Almaty oblysy Qarasaı aýdanynyń Almaly baq aýylynda Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna (QazEО́ShǴZI) 75 jyl tolýyna arnalǵan “Eginshiliktiń, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men bıologııasynyń jetistikteri jáne bolashaǵy” atty eki kúndik halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Búginde atalmysh ǴZI Qazaqstannyń agronomııalyq ǵylymyn jáne aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytý maqsatynda eginshilik, ósimdik sharýashylyǵy, seleksııa, tuqym sharýashylyǵy, agrohımııa, agrotopyraqtaný jáne agroekologııa salalaryn qalyptastyrýda jetekshi ról atqaryp keledi.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
“Egemen Qazaqstan”.
Negizin sonaý 1934 jyly qalaǵan V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýty kezinde respýblıka kóleminde júrgizilgen eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy salalary boıynsha barlyq ǵylymı-zertteý jumystaryn biriktirýshi ǵylymı-ádistemelik ortalyq bolyp qurylǵan-dy. Al odan keıingi jyldary respýblıkadaǵy aýyl sharýashylyǵy ǵylymymen aınalysatyn mekemelerdiń júıeli jumystaryn uıymdastyrýda da úlken ról atqardy. Búginde QazEО́ShǴZI shyǵarǵan sorttar men býdandar Qazaqstanda jáne taıaý shetelderde 2,5 mln. ga egistik alqapta ósirilýde. Buǵan qosymsha sońǵy 10 jyl ishinde ınstıtýt ǵalymdary 57447 úlgige taldaý júrgizip, astyq, dándi burshaq, tehnıkalyq, maıly, jarma jáne mal azyqtyq daqyldardyń ulttyq genetıkalyq qoryn qalyptastyrdy. Máselen, osyndaı kópjyldyq jumystardyń nátıjesinde ınstıtýtta joǵary ónimdi ári ónimi sapaly, qorshaǵan ortanyń abıotıkalyq jáne bıotıkalyq faktorlaryna tózimdi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 400-den astam sorty men býdanyn shyǵardy. Olardyń 135-i óndiriske paıdalanýǵa ruqsat etilgen. Instıtýt jyl saıyn astyq daqyldaryn – 450, jemdik dánnen – 130, dándi burshaqtan – 120, maqsarydan – 60, júgeriden – 50, mal azyqtyq daqyldan 10 tonnadan joǵary sapaly kondısııalyq tuqym óndiredi.
Kez kelgen mekemeniń tabysty jumys atqarýy ony basqarýshy tulǵaǵa tikeleı baılanysty. Instıtýt qurylǵaly ǵylymı mekemeni 14 dırektor: A.H.Avsarov (1935-1938), K.B. Babaev (1942-1948), A.J. Janǵalıev (1949-1952), A.I. Baraev (1953-1957), H.A.Arystanbekov (1957-1958), N.N. Nechıporenko (1958-1959), M.N. Erlepesov (1959-1975), I.Á. Ábýǵalıev (1975-1995), R.A. Orazalıev (1995-2003), A.I. Ábýǵalıeva (2003-2004), S.B. Kenenbaev (2004-2009) sııaqty elimizge belgili ǵalymdar basqaryp, mekemeniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qurýda, alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýde, jalpy elimizdegi agronomııa ǵylymynyń damýyna jáne ǵylym jetistikterin óndiriske engizýdegi is-sharalaryna kóptegen eńbek sińirdi.
– Memleket tarapynan ınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasaqtaýǵa, onda júrgiziletin ǵylymı jumystarǵa, ǵalymdardyń jaǵdaıy men jalaqysyn kóterýde ıgi qadamdar jasaldy, – dedi bizge QazEО́ShǴZI dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Isataı Nurpeıisov. – Bıyl bas ǵımaratty kúrdeli jóndeýge 373 mln. teńge aqsha bólinip, eki aı boıy qurylys jumysy toqtamaı júrgizilýde. Sondaı-aq jańa jobadaǵy zerthanany ashyp, oǵan eń zamanaýı keń taralǵan jańa qural-jabdyqtarmen jaraqtandyrýǵa Úkimet 200 mln. teńge bólip otyr. Jaqynda seleksııalyq jylyjaı paıdalanýǵa berildi. Onyń maqsaty – seleksııalyq jumystardy jyldamdatý. Eger biz buǵan deıin klassıkalyq ádisti paıdalanyp, sort shyǵarýǵa 14-15 jylymyz ketse, endi jylyjaı arqyly ýaqytty eki esege deıin qysqarta alamyz. Iаǵnı, 7-8 jylda jańa sort shyǵarýǵa bolady. Sosyn astyq tazalaǵysh júıe – tuqym sharýashylyǵynda óte bir qajetti agregat. Ol da jaqynda paıdalanýǵa berildi. Bıyl mashına-traktor parkin 85 paıyzǵa jańaladyq. Munyń bári ǵylymı jumystardy jaqsartyp, sapaly júrgizýge múmkin bermek.
Qazirgi tańda ınstıtýttyń 7 ǵylymı bólimshesindegi 212 qyzmetkerdiń 2-ýi QR UǴA akademıgi, 4-ýi QR AShǴA akademıgi, 17 ǵylym doktory, 40 kandıdat, qalǵan 87-si ǵylymı qyzmetker. Sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵy daqyldary sorttary men býdandary 44 kýálik pen avtorlyq kýálikke qol jetkizgen. QR patentin alýǵa seleksııalyq jetistikter men ónertabystarǵa 114 ótinim berip, seleksııalyq jetistikter 20, ónertapqysh ádistik boıynsha 5 ınnovasııalyq patent ıelengen. Instıtýttyń jalpy tarıhynda 700-den astam dıssertasııalyq jumys qorǵalsa, jyl saıyn 30 aspırant pen doktorant oqıdy.
Instıtýt birqatar halyqaralyq ǵylymı ortalyqtar men Reseıdiń ǵylymı-zertteý mekemelerimen tyǵyz baılanysta.
Konferensııaǵa qatysýshylar aldymen jańadan ashylǵan jylyjaıdy, tanaptyq stasıonar, kórme jáne analıtıkalyq zerthanalarmen tanysyp shyqty. Egis alqabynda birqatar ǵalymdarmen suhbattasýdyń reti kelgen-di.
Maıly jem-shópti daqyldar bóliminiń meńgerýshisi, QazUǴA-nyń akademıgi Meıirman ǴALIOLLA:
– Búgin ǵalymdar úshin úlken meıram. Kezinde munda iri-iri ǵalymdar qyzmet istese, qazir de sol dástúr jalǵasýda. Qazaq negizinen mal ósirgen el. Mal ósiminiń 60-70 paıyzy onyń tamaqtanýyna baılanysty bolǵandyqtan, mal azyǵyndyq jem-shóp daqyldaryna kóp kóńil bólinedi. Elimiz byltyr astyqtan mol ónimge qol jetkizdi. Keıin satý máselesinde qıyndyqtar bolyp, birshama astyq ótpeı qaldy. Eger osyndaı jaǵdaıda elimizde mal sharýashylyǵy damyǵanda, astyqtyń ózin mal azyǵyna paıdalanyp, et, sút óndirýge paıdalanar edik.
Kezinde sýarmaly eginshilik bólimin 32 jyl basqarǵan a.sh.ǵ. d., professor Orynbek TО́REShEV:
– Instıtýt egin sharýashylyǵynyń jańa sorttaryn shyǵaryp, mádenıetin kóterýde orasan eńbek sińirdi. Tipti onyń ǵylymı jumysyndaǵy mańyzdylyǵyna baılanysty Aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń fýnksııasyn da atqarǵan úlken qara shańyraq. Bul qara shańyraqtan qazirgi О́simdik qorǵaý, Mehanızasııa, t.b. buryn bólimsheleri bolǵan ǴZI-lar otaý bolyp shyqty.
Mal azyqtyq daqyl jáne júgeri bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri, a.sh.ǵ.k. Bógenbaı ÁLMAHANOV:
– Búginde bizder shyǵarǵan júgeriniń 25 sorty bar. Qazaqstannyń aýa raıyna baılanysty ońtústikke 140 kúndik, soltústikte dán alý úshin 85-90 kúnge laıyqtalǵan sorttarǵa qol jetkizdik. Soltústik aımaqtarda júgeriden dán alýǵa bolmaıdy degen qaǵıda qalyptasyp kelse, al bizdiń gıbrıt sorttan aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramaı 40-60 sentnerge deıin dán alasyz. Al ońtústikte myń sentnerge deıin súrlem, 140 sentnerge deıin dán beretin býdandarymyz bar. Keńes Odaǵy kezinde 1,5-1,7 mln. gektarǵa bizdiń júgeri sorttary egilse, búginde múldem az. Qazir mal basynyń, qus ósirýdiń kóbeıýine qaraı, suranys artyp keledi.
Búkilreseılik seleksııalyq-tehnologııalyq ınstıtýty MǴM-si dırektorynyń genetıkalyq resýrstar jónindegi orynbasary jáne zerthana meńgerýshisi, Reseı a.sh.ǵ. d., professor, Tımırıazev atyndaǵy altyn medaldiń ıegeri Sulýhan TEMIRBEKOVA:
– Atalmysh ınstıtýt KSRO kezinde tanymal jáne ataqty ınstıtýttyń biri boldy. Árıne, Keńes Odaǵynyń ydyraýyna baılanysty baılanystarymyz úzilip, qarjylyq jaǵy qysqarǵan soń alys-kelis azaıyp, aralasa almasaq, osy joly sol áriptestikti jalǵastyrý maqsatynda seleksııalyq ósimdikter, genetıkalyq materıaldar, mamandarmen ǵylymı aqparattyq jáne ǵylymı jumystarmen tájirıbe almasý, birigip konferensııalar ótkizý jóninde kelisim-shartqa otyrmaqpyz.
Meni Qazaqstan Respýblıkasynyń tek óz elinde ǵana emes, burynǵy Keńes Odaǵyna tanymal bolǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna degen kózqarasy, ınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etilýi qýantyp otyr. Al 700 ǵylym doktory men birneshe ondaǵan ǵylym kandıdatyn daıyndap shyǵarýy, ol ınstıtýttyń búgingi áleýetin, onyń osy jyldary qanshalyqty jemisti jumys atqarǵan eńbeginiń ólshemin kórsetse kerek.
О́simdik qorǵaý zerthanasynyń meńgerýshisi, a.sh.ǵ.d., professor Amangeldi SARYBAEV:
– Barshaǵa belgili zııankesterden, aramshópterden, aýrýlardan egistikke jylyna 25-30 paıyz zııan keledi. Soǵan baılanysty bizdiń zertteý baǵyttarymyz – aýrýlarǵa tózimdi sorttar shyǵarý, solardyń jasandy indet aıasyn jasap, sony baǵalaý, suryptaý, sosyn seleksıonerlerge basty materıal retinde usyný. 25 jyldaı jasaǵan eńbegimizdiń nátıjesinde aýrýlarǵa tózimdi sorttar shyǵarýǵa qol jetkizdik. Olar ónimdiligin joǵaltpaıdy, ol sorttarǵa egistikte ýly hımıkattardy paıdalanýdyń qajeti joq.
Konferensııanyń odan keıingi jumysy “Altyn Qarǵaly” keshendi qonaq úıinde plenarlyq otyryspen jalǵasyp, ekinshi kúni jıyn jumysy qorytyndylanyp, delegattar Almaty qalasy men aýdandaryn aralady.