Investısııalyq sot – ekonomıkalyq ósimniń kepili

Elimizde ınvestısııalyq klımatty jaqsartý maqsatynda Elbasy: «Ádil sot tóreligi ınvestorlar men bıznes úshin qoljetimdi bolmaq. Jekemenshik quqyǵy myzǵymaıtyn bolady. Investısııalyq sot jáne halyqaralyq tórelik sot ortalyǵy úzdik halyqaralyq tájirıbeniń úlgisi boıynsha eldegi bıznes ahýaldy álemdegi eń tartymdylardyń biri etýi tıis» dep jarııalady. Munymen qatar Elbasy «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» atty Ult josparynyń 23-qadamynda ınvestısııalyq daýlar boıynsha jeke sot isterin júrgizýdi qurý, Joǵarǵy Sotta iri ınves­torlar qatysatyn daý­lardy qaraý úshin Investısııalyq alqany uıymdastyrýdy tapsyrdy. Bul tapsyrmadan qandaı mindetter týyndaıdy? Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Qaırat Ábdirazaquly MÁMIDIŃ maqalasynda osy suraqqa baılanysty jaýap qaıtarylǵan. Bıyl qazaqstandyqtar úshin eń mereıli jyl retinde este qalary sózsiz. Elimizde kezekten tys prezıdenttik saılaý joǵary deńgeıde ótkenine búkil qazaqstandyqtarmen birge myńǵa jýyq sheteldik baıqaýshylar kýá boldy. Osy oraıda, saılaý naýqanynyń zań sheńberinde ótýine sottar da óz quzyreti aıasynda yqpal etti. Elimizde ár jyldary júrgizilgen sot-quqyqtyq reformalardy jáne onyń tabysty iske asyrylýyn Elbasy árqashan jiti nazarynda ustaıdy. Osyndaı bastamalardyń biri elimizde ekonomıkalyq sot qurý bolatyn. Budan on bes jyl buryn Prezı­dent­tiń bastamasymen qurylǵan maman­dandyrylǵan ekonomıkalyq sottar búginde sapaly qyzmet kórsetýde. Munyń ózi qandaı isti bolsyn, ár sala­nyń óz mamany jasaı bilse, onyń sapasy arta túsetini tabıǵı zańdy­lyq ekenine kóz jetkizdi. Jáne ol el ekonomıkasynyń ósýine oń yqpal etti. Bastapqyda, 2001 jyldan bas­tap, tájirıbe retinde Almaty men Qara­ǵandy qalalarynda aýdanaralyq mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sottar quryldy. Ýaqyttyń qatań talabyna saı jumys júrgizgen atalǵan sottar az ýaqyt ishinde óziniń tıimdiligin kórsetti. Bul Memleket basshysynyń 2002 jyly 9 aqpanda «Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq jáne ákim­shilik sottardy qurý týraly» Jar­lyqqa qol qoıýyna negiz boldy. Osy Jarlyqpen barlyq oblys ortalyq­ta­ryn­da mamandandyrylǵan aýdan­ara­lyq ekonomıkalyq sottar quryldy. Iаǵnı, memleket tarapynan shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna qýatty serpin be­retin zańnamalyq tetikter jasalyndy. Qazirgi ýaqytta respýblıka kóle­minde on alty mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar tyńǵylyqty jumys júrgizýde. Búginde jeke jáne zańdy tulǵalardyń arasyndaǵy ekonomıkalyq daýlardy qaraý máselesi bir arnaǵa túsip, bul saladaǵy sot sheshimderi kópshiliktiń kóńilinen shyǵýda. О́tken jyly ekonomıkalyq sottar­dyń jumysyna qatysty bıznes sýbek­tileriniń pikirin bilý úshin ále­ý­mettik saýaldama júrgizildi. Saýaldamaǵa jaýap bergenderdiń 86,4 paıyzy ekonomıkalyq sottarda isterdiń sapaly jáne ýaqtyly qaralatynyn, osy salaǵa mamandanǵan sýdıalardyń kásibı deńgeıiniń joǵary ekendigin atap kórsetken. Alaıda, ár kezeńde ómir óz talabyn týǵyzady. Qazirgi jahandaný ýa­qytynda ekonomıkalyq baılanys­tar­dyń nyǵaıýy, damýshy elder men naryqtyq qatynastar arasynda báse­kelestiktiń ósýi ulttyq ekonomıkaǵa ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrý máselesin jańǵyrtý qajettigin kórsetip otyr. Elbasynyń zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jóninde Ult jospa­ryndaǵy osy tapsyrmasyn iske asyrýǵa baılanysty taǵy bir óreli is ómirge joldama alýǵa daıyn. Atap aıtqanda, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda jáne sottarǵa degen senimdi odan saıyn arttyrý úshin Astana qalasynda ınvestısııalyq daýlardy qaraıtyn júıe qurý qolǵa alynýda. Bul júıeniń basty ereksheligi, sot prosesteri qysqa merzimde, barynsha jeńildetilgen jaǵdaıda júrgizilmek. Investısııalyq daýlardyń sapaly qaralýy sýdıalardan birqatar tıisti salalar men quqyqtyq ınstıtýttarǵa arnaıy beıimdelgen bilimdilikti, jalpy alǵanda, daýlardy sheshýde neǵurlym praktıkalyq turǵyda mashyqtanýdy talap etedi. Bul salyqtyq, kedendik, jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan ortany, zııatkerlik menshikti, básekelestikti jáne tabıǵı monopolııalardy qorǵaý, taǵy basqa da daýlarǵa qatysty bolady. Sot júıesiniń aldynda turǵan ózek­ti máseleniń biri – kásipkerlik sýbek­tileri qatysatyn sot isteriniń qaralýyn jedeldetý, sot óndirisin jeńildetý, tóreshildik resimderdi azaıtý. Elbasy alǵa qoıǵan jańa mindetterdi júzege asyrý barysynda bul salada Joǵarǵy Sot tarapynan birqatar ıgilikti sharalar atqarylýda. Naqty aıtqanda, eń ozyq ınvestısııalyq sottar jumys isteıtin shetel tájirıbesin oqyp-úırený, ony qoldaný praktıkasyn zerdeledik. Halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń damýy, álemdik eko­nomıkadaǵy yqpaldastyq úderisteri bizderden jańa kózqarastar men ońtaıly tásilderdi talap etýde. Sonyń ishinde, sot ádildigin tıimdi júrgizý máseleleri de bar. О́ıtkeni, qazaqstandyq sot júıesi jalpy álemdik úderisten tys qala almaıdy. Sondyqtan birinshi kezekte ınves­tısııalardy qorǵaý turǵysyndaǵy zańnamany jáne sot júıesin jetildirý máselelerine basa mańyz berildi. Bıylǵy aqpan aıynyń basynda «Ádil sot júıesi jáne ornyqty zańnama – tartymdy ınvestısııalyq klımattyń kepili» atty dóńgelek ústel barysynda osy másele keńinen talqylandy. Is-shara munaı-gaz salasynyń qazaqstandyq zańgerler qaýymdastyǵy, KAZVAR kommersııalyq zańgerler alqasymen birlesip uıymdastyryldy. Oǵan Úkimet, Konstıtýsııalyq Keńes músheleri, sýdıalar, Parlament depý­tattary, memlekettik organdar jáne úkimettik emes uıymdar, dıploma­tııalyq korpýstyń ókilderi qatysty. Prezıdent janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesiniń quramyndaǵy «ArselorMıttalTemırtaý», «Bı Djı Grýpp», «Kameko», «Ekson Mobıl», «Tengızshevroıl», «Shevron», «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı», t.b. kompanııalardyń ókilderi shaqyryldy. Basqosýda ınvestorlardyń quqyq­taryn qorǵaý, ınvestısııalyq daýlardy sheshý, ınvestorlarǵa arnalǵan salyq artyqshylyqtary, ınvestısııalar jáne tórelik týraly zańnamany jetildirý jónindegi ózekti máseleler jan-jaqty talqylandy. Investorlardyń qatysýy­men daýlardy qarastyrý jáne sheshý turǵysynda syndarly pikirler almasyldy. Elimizde ınvestısııalyq sot qurý, oǵan bilikti sheteldik mamandardy tartý qajettiligi jaıly Elbasy N.Á. Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde: «Sheteldik jáne otan­dyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis. Oǵan degen senimdi arttyrý úshin ınves­tısııalyq daýlardy qaraýǵa sheteldik sýdıalardy tartyp, mundaı daýlardy sheteldik jáne halyqaralyq sottardyń úzdik standarttary boıynsha qaraý qajet» dep tapsyrǵan bolatyn. Osy tapsyrmalardy oryndaý maqsatynda Joǵarǵy Sot pen Ulttyq Banktiń birlesken delegasııasy Birikken Arab Ámirlikterine jáne Sıngapýr Respýblıkasyna jumys saparymen bardy. Osy sapar barysynda ınvestısııalyq daýlardy sheshýdiń jáne qarjy ortalyqtaryn damytýdyń ozyq sheteldik tájirıbesi zerdelendi. BAÁ-niń Joǵarǵy soty men Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵyndaǵy resmı kezdesý barysynda sottar arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly resmı hattamaǵa qol qoıyldy. Sóıtip, osyndaı qurylymdar qurylǵan kezde konsýltasııalyq kómek kórsetý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Sıngapýrda ótken basqosýda sot isin júrgizý, ınvestısııalyq daýlar salasyn reformalaý, sýdıalardyń kásibı deńgeıin arttyrý jáne sottardy aqparattarmen qamtamasyz etýdiń mán-jaıy talqylandy. Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy men Sıngapýr qoldanǵan tájirıbeden qarjy aýmaǵyn basqarýdyń jańa ákimshilik tásilderin engizý, tóreshildik resimderdi joıý, salyq salý, keden salasynda ınvestorlarǵa jeńildikter berý, qarjylyq ortalyq aýmaǵynda shetel bıznesi úshin jurtshylyq tanyǵan jalpy quqyq (anglo-saksondyq) júıesin engizýdiń tásilderimen tanystyq. Elbasynyń «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi zamanǵy memleket» atty Ult josparynda kórsetilgen ózge mindetterdi oryndaýda da naqty ister júzege asyrylýda. Osy reformalyq qujatqa sáıkes, Dýbaı tájirıbesi boıynsha Astana qarjylyq ortalyǵynda derbes sot jáne halyqaralyq arbıtrajdyq ortalyq qurý jumystary júrgizilýde. Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jobasynda ınvestorlar men memlekettik organdar arasyndaǵy ınvestısııalyq qyzmetke baılanysty daýlardy qaraý­dyń jańa tártibi kózdelingen. Soǵan sáı­kes, ınvestısııalyq daýlardy Asta­na qalalyq soty birinshi satydaǵy sot re­tinde qarastyrý qajettiligi usynyldy. Joǵarǵy Sotta mamandandyrylǵan alqa qurylyp, ınvestısııalyq daý­lar boıynsha Astana qalalyq sotynda qaralǵan isterdi apellıasııalyq tártippen, al óte iri ınvestorlyq daý­lardy birinshi satyda qaraıtyn bolady. Osylaısha mamandandyrylǵan quramdaǵy sýdıalar úshin ınvestı­sııalyq ister boıynsha satylar sanyn qysqartýǵa jáne isterdi qaraý sapasyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasalady. Jalpy alǵanda, usynylyp otyrǵan tásilder osy saladaǵy daýlardy neǵur­lym joǵary deńgeıde sheshýge septigin tıgizip, jergilikti bılik organdarynyń sot prosesine syrttan aralasýyna jol bermeıdi. Osy rette Elbasynyń «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý týraly» Jarlyǵyna oraı, Astana qalasy qarjy ortalyǵynyń sotyn qurý týraly zań jobasy daıyndaldy. Bul sottyń ózindik bir ereksheligi, olar memlekettik sot júıesinen bólek, óz isterin derbes júzege asyratyn bolady. Onyń jumysy aǵylshyn tilin­de ári sheteldik sýdıalarmen Anglo-saksondyq zańdar negizinde júr­gizilmek. Joǵarǵy Sot olarmen árip­tes retinde qarym-qatynasta bolady. Búginde álemdegi keıbir elderdiń jyldam ári tabysty damýyna birqatar mysaldar bar. Mysaly, Japonııa, Sıngapýr, BAÁ, atap aıtqanda, Dýbaıda tartymdy naryqtyq qarjylyq qatynastardyń qurylýy, olardyń tabysty damýynyń basty shartynyń birine aınalyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń 2015 jylǵy 19 mamyrdaǵy Jarlyǵymen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy quryldy. Bul biz­diń respýblıkamyzda bıznesti tabys­ty damytý, balamaly jaǵdaı jasaý maq­satynda, elimizdi birden-bir iri qarjy jáne ınvestısııa ortalyǵyna aınal­dyrýdy zańdyq turǵyda bekitip berdi. Respýblıkamyzda halyqaralyq qarjy ortalyǵyn Dýbaı halyqaralyq qarjy ortalyǵy (DIFC) úlgisinde qurý ınvestorlarǵa birqatar jeńildikterdi usynyp qana qoımaı, qarjylaryn sot arqyly tıimdi qorǵaýǵa quqyqtyq kepildikter berýdi qajet etedi. Prezıdent Jarlyǵynda kózdelgen­deı, bul ortalyq álemniń jetekshi qar­­jy ortalyqtarynyń standarttary negizinde jumys isteıdi. Onyń is qa­­ǵaz­darynda, sonyń ishinde sot isin júr­gizýde aǵylshyn quqyǵynyń qaǵıdat­tary men normalary, tili qolda­nylady. Ortalyqqa qatysýshylar arasyn­daǵy qarym-qatynasty retteý, daýlardy qaraý, onyń ishinde ınvestı­sııalyq daý­lardy qaraý quqyǵy beril­gen sheteldik sýdıalardy tarta otyryp, ortalyqtyń qarjy sotyn qurý kózdelingen. Ortalyqtyń aýmaǵynda alynatyn tabys salyǵyn, úlespaıda  túrindegi kirister, tólem kózine salynatyn jeke tabys salyǵyn tóleýden 10 jylǵa bosatý qarastyrylady. Buǵan qosa, onyń aýmaǵynda taýarlardy satyp alǵan kezde qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý sharttaryn aıqyndaıtyn jáne ózge de jeńildikter men artyqshylyqtar berýdi kózdeıtin zań jobasy ázirlenýde. Prezıdent janynan ortalyqty basqarý jónindegi keńes jáne Ulttyq Banktiń «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qatysýshylarynyń qyzmetin retteý komıteti qurylady. 2020 jylǵa deıin ortalyqtyń on eń úzdik Azııa qarjy ortalyqtarynyń jáne Global Financial Centres Index nusqasy boıynsha álemniń otyz jetekshi qarjy ortalyqtarynyń qataryna kirýine baǵyttalǵan strategııalyq áriptestik týraly kelisimder jasasý jónindegi sharalar qabyldanady. Elimizde jańa zańnamalyq reformalar ár jyldary tabysty júrgizilip keledi. Sonyń biri – Azamattyq proses­tik kodekstiń (APK) jańa jobasy. Jobanyń maqsaty – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn, zańdy tulǵalardyń múddelerin sotta qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamany jańǵyrtý. Jańa redaksııada azamattyq qatynastardyń barlyq salalarynda quqyq ústemdigi qamtamasyz etiledi. Osy baǵytta bıylǵy naýryz aıynda Joǵarǵy Sot Parlament Máji­lisiniń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetimen birlesip, «Jańa redaksııadaǵy Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksi aıasynda azamattyq quqyqtardy júzege asyrý jáne qorǵaý» taqyrybynda dóńgelek ústel ótkizdi. Bul is-shara­ny uıymdastyrýǵa «Halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi qoǵam (GIZ) jáne «BUU-nyń Qazaqstandaǵy Damý baǵdarlamasy» atsalysty. Qoldanystaǵy kodeksti qaıta qaraý qazirgi zamannyń jańa talaptaryna sáıkes, azamattyq prosesti keshendi túzetýdiń aıqyn qajettiliginen týyndady. Sot organdarynyń táýelsizdigin nyǵaıtyp, ádilettilikke qol jetkizý múmkindikterin barynsha keńeıtedi. APK jobasynyń jańa redaksııa­synda sotta bitimgerlik resimderdi qoldanýdy jetildirý, sot isin jeńil ári jedel júrgizý, sot aktilerin joǵary satylarda qaıta qaraý máseleleri aıqyn kórinis tapqan. Sondaı-aq, daýlardy retteýdiń sottan tys jáne sotqa deıingi tártibi jańa turǵydan tujyrymdalǵan. Jańa redaksııada talapkerdiń prosestik quqyqtary men mindetterin saqtaý maqsatynda mindetti ókildik etý ınstıtýtyn engizý kózdelgen. Osy rette, talapkerge ókildik etýshilerdiń joǵary zańgerlik biliminiń bolýy mindetteledi. Sonymen birge, Joǵarǵy Sotta Ákimshilik prosestik kodekstiń jańa jobasyn ázirleý jumystary da júrgizildi. Bul kodeks quqyqtyq daýlardy jarııa túrde sheshýdiń jańa tetigi bolyp tabylady. Mundaı qadam ózara is-qımyl barysynda memlekettik organdar tarapynan qysym jasaýshylyqtyń jolyn kesedi. Osy zań jobasy aıasynda, sot týyn­­­­daǵan qatynastardy retteıtin zańna­many muqııat zerdeleıdi,  tarap­tardyń barlyq múmkin bolatyn ári jetkilikti dáleldemeler usynýyn qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, tarap­tardyń ózara bitimge kelý sharalaryn qabyldaýy tıis. Jańa kodekste jarııaly-quqyqtyq sıpattaǵy kıkiljińderdi sheshýdiń tár­tibi retteledi. Ákimshilik ádilet júıe­si laýazymdy tulǵalar men bas­qarý organdar tarapynan bolatyn kez kel­gen tártip buzýshylyqtyń aldyn alyp, jedel ári tıimdi sheshýdi kózdeı­di. Bul tetikter memlekettik basqarý­dyń sa­pasyn aıtarlyqtaı jaqsarta túsedi. Atalǵan joba ákimshilik sot isin júrgizýdi quqyqtyq retteýdiń búkil­álemdik tájirıbesine sáıkes ázirlen­genin aıta ketkim keledi. Bul rette Germanııa, Latvııa, Lıtva, Ázerbaıjan jáne taǵy basqa elderdiń tájirıbesi tereń zerdelendi. Jalpy alǵanda, zamanaýı talapqa sáıkes, respýblıkamyzdyń sot júıe­sinde elektrondy sot óndirisin engizý jumystary qarqyn aldy. «Sot kabıneti» júıesi arqyly bıylǵy jyldyń bes aıynda 115874 qujat elektrondyq túrde berildi. «Sot qujattarymen tanysý» servısi, sot prosesterin beıne-dybysjazba júıesi, SMS jáne elektrondy habarlamalar taratý sekildi jobalar júzege asyrylýda. Mine, osy jumystyń barlyǵy azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa ıgi yqpal etedi dep senemin. Búgingi tańda elimizdiń sot júıesi odan ári ilgerilep keledi. Atap aıtqanda, ótken jyly respýblıkada sot júıesin serpindi damytý, onyń quqyqtyq negizderin nyǵaıtý, azamattardyń sotqa qoljetimdiligin arttyrý barysynda oń nátıjelerge qol jetkizildi. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jahandyq básekelestik ındeksi jarııalaǵan reıtıngine sáıkes, Qazaqstan «Sot táýelsizdigi» kórsetkishi boıynsha 2014 jyly 86-orynǵa turaqtady. Sońǵy úsh jyl ishinde óz kórsetkishin 25 pozısııaǵa jaqsartty. Al táýelsiz, kópsalaly «World Justice Project» halyqaralyq úkimettik emes uıymynyń dereginshe, 2015 jyly zań ústemdigi týraly álemdik reıtıngide (The Rule of Law Index 2015) bizdiń elimiz 65-orynǵa taban tiredi. Iаǵnı, ulttyq sot júıesi ótken jylmen salystyrǵanda, óz kórsetkishin alty pozısııaǵa joǵarylatty. Búginde elde sot-quqyq reforma­synyń jemisti júrgizilýi Elbasynyń sottarǵa udaıy qamqor bolýynyń naqty dáleli. Memleket basshysy azamattardyń bostandyǵy men quqyqtarynyń qyraǵy qorǵalýyn árdaıym óziniń nazarynda ustap keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Memlekettiń mindeti – adamdardyń eńbek etip, ómir súrýiniń tıisti zańdyq tetikterin jasaý, konstıtýsııalyq quqyqtaryna kepildik berý» degen ulaǵatty sózin basshylyqqa ala otyryp, Ult josparynda belgilengen aýqymdy mindetterdi talapqa saı iske asyramyz degen senimdemiz. Qaırat MÁMI, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy.