KEN О́NDIRISINE KEMEL KО́ZQARAS QAJET

Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Nurmuhambet ÁBDIBEKOVPEN áńgime – Nurmuhambet Qanapııauly, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Taý-ken óndirýshi jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyn­darynyń respýblıkalyq qaýymdastyǵymen (TMKQ) birlesip 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamany ázirlep jatyr. Bul údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyna egjeı-tegjeıli qosymsha bola ala ma, álde salalyq baǵdar­lamada qaǵıdattyq jańalyqtar bar ma? – Taý-ken metallýrgııa ónerkásibi bizdiń elimizdiń ekonomıkasynyń negizgi sektorlary­nyń biri bolyp tabylady. Onyń mańyzyn tómendegideı ólshemdermen sıpattasaq te jetkilikti. Eldegi ishki jalpy ónimdegi úles salmaǵy 9,5 %-dy quraıdy, salanyń úlesine eksporttyń jalpy kóleminiń 19,5 %-y tıesili. Osyny eskere otyryp, ÚIIDMB sheńberinde taý-ken metallýrgııa keshenin damytý basty basymdyqtyń birine aınaldy. 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan taý-ken metallýrgııa salasyn damytý baǵdarlamasynda salanyń damý baǵyttary egjeı-tegjeıli kórsetilip, qoıylǵan maqsattarǵa jetýdiń naqty tetikteri, josparly ýaqyt aralyǵynda osy baǵdarlama aıasynda iske asyrylatyn ınvestısııalyq jobalardyń tizimderi naqtylanǵan. Qolda bar mıneraldy-shıkizattyq áleýetti tıimdi paıdalaný, óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý, zamanaýı ozyq ınnovasııalyq tehnologııalar transfertin júzege asyrý baǵdarlamanyń negizgi mindetteri bolyp tabylady. Bul mindetterdiń oryndalý nátıjesi qazirgi kezde respýblıkada óndiril­meıtin jańa ónimderdiń túrlerin shyǵarý men jańadan qaıta bólisterdi ıgerý arqyly kórinis tabady. Bul qara jáne tústi metallýrgııaǵa da qatysty. Bazalyq maqsatty kórsetkishter 2015 jylǵa jalpy qosylǵan qundy 107 paıyzǵa, salanyń eksporttyq kólemin eki esege ulǵaıtý jaqtaryn qarastyrady. – Baǵdarlama jańa óńdeýshi óndirister qurý men qosylǵan quny joǵary ónimderdi shyǵarýdy kózdeıdi. Joǵary tehnologııalyq ónimderdiń qandaı túrlerin shyǵarýdy jáne eksporttaýdy josparlap otyrsyzdar? Qazaqstandyq kásiporyndardyń básekege qabilettiligin siz qalaı baǵalar edińiz? —Baǵdarlamany oryndaý úshin Qazaqstanda jaqsy alǵysharttar bar. Bizdiń taý-ken metallýrgııa keshenimizdiń básekege beıimdigi eń aldymen senimdi mıneraldy-shıkizattyq bazaǵa negizdelgen. Bizde ártúrli mıneraldy shıkizat­tardyń aıtarlyqtaı qory bar. Elimizde temir, marganes, hromıt kenderi, tústi metall kenderi – allıýmı­nıı, mys, myrysh, tıtan, altyn jáne basqalar alynyp, óńdeledi. Buryndary paıda bolǵan qal­dyq­tardy óńdeýge engizý, atap aıtqanda, ken baıytý kombı­nat­tarynda búgingi kúnde úıindi bolyp jatqan esepke enbegen kenderdi ıgerý baǵdarlamanyń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Buǵan qosa, ózderiniń tehno­logııalyq ólshemderi boıynsha qoldanystaǵy metallýrgııalyq bólisterge saı kelmeıtin kondısııalyq rýdalardy óńdeý jaǵdaılary da qarastyrylýda. Sońǵysyna, mysaly, jekele­gen úıindilerde jınalyp qalǵan, ejelden kele jatqan hromıttik kenderdiń usaq túrlerin jat­qyzýǵa bolady. Jańa tehnologııalar osyndaı shıkizattan jańa bólis úshin jaramdy ılemder men brıketter jasaýǵa múmkindik beredi. Búgingi kúnde alıýmınııdi óńdeý salasyn­daǵy joǵary óńdeýge “Alprof” AQ pen “Alıýgal” AQ sekildi kásiporyndardaǵy jylyna 20 myń tonna alıýmınıı profıliniń óndirisin mysal retinde keltirýge bolady. 2014 jylǵa qaraı óndiristik qýaty jylyna 15 myń tonnany quraıtyn “Qazenergo-kabel” alıý­mınıı jaımalary óndirisin ashý, “Alprof” pen “Alıýgal” zaýyttarynyń óndiristik qýatyn 20 myń tonnaǵa arttyrý kózdelip otyr. Sony­men qatar Pavlodar qalasynyń ındýstrııalyq aımaǵynda 10 myń tonna ılem men 50 myń tonna qorytpa shyǵaratyn az tonnajdy óndi­rister ashý josparlanýda. Osy oraıda áleýetti ınvestorlarmen 120 myń tonna bastapqy alıýmınııdi óńdep, qosylǵan quny joǵary ónimder – alıýmınıı ılemderin, jaımalaryn, profılderin jáne t.b. shyǵaratyn óndiristi uıymdastyrý jóninde kelissózder júrgizilýde. Mysty óńdeý salasynda mys jaımasyn 20 myń tonnaǵa, ılemderin 2 myń tonnaǵa, mys qorytpalaryn 5 myń tonnaǵa arttyrý josparlanyp otyr. Shaǵyn jáne orta bıznestiń qatysýymen birlesken kásiporyndar ashýdyń esebinen kabeldi ónimderdiń óndirisin 15 myń tonnaǵa arttyrý da kózdelýde. Myryshty odan ári tereńdete óńdeý úshin qara metallýrgııa kásiporyndarynyń janynan 5 myryshtaý sehyn qurý máselesi qarasty­rylýda. Bul qara metaldardy myryshtaý aýqymyn 10 myń tonnaǵa deıin arttyratyn bolady. Vasılkov TBK iske qosylýymen katodty altyn óndirisin jylyna 15 tonnaǵa arttyrý josparlanýda. Sırek metaldardy óńdeý salasynda berılıı lıgatýrasynyń óndirisi, arnaıy qorytpalardy alý, kompozıttik materıaldardy óndirý basym baǵyttar bolyp tabylady. – Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasynda taý-ken metallýrgııa kesheniniń negizgi máseleleri bolyp shıkizat bazasynyń sarqylýy, negizgi qorlardyń tozýy, qorshaǵan ortany lastaýdyń joǵary deńgeıi atalyp kórsetiledi. Qalyptasqan jaǵdaıdy jaqsartý úshin birinshi kezekte qoldanylýy tıis qandaı sharalardy atar edińiz? – Shynynda da, sońǵy jyldardaǵy geologııalyq barlaý jumystarynyń qarqyny sarqylyp kele jatqan resýrstardyń ornyn tolyǵymen almastyra almady. Baǵdarlama sheńberinde ken oryndaryn paıdalaný bary­synda damyp kele jatqan taý-ken metal­lýrgııa óndirisin jańa shıkizat qorlarymen qamtamasyz etý úshin memleket tarapynan egjeı-tegjeıli, keshendi geologııalyq barlaý jumystary uıymdastyrylatyn bolady. Taý-ken metallýrgııa óndirisine baılanysty ekologııalyq faktorlar jóninde mynalardy atap ótken oryndy. Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen barlyq jobalar arnaıy saraptamadan ótedi, sol boıynsha olardyń qorshaǵan ortaǵa áseri baǵalanady. Budan ózge, ekologııalyq qoǵamdastyqtyń qatysýymen qoǵamdyq tyńdaýlar uıymdastyrylady. Osylaısha, jobalar ekologııalyq turǵydan alǵanda birneshe satyly súzgiden ótedi. Sóıtip jobalardy jasaý kezinde-aq qorshaǵan ortaǵa zııandy áser berý múmkindigin boldyrmaıtyn tehnologııalardy engizý sharty, ıaǵnı talaby qoıylady. Baǵdarlama sheńberinde ótken jyldary qordalanyp qalǵan úıindilerdi iske asyrý máseleleri de sheshiledi, osylaısha olardyń da kólemi azaıatyn bolady. Mysaly, Don TBK óńdeýge mıllıondaǵan tonna bolyp jatqan kendik qıyrshyqtar tartylady. Endi osy kendik qıyrshyqtardy túıirshikteý men kesekteý tehnologııalarynyń arqasynda úıindiler óńdeý úderisinen ótedi. Taǵy bir perspektıvaly baǵyt kendi alý­dyń gıdrometallýrgııalyq ádisteriniń qoldaný aıasyn keńeıtý bolyp tabylady. Osylaısha qazirgi kezde altyn men ýran alynýda. Osy tehnologııa boıynsha mys alý da josparlanyp otyr. Bul energııany kóp qajet etetin metallýrgııalyq bólinis úderisinen qutylýǵa múmkindik beredi. Tehnologııany jasaýǵa Mıneraldy shıkizattardy keshendi óńdeýdiń ulttyq ortalyǵynyń ǵalymdary qatysýda. Kásiporyndardyń negizgi qorlaryna keler bolsaq, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý tikeleı qorlardy jańartýǵa baǵyttalǵan. – Qazaqstandyq kompanııalar álemdik qarjy rynogyna shyǵýda, sheteldik qor bırjalarynda qundy qaǵazdaryn ornalastyrý arqyly elimizge mıllıardtaǵan dollarlar tartty. Bul sheteldik ınvestorlardyń ulttyq ken-metallýrgııa salasyna degen qyzyǵýshy­lyǵyn kórsetedi. Bizdiń respýblıkamyzdaǵy qor bırjasynyń damýyn siz qalaı baǵalaısyz? – Ishki qor rynogynyń nashar damýy sal­darynan bizdiń kompanııalarymyz ınvestı­sııalyq jobalaryn iske asyrý úshin sheteldik qor rynoktaryna júgindi. Munyń qısyndy ekenine kelisetin bolarsyz. Bul jerde taý-ken metallýrgııa óndirisiniń qomaqty qor resýrstaryn talap etetindigin de aıta ketý kerek. Bul saladaǵy ınvestısııalyq jobalarǵa ondaǵan, júzdegen, keı jaǵdaılarda mıllıard­taǵan dollar qajet bolady. О́kinishke oraı, ishki kapıtal rynogynyń ondaı somalardy tartý múmkindigi joq. Alaıda, menińshe, ýaqyt óte kele bizdiń qor rynogymyz da ınves­tısııalyq jobalardy iske asyrýǵa múmkindik beretin deńgeıge kóteriledi dep oılaımyn. – Salalyq baǵdarlamaǵa “kishi metallýr­gııanyń” perspektıvaly jobalary da endi. Baǵ­dar­lamany oryndaý barysynda “Jeke kásip­kerlik týraly” Qazaqstan Respýblıka­synyń zańyna tolyqtyrýlar engizý josparlanýda. Jańa salaishilik qurylymnyń maqsattary men mindetteri týraly egjeı-tegjeıli aıtyp bere almas pa ekensiz? – Atalmysh baǵyttyń damýy baǵdarlama­nyń basymdyqtaryna tolyǵymen sáıkes keledi. “Kishi metallýrgııa” dep atalatyn nemese shaǵyn tonnajdy óndiris barlyq kezde bolyp keldi jáne óziniń naqty ornyn da ıelendi. Bul ásirese keni sırek nemese metaly sırek kenderge tán bolǵan, óıtkeni óndiris kóleminiń tómendigine baılanysty metall baǵasy joǵary bolady. Atap aıtqanda, qorǵanys salasy men ǵarysh salasynda jáne quryshtyń arnaıy markalaryn jasaýda qoldanylatyn ferromolıbden, ferrovanadıı, ferrovolfram, ferronıobıı óndirý jónindegi shaǵyn tonnajdy óndirister qurýdyń perspektıvalary úlken. – Taý-ken metallýrgııa salasynyń odan ári damýyna baılanysty bilikti kadrlarǵa qajettilik týyndaıdy. Baǵdarlamada maman­dardy joo-larda daıarlap, kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdi qalpyna keltirý qarastyrylǵan. Sala mamandaryn oqytýdy uıymdastyrý úshin memleket qandaı sharalardy qolǵa alýda? – Birinshiden, taý-ken metallýrgııa salasy úshin mamandar nomenklatýrasy aıtarlyqtaı keńeıe tústi. Mysaly, qazir Pavlodar óńirinde Qazaqstan elektrolız zaýyty iske qosyldy. Bul jerde 250 myń tonna bastapqy alıýmınıı óndiriledi. Buryndary Qazaqstanda bastapqy shıkizat – boksıt óndirilip, ol glınozemge aınaldyrylatyn. Keıin glınozem Reseıdiń alıýmınıı zaýyttaryna jóneltiletin. Endi alıýmınıı ózimizde óndiriletin bolady. Ol qymbat taýar, onymen basqa rynoktarǵa shyǵý­ǵa jáne odan alýan túrli buıymdar jasaýǵa bolady. Soǵan sáıkes jańa mamandyqtar boıynsha mamandar daıarlaýǵa suranys ta týyndaıdy. Mysaly, Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń bazasynda jańa 15 túrli mamandyqtar boıynsha oqýǵa qabyldaý bastaldy. Odan bólek, orta býyn mamandaryn daıarlaý men kóptegen mamandyqtar boıynsha jumysshylar daıarlaý júrgiziledi. Mysaly, alıýmınıı zaýytyna elektrolızdi qondyrǵy­lardyń operatorlary qajet. О́skemen men Qaraǵandyda metallýrgııalyq baǵyt boıynsha mamandar tapshy. Mamandar daıarlaý jónindegi jumystyń taǵy bir baǵyty – óndiristik tájirıbeni uıym­das­tyrý. Stýdentter tájirıbeli mamandardyń basshylyǵymen úsh aıǵa deıingi merzimde tıisti óndiristerge tájirıbege jiberiledi. Bul olarǵa oqýlaryn támamdaı salysymen kásiporyn­darda sátti jumys jasap ketýleri úshin qajetti biliktilik beredi. – Baǵdarlamanyń iske asyrylýy TMK problemalaryn sheshý men joǵary qosylǵan quny bar ónim shyǵarýdy yntalandyrýdy kózdeıdi. Salanyń ekonomıkalyq tıimdiliginiń artýynan memleket ne utady? – Jaýap meılinshe aıqyn. Jańa óndirister qurylyp, barlary qaıta qurýdan ótedi, jańa jumys oryndary ashylady. О́ndiris kóleminiń artýynan barlyq deńgeıdegi bıýdjetterdiń kiristeri artady. Túptep kelgende, memleket qarqyndy damyp jatqan, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń keleshekte de senimdi bazısi bola beretin, álemdik deńgeıde básekege qabiletti ekonomıkalyq salaǵa ıe bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.