – dalalyq aramsoıaý. Bul shóp 200-den astam aýylsharýashylyq daqyldaryna zııanyn tıgizedi. Mysaly, dalalyq aramsoıaý basqan qant qyzylshasy óniminiń 80%-y, pııaz-sábizdiń – 85%, jońyshqa ónimderiniń 95%-y joıylady. Aramsoıaýdyń tuqymyn jońyshqa tuqymynan ajyratý qıyn, osy sebepti taýar óndirýshilerdiń kóp ónimderi satýǵa jaramsyz bolyp jatady.
Aramsoıaý mádenı daqyldardaǵy zat almasýdy buzady. Aramsoıaý tútikshe tamyrlary arqyly mádenı daqylǵa jabysyp, ondaǵy organıkalyq, organıkalyq emes zattardy soryp alyp, daqyldy álsiretedi, daqyl birtindep ósýin toqtatyp, qýraıdy. Aramsoıaý tuqymnan ósedi, taraıdy. Bir tuqymnan óskende tuqymdaǵy qorektik zattardy paıdalanyp 10-13 sm. bıiktikke kóterilgennen keıin, tuqymdaǵy qorektik zat bitedi. Aramsoıaý topyraqpen baılanysyn joıady, osy kezde onyń sabaqtary shyrkóbelek aınalyp, qasynda basqa shópter bolsa, soǵan jabysyp búrshik tamyrshyqtary arqyly qorekti zattardy soryp alyp, ósip-damı beredi. Aramsoıaýdyń ýlylyǵy gúldegen, tuqym paıda bolǵan kezde kúsheıedi. Osy kezde aramsoıaýda alkoloıd-kýskýtın jáne glıýkozıd, konvolvýlın kóptep jınaqtalady. Aramsoıaý aralasqan mal azyǵy shirı bastaıdy, óziniń baǵaly nárliligin joǵaltady. Sonymen qatar, janýarlardy aýrýǵa shaldyqtyrady.
Egistikti aramsoıaýdan aryltý úshin agrotehnıkalyq sharalardyń jıyntyǵyn qoldaný kerek, ıaǵnı aýyspaly egisti durys qoldaný (daqyl almasý), jerdi ýaqytynda, sapaly óńdeý, tuqym sebý merzimi, daqyldy kútip-baptaý, tıimdi gerbısıd berý qajet. Zertteý kórsetkendeı, aramshóptiń kóbi zıabke jyrtylǵan jerlerde jazǵyturym jerdi tyrmalaǵannan keıin ósedi.
Qaskeleń tájirıbe sharýashylyǵyndaǵy qyzylsha egistiginde aramsoıaý jáne basqa arashóptermen kúresý úshin gerbısıdter qoldanylady. Aramsoıaý jańa óse bastaǵan kezeńderinde jas sabaqtar gerbısıdter áserimen tezirek joıylady, keıin aramsoıaý gúlderi sarǵaıa bastaǵanda, gerbısıdter áseri az bolady.
Ermen japyraqty oıran shóp – bir úıli, bir jyldyq shóp, kúrdeli gúlder tobyna jatady. О́simdiktiń sabaǵy tik, kóp tarmaqty, japyraǵy taramdalǵan, japyraǵynyń ústińgi jaǵy qoıý jasyl, astyńǵy jaǵy surlaý. О́simdiktiń bıiktigi 2 metr, tamyry 4 metr tereńdikke deıin jetedi. Qurǵaqshylyq jyldary zııandylyǵy óte zor. О́simdik tuqym arqyly taralady, jylý súıgish, 8-10 gradýs jylylyqta 5 sm. tereńdikten sáýirdiń aıaǵy, mamyrdyń basynda jer betine shyǵa bastaıdy. Shóp shilde-tamyz aılarynda gúldeıdi, dáni qyrkúıek-qazan aılarynda tolyq pisedi. О́simdikti oryp alǵannan keıin de shóp óse beredi de aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimin 40-60%-ǵa deıin tómendetedi. Otany Soltústik Amerıka. Osy jerden Azııaǵa, Eýropaǵa taralǵan. Qazaqstanda Almaty oblysynda, Almaty qalasynda jáne basqa aýdandarda 6100 gektar jerde ósedi.
О́simdik gúldegen kezde olardyń mıllıardtaǵan tozań tárizdi usaq tuqymdary, aýa, jel arqyly kópshilik jerge taraıdy, adamdardyń densaýlyǵyna zor zııan keltiretin, allergııa aýrýy – polınozǵa ushyratady. Aýrý túrleri: rınıt, konıýktıvıt, bronhy astmasy, bas aýrýy.
Sondyqtan egistikti ermen japyraqty oıran shópten tazartý úshin birlesken agrotehnıkalyq sharalar men gerbısıdter paıdalaný kerek.
Tikenek alqa-Solanum cornutum Lam. Birjyldyq shóp. Tamyry, sabaǵy tik, japyraǵy kezekpen ornalasqan, taramdalǵan, tikenekti. Jer betine sáýir-mamyr aıynda shyǵady, tuqymdy tamyz-qazan aılarynda beredi. Ár ósimdik 3-3,5 myń dán beredi. Tuqymnyń óńgishtigi 1%, topyraqta 10 jyl saqtalady. Mádenı daqyldardy jáne basqa sharýashylyqta paıdalanbaıtyn jerlerdi lastaıdy. Hımııalyq ádisterden bıdaı egistiginde dıalen sýper, júgeride harnes jáne dıalen, bıýktrıl preparattary, kartop, sábiz egistiginde stomp, reıser, soıa jáne kókónis daqyldarynda treflan, stomp preparattaryn qoldaný kerek.
Karantındi shópterdiń tuqymy basqa jerlerge taramaý úshin barlyq jer ıeleri tómendegideı karantın tártibin saqtaý kerek. Karantındi shópter, olardyń tuqymy bar jerlerge tuqym sharýashylyǵyn ornalastyrýǵa bolmaıdy. Sebilýge arnalǵan tuqymdy memlekettiń tuqym ınspeksııasynyń kýáliginsiz sebýge bolmaıdy. Karantındi shópterdiń tuqymy aralasqan materıaldardy jeke bólmelerde saqtaý kerek jáne bul tuqymdardy basqa sharýashylyqtarǵa berýge bolmaıdy. Janýarlarǵa tuqym qaldyqtaryn usaqtap qaınatyńqyrap berý kerek. Jemge jaramaıtyn qaldyqtardy otqa jaǵyp, ne jerge 1 metr tereńdikte kómip aktileý kerek. Bul qaldyqtardy dalaǵa, sýǵa tastaýǵa bolmaıdy. Jol jaǵalarynda, bos jatqan jerlerde, aryq jaǵalarynda ósip turǵan aramshópterdi gúldený kezinde, tuqym berýge jetkizbeı qurtý kerek. Karantındi shópter basqan jerlerden oryp alǵan egindi taza jerlerden alynǵan ónimmen aralastyrmaı, bólek jerde saqtaý kerek. Egin jınaýǵa qatysqan tehnıkalardyń barlyǵyn, qoımalardy ýaqytynda tazalap otyrý kerek.
Sháken JARASOV, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasynyń jáne halyqaralyq ekologııa akademııasynyń akademıgi.
SYRDYŃ KELEShEGI KEMELDENE BERMEK
Elbasynyń 2010 jylǵy 29 qańtardaǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda atap kórsetilgen basym baǵyttardyń aımaqta júzege asyrylý barysy jóninde ótken ınternet-konferensııada oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov Syr aımaǵy turǵyndarynyń kókeıkesti saýaldaryna tushymdy jaýaptar berdi.
Onyń negizgileriniń qatarynda “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy, “Batys Qytaı- Batys Eýropa” kúrejoly, “Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý men Soltústik Aral teńizin saqtaý” jobasynyń ekinshi kezegine qatysty jáne jumyssyzdyqty joıý, azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrý, taǵy basqa saýaldar boldy.
Oblys ákimi “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasynyń úsh baǵyt boıynsha júzege asyrylatyndyǵyna keńinen toqtaldy. Olar jańa bıznes bastamalardy qoldaý, kásipkerlik sektordy saýyqtyrý jáne eksportqa baǵdarlanǵan óndiristerdi qoldaý bolyp tabylady. Baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda oblys boıynsha “Indýstrııalandyrý kartasyna” engizilgen jalpy quny 254,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 54 ınvestısııalyq joba iriktelip alynǵan. Osy jobalar negizinde 7929 jumys orny ashylady dep kútilýde. Al “Batys Qytaı-Batys Eýropa” halyqaralyq kólik dálizin oblys ákimi Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen júzege asyryla bastaǵan eń megajoba dep atap kórsetti. Bul jobaǵa bıylǵy jyldyń ózinde 3700 jol-qurylys tehnıkalary jumyldyrylsa, 15 myńnan astam jumys orny ashylmaq. Megajobanyń qurylys materıaldarynyń deni jergilikti jerde óndiriledi.
Aımaq basshysy birinshi qajettiliktegi taýarlar baǵasyn turaqtandyrýǵa baılanysty azyq-túlik taýarlaryna qatysty ınflıasııa kórsetkishi 4,8 paıyzdy quraıtynyn málim etti. Al respýblıka boıynsha ortasha kórsetkish 5,5 paıyzǵa teń. Qyzylordalyqtardy maýsymaralyq kezeńde kókónispen qamtamasyz etý maqsatynda jylyjaı sharýashylyqtaryn damytý sharalary qolǵa alynýda. Oblystyq bıýdjetten 1000 bas qoı men 500 bas jylqyǵa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn uıymdastyrýǵa 250 mln. teńge qarjy bólinip otyr. Munyń ózi jyl saıyn 300 tonna jylqy, 137 tonna qoı etin daıyndaýǵa múmkindik bermek. “Indýstrııalandyrý kartasy” aıasynda “RZA” AQ-ta 660 múıizdi iri qara malyna arnalǵan sút-taýarly fermasyn qurý jónindegi joba júzege asyrylýda. Joba júzege asqanda jyl saıyn 11 myń tonna sút óndiriletin bolady. Sonymen birge azyq-túlik taýarlary baǵasyn ósirmeý maqsatynda oblys boıynsha 32 áleýmettik saýda alańdary ashyldy. Oblysta sondaı-aq 4 kommýnaldyq bazar jumys isteıdi. Oblys ortalyǵyn-daǵy “Arzan bazardyń” 8 áleýmettik alańdary ashylǵan, ondaǵy taýarlar naryq baǵasynan tómen baǵada satylady.
Áıtse de, oblys basshysy búgingi kúni kommýnaldyq bazardan kútken tıimdilikke qol jetkizilmeı otyrǵanyn ashyq aıtty. Degenmen, munyń ózi menedjmenttik jumystar sapasyna ǵana qatysty bolyp tur. Qazirgi tańda olardyń tıimdilikpen jumys isteýin qamtamasyz etetin sharalar kesheni oılastyrylýda. Sonymen qatar barlyq aýdandar ortalyǵy men Qyzylorda qalasynda aýylsharýashylyq jármeńkeleri ótkizilýde. Jyl basynan beri osyndaı 30 jármeńke ótkizilgen.
Oblys basshysy “Jol kartasy” baǵdarlamasyna oraı túsken saýalǵa bıylǵy jyly da bul jumys óz jalǵasyn tabatynyn aıtyp ótti. Bıyl bul maqsatqa 6 mlrd. teńge qaralyp otyr. Ol ıgerilýimen 5291 jańa jumys orny, 1500 áleýmettik jumys orny ashylady. Joǵary jáne orta oqý oryndarynyń 2500 bitirýshisi “Jastar tájirıbesi” aıasynda jumys isteýge múmkindik alady. Sondaı-aq, 5290 adam qaıta daıarlaý men oqýdan ótedi.
Oblys basshysy aımaqta balyq sharýashylyǵyn damytý jáne SARATS jobasynyń ekinshi kezegine baılanysty Syr turǵyndary qoıǵan saýaldarǵa da keńinen toqtalyp, jan-jaqty jaýap berdi. Qazirde jobanyń tehnıka-ekonomıkalyq negizdemesin ázirleýge 1,5 mln. AQSh dollary bólinip otyr. Jalpy “SARATS-2” jobasynyń iske asyrylý merzimi, 5-6 jylǵa sozylady. Qurylys aıaqtalǵan kezde Araldyń soltústik bóliginde 59 myń gektar qurǵaǵan teńiz ultanyn sý basyp, sý Aral qalasyna 10 shaqyrymǵa deıin jaqyndaıdy. Osy kezeńde taza elektr energııasyn óndirý jáne shaǵyn bıznesti damytýǵa múmkindikter týady. Sonymen birge ózen boıyndaǵy kólder júıesi sýlandyrylyp, aýyl sharýashylyǵy men balyq sharýashylyǵyn turaqty damytýǵa qol jetkizýge ábden bolady. Aımaq basshysy jobanyń iske asyrylýy óńirdiń áleýmettik jáne ekologııalyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna zor yqpaly bolatynyn basa aıtty. Sondaı-aq SARATS-tyń birinshi kezeńi júzege asyrylǵan kezde aýmaǵy 320 myń gektardy quraıtyn Kishi Aral teńizi paıda bolyp, ótken jyly sý aıdyndarynan 2650 tonna balyq aýlanǵanyna, bıylǵy jyly onyń kólemi 3650 tonnaǵa artatynyna toqtaldy. Jalpy, baǵdarlamaǵa sáıkes 2020 jylǵa qaraı balyq aýlaý kólemin 15 myń tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr.
Sondaı-aq, ınternet-konfe-rensııada aımaq basshysyna áleýmettik nysandardy damytý, turǵyn úı qurylysy, eldi mekenderdi aýyz sý, aıaq sýmen qamtamasyz etý, qala kelbetin kórkeıtý, jastar belsendiligin arttyrý, taǵy basqa da salalarǵa qatysty saýaldar qoıylyp, oblys turǵyndary olarǵa naqty jaýaptar aldy.
Erkin ÁBIL, QYZYLORDA.
JAŃARǴAN KITAPHANA
Aqsý qalasynyń ortalyqtandyrylǵan kitaphanasynda “Jol kartasy” boıynsha bastalǵan jóndeý jumystary shegine jetýge jaqyn. Jańa kórinis alǵan kitaphana oqyrmandardyń qýanyshyna qaraı josparlanǵan ýaqyttan erterek esigin aıqara ashady.
“Jol kartasy-2010” baǵdarlamasy boıynsha kitaphanadaǵy kúrdeli jóndeý jumystary 5 sáýir kúni bastalǵan. Konkýrstyń qorytyndysy boıynsha Pavlodar qalasynyń “Ertis-Servıs LTD” JShS merdiger bolyp anyqtalǵan. Bul jobany qarjylandyrýǵa 11651100 teńge bólingen. Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminen atalmysh merdiger jumyssyz retinde tizimde turǵan 36 adamdy jumysqa qabyldady. Jumyskerlerdiń jalaqysy orta eseppen alǵanda 30 myń teńgeni quraıdy. Búgingi kúni kitaphananyń ishine tolyǵymen jóndeý jumystary júrgizildi. Mundaǵy úsh negizgi zal tolyǵymen jańa kórinis alyp, búgingi kúnge saı jasalǵan. 700 sharshy metrdi quraıtyn oqý zalynyń edeni keramogranıtpen árlengen. Kitaphananyń jylý júıesi qaıta jóndeýden ótken. “Ertis-Servıs LTD” JShS jylý elementterin engizip, jylý qubyrlary men jylý toraptaryn aýystyrǵan. Sondaı-aq, búgingi zamanǵa saı jańa órt gıdranttary turǵyzylǵan. Endigi kiretin esikti jeńil túrge almastyrý, tóbe qurylysy jumystaryn aıaqtap, keıbir kem-ketikterdi tolyqtyrý ǵana qalǵan.
“Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha atqarylǵan jumystyń nátıjesin usynatyn sát te alysta emes.
Aqbota SEISENBAEVA.
Pavlodar oblysy,
Aqsý qalasy.