Elimizdegi balalar men jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaýy keıingi kezderi buqaralyq aqparat quraldarynda jıi kóteriletin kúrdeli máselelerdiń birine aınaldy. Alǵashynda qaıǵyly oqıǵalardyń basty sebebi retinde UBT, kompıýterlik oıyndar, atyshýly «Kók kıt» oıyny atalatyn. Qazir sebepteriniń aýqymy keńeıgen. Sarapshylardyń pikirinshe, sebepti syrttan izdemeı, otbasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsartyp, tárbıege muqııat qaraǵan jón.
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń zertteýlerine súıensek, saýalnamaǵa tartylǵan respondentterdiń 13,8%-y týystary nemese tanystary arasynda balanyń nemese jasóspirimniń óz-ózine qol jumsaý faktileri bolǵanyn aıtqan. Mundaı qaıǵyly oqıǵa jıi baıqalǵan óńirlerdiń kósh basynda Almaty (25,4%), Astana (19%), Shymkent (16%), Qaraǵandy oblysy (21,2%), Batys Qazaqstan oblysy (17,2%), Atyraý oblysy (15,4%) tur.
Respondentterdiń pikirinshe, balalar men jasóspirimderdi sýısıdke ıtermeleýge negizinen kúshtik jáne psıhıkalyq zorlyq-zombylyq (30%), ata-analar tarapynan túsinistik pen qoldaýdyń bolmaýy (29,2%), dostarynyń nemquraıdylyǵy (28,3%) sebep bolyp jatady eken. Sondaı-aq saýalnamaǵa qatysýshylardyń tórtten birinen astamy (27,3%) kompıýter men ınternetke táýeldilikti basty másele retinde atap ótken.
Osylaısha, elimiz úkimettik deńgeıdegi úlken isterdi qolǵa ala bastady. Túrli baǵdarlama júzege asyrylyp, oqýshylardyń ár adymyn ańdyp júretin jaǵdaıǵa jettik.
Bıyl jyl basynda burynǵy vıse-premer Tamara Dúısenova jýrnalıster suraǵyna jaýap bere kele, mektepterge fın baǵdarlamasy engizilip, ol boıynsha aqpan aıynyń sońynda óreskel jáne qaıǵyly jaǵdaıdyń sebepteri belgili bolatynyn aıtqan edi.
«Qorqytý, sýısıdke qatysty qoǵamda ózekti másele bar. Bizde jobalyq keńse quryldy. Tórt memlekettik organnyń tórt vıse-mınıstri tórt topty basqarady. Biz elimizdegi 200 mektepti aldyq, onda osy máseleler ózekti bolyp, fın baǵdarlamasyn engize bastadyq. Ulttyq, halyqaralyq ınstıtýttardyń psıhologteri tartyldy», dedi T.Dúısenova.
Psıhologter balalar sýısıdine úıdegi urys-keristiń de sebep bolyp jatqanyn jıi aıtady. Iаǵnı ata-ananyń bir-birimen janjaldasýynan bólek, olardyń balaǵa degen qatal, qatygez qarym-qatynasy ony ómirden qajytyp, tyǵyryqqa tireıtini aıan. Psıholog Móldir Sabyrbekova ata-ananyń balamen ashyq sóılesýi, búkpesiz áńgimege tartýy sýısıdtiń aldyn alýdyń alǵashqy qadamy degen pikirin jetkizdi.
«Oqýshylar arasyndaǵy óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermeleıtin negizgi faktor – stress. Mentalıtet pen turmystyq jaǵdaıdyń vırtýaldy álemmen sáıkes kelmeýi saldarynan qoǵamda streske turaqsyzdyq týyndap jatyr. Máselen, qazaqy ortadaǵy túrli shekteý, belgili qaǵıdalar men talaptardy sińirgen bala shekara aımaǵynda tárbıelengen adamnan kúnnen-kúnge damyp kele jatqan álem aqparattaryn qabyldap, erkindikke toly shekteýlersiz ómirlik qaǵıdalarǵa sáıkestenýge májbúr. Sonymen qatar ózi túgil ata-anasyna beımálim bolyp keletin, mańyzdy aqparatqa qatysty tańdaý jasap, sheshim shyǵarýy qajet. Sheshim shyǵaraıyn dese, turmysy ruqsat etpeıdi. Turmysyn túzeıin dese, aqsha joq, aqsha tabaıyn dese, jasy jetpeıdi. Al eseıýge ýaqyt kerek. Sóıtip, psıhıkalyq jáne fızıkalyq turǵyda energııa jetispeýshiligin sezinedi. Nátıjesinde, oıyn aıtsa, ata-anasy durys túsinbeıdi», deıdi Móldir О́nerqyzy.
Onyń aıtýynsha, mektep jasyndaǵy oqýshy oıyn túsinikti etip jetkize almaıtyn kezeńde bolady eken. M.Sabyrbekova eresekterdiń balaǵa túsinistik tanytpaýyna qazaqy ortanyń da mentalıteti áser etpeı qoımaıtynyn atap ótti.
«Kómekke qol sozsa, eshkim kómek bere almaıtynyn sezingen bala alǵa jyljysa, tereń jarǵa qulap ketetindeı kúıge enip, óz-ózin túsinýden qalady. О́zin túsine almaǵan bala júrgen ortasynan qysylyp, ashýshań, álsiz, dármensiz beıshara kúıge túsedi. Sóıtip, jalǵyzdyqtyń dámin tatyp, óz-ózine syımaıtyndaı kúıge túsedi. Túbi joq bolyp ketýdi oılap, «Men kerek emespin, meni eshkim jaqsy kórmeıdi, túsinbeıdi» degen uǵymdy qalyptastyrady. Osylaısha, ózine qol jumsaýǵa bekinedi. Mine, osyny tujyrymdasaq, óz-ózine qol jumsaýdyń negizgi shıpasyn «ashyq áńgimelesý» dep qarastyrýǵa bolady. Qazirgi ǵasyrdyń máselesi – otbasynda ashyq áńgimelesýge ýaqyttyń jetkiliksizdigi. Ashyq áńgime bolǵan jaǵdaıda ǵana bala sanasynda týyndaǵan ishki mentalıtet pen túrli jańa qaǵıdalardyń sáıkessizdigi jaıyn talqylap, sezimdermen bólisip, túsinbegen suraqtarǵa jaýap alyp, túsinbestikterdi sheshýge múmkindik alyp, stresti jiberip, eresekterdiń qoldaýyn, jylýlyǵyn sezine alady», degen psıholog Móldir Sabyrbekova óz-ózine qol jumsaýdy toqtatý ata-ananyń ǵana qolynda emestigin de jetkizdi.
Onyń aıtýynsha, bala qoǵammen tyǵyz baılanysta bolǵandyqtan, mektep ishindegi mamandardyń psıhologııalyq jaı-kúıge qatysty qolǵa alǵan árbir is-sharasy qundy.
«Sebebi sýısıdtiń alǵashqy belgilerin mektep psıhologiniń anyqtaý múmindigi bar. Kúızelis deńgeıin anyqtaıtyn dıagnostıka júrgizý barysynda naqtylanǵan jaǵdaıda trenıngter, jeke kezdesý júrgizý nemese arnaıy mamandarǵa júginý arqyly aldyn alý sharalaryn júrgizedi. Nátıjesinde ishteı qysym týdyryp júrgen máseleniń suraǵyna jaýap alyp, óz-ózin túsinýge múmkindik alady», deıdi psıholog.
Sondaı-aq M.Sabyrbekovanyń psıholog maman retinde ata-anaǵa aıtar keńesi bar.
«Balany tárbıeleýge kúshińiz de, aqylyńyz da, múmkindigińiz de, mahabbatyńyz da jetkilikti ekenine senimińizdi nyǵaıtyńyz. О́zińiz qalaǵandaı ıdealyńyzdaǵy ata-ana bola almasańyz da, siz – balańyz úshin eń keremet anasyz, qamqor ákesiz! «Sende qaıdaǵy muń? Saǵan ne jetpeıdi osy? Kip-kishkentaı bolyp alyp qandaı problema sendegi? Nemenege jylaısyń? Nege únemi myńqıyp júresiń?» degen sııaqty býllıngke toly suraqtar men synǵa bergisiz sózderdiń ornyna bir sát balańyzdyń kózqarasymen bir deńgeıge túsip kórińiz. Synap-mineýsiz syrlasa bilseńiz, jylýlyqqa, meıirimge, túsinistikke toly ashyq áńgime júrgizseńiz jetkilikti. Balanyń otbasynda mańyzdylyǵyn alǵa tartyp, qoldaýshysy bar ekenin sezinýge múmkindik berip, qundy tulǵa ekenin aıtyp otyrý óte mańyzdy. Osylaısha, baǵasyn kóterip, mártebesin asyryp qana qoımaı, qıyn sátte qolushyn sozatyn jaqyn adamy bar ekenin uǵyndyryp, qorqynyshsyz ómir syılaı alasyz», deıdi balalar psıhologi.
Osy rette elimizde otbasy, áıelder jáne balalardyń quqyn qorǵaý máseleleri boıynsha biryńǵaı senim telefony iske qosyldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda Biryńǵaı senim telefonyn uıymdastyrý jáne zorlyq-zombylyq pen býllıng qurbandaryna kómek kórsetýdiń pármendi baǵdarlamasyn ázirleý mindetin qoıǵan. Turmystyq zorlyq-zombylyq pen býllıng qurbandary «111 – Amanat» biryńǵaı memlekettik baılanys ortalyǵyna táýlik boıy habarlasa alady.