Shertpe kúı óneriniń atasy

Quryltaıda talqylanǵan ózekti máseleler araǵa kóp ýaqyt sal­maı, Parlamenttiń kún tárti­bin­de qaralyp jatqanyna kóziqaraqty kópshilik kýá. Sondyqtan Jańa Qazaqstan jarııalanǵaly ótip jatqan quryltaılardy ótken zamandardaǵy mártebeli basqosý­lar­dyń transformasııalanǵan túrindegi zańdy jalǵasy nemese Ádiletti Qazaq­stan­nyń mádenı-rýhanı, saıası qaıta jań­ǵyrýy dep baǵalaýǵa bolady. Soǵan sáıkes quryltaılarda halqymyz qoǵam­dy tolǵandyryp kelgen ulttyq qundy­lyq­tardyń basty ustyndary sanalatyn: otanshyldyq qasıetti nyǵaıtý, til, jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý, rýhanııat, mádenıet, basqa da salalarǵa qatysty tolǵaqty máselelerdiń oń sheshilgenin qalaıdy, talap etedi.

Osy oraıda mádenıetimiz ben rýha­nııatymyzdyń altyn dińgegi bolyp sanalatyn qazaqtyń kúı óneri jónindegi oı-tolǵamymdy oqyrman nazaryna usynǵym kelip otyr. Dástúrli aspaptyq mýzykanyń asqar shyńy – qasıetti ónerimizdiń basynda turǵan tókpe kúı mektebiniń atasy Qurmanǵazy men shertpe kúı óneriniń negizdeýshisi Táttimbet – elimizdiń álem­dik órkenıetke qosqan esimderi, ult maqtanyshtary.

Árbir ult álemdik órkenıetke óziniń úlesin qosýǵa tıis. Qazaqtyń shert­pe kúı mektebiniń negizin salýshy Tát­tim­bet Qazanǵapuly (1815-1860) – qazaq ór­ke­nıetinde aıryqsha iz qaldyrǵan uly kúıshi-kompozıtor, álemdik deńgeıde ulyqtaýǵa ábden laıyq kemeńger. Qazaq mýzyka óneriniń ǵylymı negizin qalaǵan akademık Ahmet Jubanov: «Táttimbet tvorchestvosy Qazaq tarıhynda erekshe oryn alady. Qansha ýaqyt ótse de, qansha ǵasyrlar artta qalsa da onyń ásem kúıleri talaı býynnyń rýhanı azyǵy bolady», dep tujyrym jasaǵan.

1815 jyly Qaraǵandy oblysy, Qar­qaraly aýdanyndaǵy Myrjyq taýynyń ishindegi Malybaı bulaǵy degen jerde dúnıege kelgen Táttimbet Qazanǵapulyna kúıshilik ata-babasynan daryǵan. Babasy Shanshardyń uly Bertis, onyń urpaǵy Bektemir, onyń uly Mósheke, onyń uldary Qazanǵap pen Áli áıgili dombyrashylar eken. Urpaqtary jetkizgen áńgime jelisi boıynsha, Táttimbettiń alǵashqy ustazy – ákesiniń inisi Áli kúıshi. Myrjyq taýynyń ishinde «Áli tartqan» degen jer ataýy bar. Táttimbettiń anasy Aqbópe de asa ónerli adam bolypty. О́z balalary men urpaqtary kúı shyǵarmasa da sheber dombyrashy, el bıligine aralasqan, ortasyna syıly, parasatty jandar qatarynan.

Táttimbettiń ákesi Qazanǵap Mósheke­uly (1774-1845) «Jeti jar­ǵynyń», dala zań­darynyń jıyntyǵyn adat pen sharıǵatty jetik meńgergen dana, kóregen, bı, sheshen. Son­dyqtan kúıshi tek óner ıesi ǵana emes, elge eleýli saıası qaıratker retinde de boı túzedi.

Kúıshiniń báıbishesi Aqbópeden Musa­taı, Qısataı, Isataı degen úsh ul dúnıege keledi. Sońǵysy jıyrma bes jasynda naı­zaǵaıdan qaza tapty. Aqbópe de erte dúnıe salyp, Tátekeń bir jyldan keıin Baýyr-Boshan rýynyń Esim atty on jeti jasar qyzyna úılenedi. Esim analyq názik sezimge ıe boldy. Táttimbettiń ózi ony báıbishe dep ataǵan. Ol Sáýle esimdi qyz­dy dúnıege ákeldi, biraq oǵan uzaq ómir súrý jazylmaǵan edi, on eki jasynda qaı­tys boldy. Qazir Egindibulaq óńirinde, Dos­tar taýynyń eteginde, Qarasor kóliniń jaǵa­synda Esimniń qurmetine «Mazar-báıbishe» dep atalǵan jer bar. Munda kom­pozıtordyń úsh uly men qyzy Sáýle jerlengen.

Otyz bir jasynda Táttimbet Nurbıke-Shanshar rýy bolysynyń tóre bıleýshisi bolyp, el ishiniń kúrdeli máselelerin she­ship jatty. Bul kezeńde patshalyq Reseı­diń otarshyldyǵyna toıtarys bergen hal­qymyzdyń batyrlary: Kenesary, Naýryzbaı, Esengeldi, Sarjan, Bopaıdyń basshylyǵymen qazaq halqynyń ult-azattyq serpininiń ekpini boldy. Olar erlikpen shaıqasty, biraq otarshyl áskerdiń tehnıkalyq kúshi basym edi. Osy tusta Táttimbettiń taǵy bir tarıhı mıssııasy – Kenesary hanǵa sapary. Patsha otarshyldyq ákimshiligi qazaqtyń sońǵy hany qarsylyq kórsetýdi toqtatyp, baǵynýdy usynsa, Táttimbet qupııa túrde Kenesaryǵa Qyrǵyzstan arqyly Qytaıǵa ketýdi usynady. Alaıda Kenesary qyrǵyz manaptary salǵan tuzaqqa tústi.

Batys-Sibir (Omby) general-gýbernatory general-maıor Fon Frıdrıhs kúıshi-kompozıtor týraly arnaıy jınaǵan málimetinde mynadaı derek keltiredi: «Táttimbet aqsúıekter áýletinen, biraq kópester gıldııasyna tirkelmegen. Qarqaraly okrýgindegi Nurbıke-Shanshar bolysynda 1842 jyldyń 20 qańtarynan 1854 jyldyń 25 qańtaryna deıin bolys bolǵan. Bul jumystan óz aryzy boıynsha 1854 jyldyń 29 shildesindegi buıryqtyń negizinde bosatylady, qylmys jasamaǵan, tergeýde, sotta bolmaǵan».

Kúıshi Reseı patshasy II Aleksandrdyń 1856 jyly 7 qyrkúıekte ótken taqqa otyrý saltanatyna qatysqan. Osy Sankt-Peterbýrg saparynda tamyljyta tartqan kúılerimen ımperııa astanasyndaǵy óner súıer qaýymnyń nazaryn aýdaryp, kúmis medalǵa ıe bolady.

Táttimbettiń keıingi jyldary anyqtal­ǵan taǵy bir qyry – óz ortasyna bilim taratýy, talapty balalardy oqytý úshin mektep ashýy. Onyń Myrjyq taýlarynyń baýyryndaǵy Maılyqara qonysynda saldyrǵan mektep úıiniń qabyrǵalary áli qulamaı tur. Bul qonys óz zamanynda Qarqaraly men Semeı qalalarynyń arasynda beket qyzmetin atqarǵan. Maılyqara qystaǵyndaǵy mektep 1850 jyly boı kóterip, sodan qoǵamdyq formasııalar ózgergenine qaramastan, osy topyraqta týyp-ósken jas urpaqqa kózaıym bop, 1953 jylǵa deıin turǵan.

Táttimbet mal ósirýmen ǵana shuǵyl­danbaı, ken óndirý isimen de aınalysqan. Tom gýbernııasynan shyqqan kásipker-saý­dager S.I.Popov 1844 jyly Túndik ózeni­niń oń jaǵalaýynan, Egindibulaq aýlynan 24 shaqyrym jerde Qý qorǵasyn-kúmis-mys óndirý kombınatyn salǵan.

Táttimbettiń óndiris salasyndaǵy eńbegi jaıly maǵlumattar búgingi kúnge deıin ártúrli oryndarda saqtalǵan. Omby oblystyq muraǵatynda «Qarqaraly okrýgi, Nurbıke-Shanshar bolysynyń bıi, júzbasy Táttimbet Qazanǵapovtyń sibir qyrǵyzdary jerinde altyn kenderin barlaý jáne óndirýge ótinishi» kezdesedi. Juqa qaǵaz býmasynda ártúrli toǵyz qujatqa baıla­nysty 11 paraq bar. Kóptegen zertteýshiler­ge belgisiz bul better sazgerdiń taý-ken isine qyzyǵýshylyǵyn rastaıdy.

1857 jyldyń 28 aqpanynda Altaı taý-ken zaýyttarynyń basshysy Táttim­bet Qazanǵapovqa altyn óndirýge ruqsat bere­tin 89-nómirli kýálik berýge sheshim qabyldaıdy. Osy jyldyń 11 naýryzynda T.Qazanǵapovqa qatysty qozǵalǵan is jabylady jáne 1860 jyldyń 25 qazanynda muraǵatqa tapsyrylady. Shamasy, Táttim­bettiń taý-ken isine qyzyǵýshylyǵy Tom gýbernııasynan kelgen kópes-kásipker Stepan Ivanovıch Popovpen tanysý barysynda paıda bolǵan. Túrli ýaqytta Po­povtarǵa 6 zaýyt, 42 mys kenishi, 27 kó­mir ken orny, polımetalldardyń 121 málim­delgen kenishteri tıesili boldy. Jergilikti turǵyndardyń jol silteýimen ejelgi kenish­terdi zerttegen Popovtar dalanyń baı eken­digine kóz jetkizdi.

T.Qazanǵapulynyń basqarýshylyq qoltańbasy qalǵan Blagodat-Stepanov zaýyty atanǵan ken orny jumys istegen 17 jyldyń ishinde 1294,8 tonna qorǵasyn, 45 tonna qara mys, 23,2 tonna shaqpaq mys, 575 kılo altyn aralasqan kúmis balqytypty. Táttimbet aýyr naýqasqa shaldyqqannan keıin zaýyt jumysyn júrgize almaıdy. Kásiporyn 1861 jyly jabylyp, 1865 jyly órtenip ketipti.

T.Qazanǵapuly ólkeniń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýyna da erekshe úles qos­qan. Qarqaralydan ońtústikke qaraı Qara­sor kóli men Tundyq ózeniniń aralyǵynda 1848 jyly Táttimbet pen Sibir kópesi Varnava Bo­tov Qoıandy jármeńkesiniń negizin qalady.

О́z zamanynyń ozyq oıly ókili Táttim­bet Shoqan Ýálıhanov, Grıgorıı Po­ta­nın, Adolf Iаnýshkevıch sııaqty ǵa­lym­darmen, Alshynbaı, Qunanbaı, Ýálı­han­nyń Shyńǵysy, Bókeı urpaqtary Qus­bek pen Tursyn, Shormannyń Musasy, Ja­ıyqbaıdyń Ybyraıy, Kishkentaıdyń Aq­qoshqary, Sandybaıdyń Erdeni sııaq­ty dala shonjarlarymen, Janaq, Qal­dybaı, Shóje, Kempirbaı, Birjan sal, Jaıaý Musa, Orynbaı sııaqty ánshi-aqyn­dar­men, Yqylas, Itaıaq, Shashaq sııaqty kúı­shilermen qadirles-syılas júrgen. Bular Táttimbettiń kókireginen kúmbirlep tógilgen ásem kúılerdiń tusaýyn kesken alǵashqy tyńdarmandary, talǵampaz sarapshylary edi. Birjan sal Jetisýdyń bulbuly, aqyn Saramen aıtysqanda:

«Táttimbet – ardagerim Arǵyn asqan,

Qyryq túrli kúı aınalǵan barmaǵyna», – dep súısinedi, maqtan etedi.

Táttimbet talaı-talaı dodaly kúı aıtystaryna túsip, qarsylasyn qapy qaldyrý úshin dombyrada qalys, shalys, teris, qosaq buraýlaryn kóp qoldanǵan. «Táttimbet dombyrada oń buraý, teris buraý, shalys buraý, qalys buraý, qosaq buraý, (bul buraýdy el ishinde «tel buraý» dep te ataıdy) kúılerin shyǵarǵan. Qazaq arasynda dombyra tartýdyń qaǵyp tartý, shertip tartý jáne ilip tartý degen úsh túri bolsa, Táttimbet óziniń kúılerinde osy úsheýiniń de múmkindigin jerine jetkizip paıdalana bilgen. Onyń «Saryjaılaý», «Bylqyldaq», «Sylqyldaq» sııaqty kúılerinde qaǵyp tartýdyń kezek qaǵý, qosaq serpý, syńar qosaq, súırete qaǵý sııaqty tásilderi, sondaı-aq shertip tartýdyń dara shertis, qymtap shertis sııaqty tásilderi jıi qoldanylady. Al «Kókeıkesti» sııaqty kúılerinde ilip tartý túriniń ishindegi ilme, sanama ilme, tabandatý sııaqty tásilderi tyńdaýshysyn aıryqsha áserge bóleıdi» dep jazady belgili óner zertteýshisi, jazýshy, ǵalym Aqseleý Seıdimbek óziniń «Qazaqtyń kúı óneri» atty eńbeginde.

Táttimbet – lırıkalyq kompozıtor. Kúıleri fılosofııalyq túıindermen astasyp jatady, mýzykasynyń tili kóńilge qonymdy, tez jattalǵanymen, oryndalýy óte kúrdeli. Lırıkalyq saryndar, áýen tolqyndary qazaqtyń keń dalasy men onyń sulý tabıǵatyn sýretteıdi. Kúıleriniń arqaýy ózi ómir súrgen zaman, ǵumyr keshken ortasy, ata-babasynyń tarıhyna qurylǵan. HIH ǵasyrdaǵy ult mádenıetiniń qaıta órleý kezeńinde Táttimbetti eń jaryq juldyzdarymyzdyń biri etip kórsetetin qasıeti osynda.

Kúıshi shyǵarmashylyǵynyń eń bıik shyńy – «Kókeıkesti» kúıi. Kúıdi ol ómiriniń sońǵy kezeńinde shyǵarǵan tárizdi. Aqseleý aǵa joǵarydaǵy monografııasynda bul shyǵarmany ıtjekkendegi aıdaýdan elge qashyp kele jatqan Qurmanǵazy jol ústinde Táttimbetke soǵyp, tynys alyp, mundaǵy yqylasqa rızashylyq retinde «Saryarqa» kúıin tartqan eken, osy aq peıildiń qaıtarymy dep Táttimbet «Kókeıkestini» shertipti. Eki alyptyń kezdesýinen dúnıege osyndaı ǵajap shyǵar­malar keldi dep tolǵaıdy.

Táttimbettiń búgingi kúnge jetken elýden astam kúıi bar: «Azamatqoja», «Azyna», «Alshaǵyr», «Balbyraýyn», «Bestóre», «Bozaıǵyr», «Boztorǵaı», «Bylqyldaq», «Balqantaý», «Erke atan», «Erke bulan», «Jelqara», «Jetim qyz», «Kerkıik», «Kókeıkesti», «Kósh janaǵan», «Qara jorǵa», «Qashqan qalmaq», «Qoramjan», «Qosbasar» (birneshe túri), «Qoıandy», «Narshókken», «Noǵaı-Qazaq», «Salqońyr», «Saryjaılaý», «Saryqamys», «Saryózen», «Sulý aǵash», «Sulama», «Sylqyldaq», «Tas bulaq», «Tepeńkók», «Terisqaqpaı», «Sháıirqaldy», t.b.

Táttimbet kúılerin nasıhattaǵan inisi Jaqsymbet, balalary Musataı, Qysataı (erte qaıtys bolypty), Isataı jáne onyń kúıshilik mektebinen nár alǵan Arqa kúıshileri Saımaq, Toqa, Yqylas, Daı­rabaı, Qyzdarbek, Baýbek, Ábdi, Sembek, Itaıaq, Aqmolda, Begimsal, Maqash, Aqqyz, Manarbek, Ápıke, taǵy basqa dombyrashylar kúıshiniń ózindik erekshelikterin saqtap, kúı mektebin baıyta tústi. Keńes dáýirinde Táttimbet kúılerin Ábiken Hasenov, Maǵaýııa Hamzın, Ýálı Bekenov, sondaı-aq Muhamedjan Tileýhanov, Ahat Baıbosynov, Jeksenbek Nurjaýov, Bilál Ysqaqov, kompozıtordyń kindik qany tamǵan Qý óńirinde Nurke Shyntemirov, Ǵabbas Aıtbaev, Saqııa Qorabaeva, Ǵabdylqumar (Qunan) Káripbekov, Turysbek Túsipbekov, basqa da dombyrashylar oryndap, nasıhattady. Táttimbettiń kúıleri Qurmanǵazy atyndaǵy (Almaty), onyń óz atyndaǵy (Qaraǵandy) akademııalyq, basqa oblys orta­lyqtaryndaǵy halyq aspaptary or­kestrleri men sımfonııalyq orkestrlerdiń repertýarlaryna molynan engen.

Bıyl – uly kompozıtor Táttimbet Qazan­ǵapulynyń 210 jyldyǵy. Osy oraıda onyń uly esimin taǵy bir jańǵyrtsaq, ulttyq rýha­nııatymyz ben qundylyqtarymyzdy saq­taýǵa, zerdeleýge jol ashady. Memleket basshysy Q.Toqaev Ulttyq dombyra kúnine arnalǵan saltanatta: «Qazaq pen dombyra – egiz uǵym. Kúmbirlegen dombyra­nyń úni batyrlarymyzǵa rýh, aqyndarymyz­­ǵa shabyt bergen. Dombyra árbir qazaq­tyń rýhyn kókke kóteretin qundy qazynamyz bolýǵa tıis», dep atap kórsetti. Sóz joq, dombyra, kúı óneri – qaıtalanbas asyl muramyz. Osy turǵyda, bıyl aıtýly óner ordasy­nyń birine nemese mýzykalyq joǵary oqý ­ornyna halqymyzdyń bir­týar tulǵasy, kompozıtor Táttimbet Qazan­ǵapulynyń esimin berse, quba-qup. Bul ultymyzdyń biregeı bolmysyn mar­qaıtqan maqtanyshty, taǵylymdy quby­lys bolyp tańbalanar edi.

Nurlan DÝLATBEKOV,

UǴA akademıgi,

Ulttyq quryltaı múshesi