Qylmyspen kúres kúsheıtile beredi

Ońtústikte Naqyp Berkinbaev degen aıtýly azamat bar. Zań salasynyń qyzmetkeri. Onyń kóziniń aǵy men qarasyndaı jalǵyz uly bar edi. Jigittiń naýshasy edi. Polısııa kapıtany bolatyn. Amal ne, ońtústikke oıran salyp, jasóspirimderdi esirtkimen aýyzdandyryp, bilgenin istep boı tasalaǵan qylmyskerdiń uıasyn Almatydan taýyp, serigi ekeýi ustaýǵa barǵanda qylmyskerdiń onshaqty jaqtastary jabylyp ketip, tý syrtynan qadalǵan qanjardan qaıtys boldy. Naýsha jigit úılenip te úlgermedi, ózine úmitpen qarap otyrǵan áke-sheshesine nemere baqytyn da syılaı almaı ketti. Osy azamatqa as berilgende OQO IID basshysy, general-maıor Asqar Ospanov marqumdy búgingi kúnniń batyrlaryna teńedi. «Otany úshin, eldiń tynyshtyǵy úshin janyn pıda etti. Biz ony eshqashan umytpaımyz», dedi. Adam alasy ishinde ǵoı. Osyndaı zań qyzmetkerlerinen zorlyq kórgender, tipti, keıbir polıseıler de bárin umytyp, «solardy qoıshy» dep qolyn silteıdi. Solaı ma eken. Al jany qysylǵanda sol adamdar polıseılerdi nege izdeıdi? Olardan paıda bolmasa keshe ǵana eldi alataıdaı búldirgen atyshýly qylmyskerler, olardyń shash al dese, bas alatyn baskeserleri qaıda? Bul da esep emes pe?! Adam sany 1 mıllıonǵa jetip qalǵan Shymkentte Qarataý aýdany ashyldy. Alǵashqy bolyp polısııa bólimi quryldy. Árıne, el tynyshtyǵyn kúzetý úshin. Soǵan oraı taıaýda oblystyq ishki ister departamentiniń basshysy, general-maıor Asqar Ospanovqa jolyǵyp, biraz suraqtarymyzǵa jaýap alǵan edik. – Oblys kóleminde jalpy qyl­mystyq ahýal kúrdeli demesek te ótken jyldyń qorytyndylaryna qaraǵanda 29394 qylmys tirkelip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda óskeni baıqaldy. Biraq, dátke qýat eteti­nimiz aýyr jáne asa aýyr qylmys­tardyń úlesi burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda 3403-ten 2662-ge nemese 21,8 paıyzǵa azaıdy. Qylmys, negizinen, alaıaqtyq jasaý oqıǵalarymen kóbeıip otyr. Onyń ishinde jas balalardyń qalta telefonyn aldap alyp ketý sııaqty faktiler kóp. Munyń bári tárbıe jumystarymen túzeletin jaǵdaı dep oılaımyn. Árıne, on ekide bir gúli ashylmaǵan jastardyń artqy saldaryn oılanbaı usaq qylmysqa baratyndyǵy qynjyltady. Jaýapkershilikke tartpaı tura da almaısyń. Búgin shara qoldanylmasa, «dándegen qarsaq qulaǵymen in qazady» degendeı, basqa qylmys túrlerine de barýy múmkin. Keıbir aýdandarda qylmys azaıdy, keıbiri kúrdeli kúıinde qalyp otyrǵanyn da moıyndaýymyz kerek. Máselen, Saryaǵash, Báıdibek, Sozaq aýdandary, Túrkistan jáne Shymkent qalalarynda qylmys kóbeıdi. Bul – oılanatyn jaǵdaı. Bizdiń jigitter qylmys­ker­lermen ymyraǵa kelmeıdi. Qylmyskerdiń orny – túrme. О́zińiz biletindeı, kezinde oblysty dúr silkindirgen, atymen jas balalardy da qorqytatyn qylmystyq toptardyń basshylaryn ustap, qozǵalǵan qylmystyq isterdi sotqa ótkizdik. Jalǵandy jalpaǵynan basqan, ońaı aqsha, paıdaǵa kenelgender zań quryǵynan qutyla almaıdy. Qazir sol qylmystyq top serkeleriniń sybaılastaryn anyqtaý júrgizilip jatyr. Olar da zań aldyna jaýap beretin bolady, «Kóp asqanǵa bir tosqan» deıdi ǵoı halqymyz. Olardy solaı júgendesek, adasyp júrgen jastar oılanatyn bolady. Qylmystyń sońy – ómirińdi óksitý ekendigin uǵady. О́tken jyl basynan beri oblysta izdeýde júrgen 728 qylmysker bolsa, sonyń 494-i qolǵa tústi. Endi qalǵan 234 qylmyskerdi taýyp, ustaý da kún tártibinen túsken joq. – Qylmysty jedel ashýda sarapshylyq krımınalıstik toptyń jumysyna kóp nárse baılanysty. Temekiniń tuqyly, keıbir qylmyskerlerdiń áde­tin­degi sirińke shıin shaı­naý­daǵy silekeıden bultartpaı ustaǵandaryńyzdan habardarmyz. Burnaǵy jyly Shym­kent­t­egi «Myń usaq túıek» dúken­der jelisi dırektoryn qylmys­ker­ler otbasymen qyryp ketti. Olardy Almatydan ustady dep estidik. Qalaı taptyńyzdar? – Kináli qylmyskerler saýsaq izin, kúdikti zat qaldyrmaýǵa tyrysady. Ashý ońaı bolǵan joq. Olardyń áketkeni aqshadan bólek, ártúrli áshekeıdegi altyn buıymdar. Ishinde zergerge tapsyryspen jasatqan alqa bar eken. Kórshilerden surastyryp, nobaıyn qaǵazǵa túsirip, respýblıkadaǵy altyn satatyn dúken, lombardtarǵa jiberdik. Ondaı zattardyń qundy bolatyndyǵy belgili. Qylmys­ker­ler ony Almatyda ótkizgen jerinen ustaldy. Al temeki tuqyly, sirińkeniń shıi sekildi zattardaǵy silekeı arqyly ustaý buryn qıyndaý sııaqty edi. Qazir qural-jabdyqtar jetildi. Biz osy baǵytqa kúsh salyp jatyrmyz. О́zińiz aıtqandaı, sarapshylyq krımınalıstik basqarmaǵa sońǵy 25 jylda ózgermeı kelgen seńdi buzyp, úlken jańalyqtar engizdik. – Ár aýdan, qaladan polısııa beketterin ashý qylmystyń azaıýyna kádimgideı yqpal etken syńaıly. Alash jurty úshin qashanda Túrkistannyń orny bólek. Jylyna 1 mıllıonǵa deıin týrıst keletin qalanyń krımınogendik jaǵdaıy máz emes edi. El aýzynda «Kúndiz Túrkistan, túnde Aýǵanstan» degen sóz de aıtylyp qalatyn. Bir esepten, Túrkistan qazir de baıaǵy Uly Jibek jolynyń boıynda otyrǵan iri saýda ortalyqtary sııaqty qyzmet atqaratyny málim. Qyrǵyzstannan kelgen arzan taýarlar aldy Qyzyl­­orda, Jezqazǵan, sońy Aqtóbege deıin osy jerden «KamAZ», «Sýper-Mazdarmen» tasymaldanady. Tań qarańǵysynda bastalatyn han bazarda qylmys órship, jas bozbalalardy da toptap qamtıtyn. Atys, pyshaqtasý oqıǵalary jıi estiletin edi... – Durys aıtasyz, Túrkistan – erteli-kesh jurt sabylyp kelip jatatyn qala, áýlıeli meken. Onda, áıteýir tabys tapsam dep jan-jaqtan keletin jumyssyzdar da kóp. Osyndaı úlken qalada polısııanyń beketteri joqqa tán eken. Eski, ishine adam kirip bolmaıtyn, qyzmettik bólmeden góri at qoraǵa uqsaıtyn ǵımarattarda otyrǵan polıseıler kimge tulǵa bolady. Jergilikti bıýdjetten qarjy shyǵarylyp, bir jylǵa jeter-jetpes ýaqytta Túrkistannyń polısııa beketterin, ǵımarattaryn respýblıkaǵa úlgi bolatyndaı qalypqa keltirdik. Ofıserler quramy bilikti polıseılermen tolyqty, kásibı mamandandyrylǵan qyzmetkerlerimiz kómekke bardy. Qylmys ada-kúde joq boldy demesek te, edáýir azaıdy. Túsinik jumystaryn kóp júrgizdik. Qolyna myltyq, pyshaq alyp qylmysqa oılanbaı bara beretin jastar onyń arty aýyr jaza, bas bostandyǵynan aıyrylý ekendigin uqty. Olardyń paıdaly jumystarǵa tartylýyna ákimdikpen birlese otyryp kómek berdik. – Jaqsy jumystar aıtyldy. Áıteýir nátıje jaman emes eken. Áıtse de, polıseıler tarapynan keleńsizdikter de jıi boı kórsetip qalady ǵoı. Máselen, mal urlaýǵa uıymdasqan qaraqshy toptyń ishinde ýchaskelik ınpektorlar da boldy. Qylmystyq top serkelerimen aýyz jalasqandar da bar. Buǵan ne deısiz? – Bir otbasyndaǵy balalardyń minez-qulqy bir-birine uqsamaı­tyn­dyǵy sııaqty, adam ishinde de ala-qula kóp. Al polısııa adamynyń da boıynda pendeligi bar kóptiń biri. Siz meńzegen oqıǵalar boldy. Odan da asyp túskenderi bolyp jatady.Sondyqtan olarǵa bizdiń ortada oryn joq. Qylmysy dáleldense, jaýapkershilikke tartylady, sottalady. Bul máselede men keshi­rimdilikke salynbaımyn. Mysaly, 2011 jyldyń 8 sáýi­rinde Shymkent qalasyndaǵy «Nur­bank» mańynda belgisiz adam­dar qarý qoldanyp, qurylys kom­panııasynyń qyzmetkeri B.Zaman­­taevty qasaqana atyp ólti­rip, kompanııa kúzetshisi N.Aqy­baevty jaraqattap, kompanııa­ǵa tıesili 32 mıllıon teńge aqsha­ny alyp ketken. Júrgizilgen jedel-izdestirý sharalarynyń nátı­je­sinde osy qylmysty jasaǵan «M» esim­di polısııa qyzmetkeri ekeni anyq­talyp, sottyń úkimimen ol 18 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Árıne, sonymen qatar, ózińiz aıtqandaı, barlyq aýdan-qaladaǵy qylmyspen kúres kóńildegideı emes. Máselen, Tóle bı aýdandyq polısııa bóliminiń jumysyn tómen dep aıtýǵa bolady. Oǵan dálel, tir­kelgen 400 qylmystyń tek 269-y ǵana ashyldy. Onyń ishinde 48 aýyr qylmys bar. Sotqa qylmystyq isti ótkizý kórsetkishi 42,1 paıyz ǵana. Odan da sumdyǵy eki tergeýshiniń qylmysty jasyryp qalý, qylmyskerdiń paıdasyna jumys jasaǵany áshkerelendi. Sol sııaqty kúmándi qylmystyq isterdiń qaıta tergeýge jiberilip jatqany kóp. Asa aýyr qylmys 70 paıyzdan 42,9 paıyzǵa, onyń ishinde kisi ólimi 50 paıyzǵa, urlyq-qarlyq 51,1 paıyzǵa, qaraqshylyq 40 paıyzǵa tómendedi. Onyń syrtynda aýdandaǵy jasalǵan eki qylmystyń biri oblystyq ishki ister departamenti qyzmetkerleriniń kúshimen ǵana ashylýda. Profılaktıkalyq jumysta da quldyraý baıqalýda. Byltyrǵy jyldyń tamyz aıynda aýdannyń Birinshi mamyr aýylynda «I» degen kámeletke jasy tolmaǵan bozbala ««N» degen jas balaǵa zorlaý áreketterin jasaǵan. Esterińizde bolsa, osy aýdannyń Maıatas aýy­lynda 2007 jyly jas balany zorlaǵany úshin jergilikti turǵyndar men kúrd dıasporasy ókilderimen qaqtyǵys bolǵan edi. Onda da aýdandyq polısııa basshylyǵynyń para alyp, qylmysty jabýǵa árekettengeni áshkerelengen edi. Ábúıir bolǵanda, oblystyq ákimdik, aqsaqaldar alqasy, úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp tyǵyryqtan shyqtyq. Ultaralyq janjal aqylgóısip, bitimge shaqyrýmen bitetin sharýa emes, óte názik dúnıe. Elbasymyz «Qazaqstannyń baqyty – kópulttylyǵynda» degen bolatyn. Ulttyń jamany joq, biraq shekten shyqqan sodyrlar qaı-qaısynda da bolady. Bir qumalaqtyń bir qaryn maıdy shiritetindigi sııaqty, eldi ultqa, ulysqa bólmeı yntymaqtastyra jumys jasaýdan biz de shet qalmaımyz. Qylmystyq isterdi ashýda Otyrar aýdandyq polısııa bólimi de tyndyrymdy jumystar atqara almaı keledi. Aýyr jáne asa aýyr qylmystardyń ashylýy 42,9 paıyz ǵana. Tórt qarýly qaraqshylyqtyń áli birde-biri ashylǵan joq. Bul tizimge Báıdibek jáne Saryaǵash aýdandyq polısııa bólimderi qyzmetiniń nasharlyǵyn qosýǵa bolady. Atalǵan polısııa bólimderiniń basshylyǵy qyzmetinen bosatylyp jatyr. Polısııa – el qorǵany. Eldiń tynyshtyǵyn kúzetýge kásibı biligi tómen, moraldyq-etıkalyq taǵylymy syn kótere almaıtyn bosbelbeýlerge polısııa qatarynan oryn joq. – Polısııanyń mindeti – qyl­mysty ashý, aldyn alýǵa áreket etý ǵana bolmasa kerek. Osydan eki-úsh jyl buryn orta mektep, kolledj, joǵary oqý oryndarynda oqý ornyn baqylaýynda ustaıtyn, aqsha jınaıtyn, qylmystyq toptarmen baılanysy bar jasóspirimder kóbeıip ketip edi... – Oıyńyzdy túsindim. Túbegeıli joq ettik demesek te azaıǵanyna kelisersiz. Oblys ákimi Asqar Myr­zahmetov – talapshyl azamat. Bul másele ákimdik májiliste, ózimizdiń jıynda talaı talqylanǵan. Tek Shymkenttiń ózinde ǵana qurylǵan jol-patrýldik qyzmettiń stasıonarlyq beketteri jumysy jemisin berip jatyr. Beketter eki jyldyń ishinde 25 ese ósti. Quramynda qoǵamdyq keńester jumys jasaıtyn 201 polısııa beketteri salyndy. Ákimshilik tártip buzǵan, qylmys jasaýǵa yńǵaı tanytyp turatyn buzaqylar tolyq­taı esepke alyndy. Eki jyl qata­rynan qaladaǵy 98 jalpy bilim beretin mektepke jol-kólik-patrýl­dik polısııa ınspektoryn beki­tip kelemiz. Olar oqýshylardyń jol­dan ótý qaýipsizdigine jaýap beredi. О́zińiz aıtqandaı, oqý oryn­daryndaǵy serkelerdiń tizimi alynyp, olar túgeldeı sporttyq úıirmelerge tartylǵan. Árqaı­sysyna profılaktıkalyq jáne tárbıe jumystaryn júrgizý úshin jeke bapkerler bólingen. Nátıje bergeni sol ǵoı, olar qylmystyń túbi bostandyqtan aıyrylý ekendigin túsinip, ózine paıdaly ispen aınalysýǵa úırene bastady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT.