Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen palatanyń jalpy otyrysy ótip, Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıteti qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrý (jylystatý) jáne terrorızmdi qarjylandyrý táýekelderin baǵalaý jónindegi halyqaralyq ortalyq qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý jobasyn jumysqa qabyldady. Sondaı-aq depýtattar elorda men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy damytý máseleleri boıynsha zańnamalyq túzetýlerdi birinshi oqylymda maquldady. Kún tártibinde Sý kodeksi de qaralyp, tıisti sheshimi shyǵaryldy.
Qalalardyń sáýleti syn kótermeıdi
Májilis elorda men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy damytý máselelerine qatysty zańnamalyq túzetýlerdi birinshi oqylymda maquldady. Kún tártibine sáıkes, Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarın «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine astanany jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn tanystyrdy. Qujatty Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ázirlegen. Ol jer qatynastary, sáýlet jáne qurylys, kóshi-qon, jarnama, ekologııa jáne basqa da salalardaǵy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan. Zań jobasy avtorlarynyń aıtýynsha, ózara úılesimsiz ári retsiz ornalastyrylǵan syrtqy jarnamalar, mańdaıshalar, kórsetkishter saldarynan qazirgi ýaqytta elorda men basqa da qalalardyń ásemdigi men sáýlettik kelbetine nuqsan kelip otyr. Baıandamada S.Jumanǵarın zań jobasynyń birinshi baǵyty biryńǵaı sáýlettik kelbetti qalyptastyrýdy kózdeıtinin atap ótti.
– Qazirgi ýaqytta qalalardyń sáýlettik kelbeti tek syrtqy (kórneki) jarnama arqyly ǵana emes, mańdaıshalardyń da retsiz ornalasýyna baılanysty nasharlap otyr. Syrtqy jarnamany joldar men kóshelerdi boıaý arqyly ornalastyrý da qalalardyń estetıkalyq kelbetine teris áser etedi. Sonymen qatar qalanyń syrtqy kelbetiniń nasharlaýyna qoǵamdyq oryndarda aýdıojarnamanyń keń taralýy sebep bolyp otyr. Búgingi tańda atalǵan áreketter zań buzýshylyqqa jatpaıdy jáne zańnamada eshqandaı ákimshilik sharalar kózdelmegen, – dedi vıse-premer.
Respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men elorda máslıhattarynyń quzyretin keńeıtip, dızaın-kodty bekitý normasyn engizý usynylady. Túzetýler aıasynda ashyq keńistikte aýdıojarnama taratýǵa, sondaı-aq jaıaý júrginshiler joldarynda, velosıped joldarynda, avtojoldar men kóshelerde syrtqy (vızýaldy) jarnamalardy ornalastyrýǵa tyıym salynady.
Zań jobasynyń ekinshi baǵyty jer máselelerin retteýdi kózdeıdi. Baıandamashynyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta jer ýchaskeleriniń ıeleri men jer paıdalanýshylarǵa belgili bir sebeptermen tıesili bola almaıtyn ýchaskelerdi qaıta resimdeý rettelmegen. Osy máselelerdi sheshý úshin Jer kodeksine birqatar ózgeris engizý kerektigi usynyldy. Túzetýler aıasynda Májilis depýtattary jerdi maqsatyna saı paıdalanbaý jaǵdaıynda ony qaıtarý tetigin qarastyratyn tolyqtyrýlar engizdi. Jańa normalarǵa sáıkes, eger maqsatyna saı paıdalanylmaǵan jer ýchaskesi jekemenshikke tıesili bolsa, ol aýksıon arqyly satylýǵa tıis. Jáne de jer telimderin maqsatyna saı paıdalanbaǵan menshik ıeleri jerdi satyp alý men satý arasyndaǵy aıyrmashylyqtan paıda taba almaıdy.
Elorda turǵyndaryn tirkeý tártibi kúsheıedi
Zań jobasynyń úshinshi baǵyty kóshi-qon úderisin rettemek.
– Qazirgi ýaqytta halyq iri qalalarda ómir súrýge talpynyp jatyr. Bul páterlerde turǵyndardyń sanyn shekteýsiz tirkeý problemasyna alyp keldi. Tájirıbe kórsetkendeı, turǵyn úı ıeleri úıinde naqty turmaıtyn júzdegen azamattardy tirkeý faktileri bar, – degen Serik Maqashuly aldaǵy ýaqytta elordadaǵy azamattardy turǵyn úıge tirkeý talaptary ózgeretinin jetkizdi.
Bul rette baıandamashy tirkeý normatıvteri turǵyn úıdiń menshik ıesiniń jáne jubaıynyń jaqyn týystaryna qoldanylmaıtynyn atap ótti.
Zań jobasynyń tórtinshi baǵyty qalalyq ınfraqurylym obektileriniń qoljetimdiligin kózdeıdi. Iаǵnı qalalyq ınfraqurylym nysandary men qoǵamdyq kólikter múmkindigi shekteýli azamattarǵa beıimdelýge tıis. «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zań aıasynda usynylǵan túzetýler respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men elorda máslıhattarynyń quzyretin qalada qoljetimdi orta qalyptastyrý erejelerin bekitý baǵytynda keńeıtýdi kózdeıdi.
Astana mańyndaǵy ormanǵa kim kóz tigip otyr?
Zań jobasynyń besinshi baǵyty aıasynda elordanyń «jasyl beldeýin» saqtaý qamtamasyz etilmek. Bul rette S.Jumanǵarın «jasyl beldeý» jerleriniń qysqarýyna nemese búlinýine jol bermeý qajettigin eske saldy. Osyǵan baılanysty «Astana mártebesi týraly» Zań sheńberinde qalanyń jasyl aımaǵyn basqarý qaǵıdalaryn bekitý jáne ony kútip-ustaıtyn zańdy tulǵany aıqyndaýdy, «jasyl beldeý» aımaǵynyń shekaralaryn ózgertýdi ákimdikpen emes, Úkimetpen júzege asyrýdy, «jasyl beldeý» aýmaǵynda landshaftardyń tabıǵı kórinisine teris áser etetin qyzmetke tyıym salýdy usyndy.
Degenmen tanystyrylymnan keıingi talqylaý kezinde depýtattar Edil Jańbyrshın men Abzal Quspan dál osy zańda Astanany qalyń ormandaı qorshap turǵan «jasyl beldeýdiń» bolashaǵyna qaýip tónip turǵanyn jetkizdi.
– Astana aınalasyndaǵy «jasyl beldeý» Orman kodeksiniń 44-babyna sáıkes, memlekettik orman qorynyń sanatyna jatady. Budan basqa, atalǵan kodekstiń 8-babynda «bıýdjettik qarjyǵa salynǵan, qoldan jasalǵan orman» dep kórsetilgen. Iаǵnı bul beldeý de orman qoryna jatatyny naqtylanǵan. Endi biz sol «jasyl beldeýdi» orman qorynan shyǵaraıyn dep otyrmyz. Orman kodeksiniń 8-babynyń 5-bóliminde «memlekettik orman qorlarynyń jerin satýǵa, kepilge qoıýǵa jáne basqa da mámilelerge tyıym salynǵan» delingen. Iаǵnı qoldanystaǵy zańǵa baılanysty biz ony orman qorynyń jerinen alyp kete almaımyz. Memleket basshysy orman alqaptaryn kóbeıtińder dep tapsyrady, al biz daıyn ormandy qordan shyǵaryp alyp sanıtarlyq aýmaq retinde ákimdikke bermekpiz. Bul, birinshiden, zańǵa qaıshy, ekinshiden, Prezıdent tapsyrmasyna qarsy kelip tur, – deıdi E.Jańbyrshın.
Qysqasy, ekinshi oqylymǵa deıin bul zań tóńireginde qaıtadan pysyqtaıtyn máseleler qatary kóbeıdi.
Al Abzal Quspan Memleket basshysynyń orman qoryn kóbeıtý týraly tapsyrmasyn taǵy bir eske salyp, zańdaǵy shıkilikter men kúmándi lobbıstik máselelerdi atap berdi.
– Elimizdegi orman qorynyń aýmaǵy – 4%-dyń tóńireginde ǵana. Eki jyl burynǵy Abaı oblysyndaǵy órtti eskersek, odan da kemip ketken bolýy ábden múmkin. Qalǵan jerler shól jáne shóleıtti, dalalyq aımaqtarǵa jatady. Úkimet úshinshi sessııada memlekettiń menshigindegi, qorǵaýyndaǵy orman qoryna ıelik etýdi, ony ózderine alyp qoıýǵa osymen úshinshi márte áreket etip otyr. Birinshi ret 2023 jyly «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Zańǵa tıisti ózgertýler berdi. Ol kezde biraz depýtat toıtarys berip, tosqaýyl qoıatyn norma engizdik. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin ol ózgerister taǵy bir zań jobasyna kirdi. Kezinde biz qabyldamaı tastaǵan Úkimettiń sol normasy útir-núktesine deıin sol kúıi qaıta keldi. Oǵan da qarsylyq tanyttyq. Endi, mine, astana týraly zańmen taǵy da aldymyzǵa kelip otyr, – dedi depýtat.
A.Quspan Úkimettiń bul «bastamasyna» nelikten qarsylyq tanytyp júrgenderin túsindirip berdi.
– Osy kezge deıin Orman, Jer kodeksteri, «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Zań orman qorlaryndaǵy jerlerdi memlekettiń qorǵaýynda ustap keldi. О́z baıandamasynda Serik Maqashuly «jasyl beldeýdi» Astana qalasyna berý orman alqaptaryn kútip-baptap ustaý úshin qajet ekenin aıtty. Sonda memlekettiń menshiginde tursa, memlekettiń qorǵaýynda tursa, ákimdik oǵan kútip qaraı almaı ma, Úkimet oǵan aqsha bóle almaı ma? Osy kezge deıin «Astana ormany» kásiporny qyzmet etip, kútip-baptap kele jatyr ǵoı. Nege Úkimet osy áreketin doǵarmaıdy? Almaty qalasyn mysalǵa keltireıikshi, Saın kóshesiniń joǵary jaǵyndaǵy «Alataý» keńsharynyń keremet alma baǵy qaıda qazir? Ornynda bir kezdegi Úkimet músheleriniń, Ulttyq bank basshylarynyń úıleri tur. Ál-Farabı dańǵylynyń joǵary jaǵyndaǵy ormandar ne boldy? Kásipkerler Ishki ister mınıstrligi akademııasynyń ortasynan oıyp turyp alǵan jerdi bıznes sýbektisine aınaldyryp jiberdi. Edil Terekbaıuly 126-baptyń 2-tarmaǵyndaǵy rekreasııalyq maqsattaǵy jer quramy degenniń maǵynasyn jaqsy túsindirip berdi. Iаǵnı bulardyń bári – bıznes nysandary. Eń qyzyǵy, normada «osy sııaqty basqa da obektiler» delingen tirkes bar. Eger biz zańnyń osy normasyn qoldap daýys bersek, erteń Astana qalasy Almatynyń kebin kıedi. Sondyqtan orman qorlarynyń jeri tek memlekettiń qorǵaýynda qalý kerek. Biz bul normaǵa úzildi-kesildi qarsymyz, – dedi A.Quspan.
E.Jańbyrshın men A.Quspan zańdaǵy rekreasııalyq aımaqtar degen túsinikti qaıta qaraý kerektigin eskertti.
Sonymen qatar bul zań jobasynyń altynshy baǵyty jol jáne kólik ınfraqurylymyn damytýdy kózdese, jetinshi baǵyty turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý máselelerin rettemek.
Májilis depýtaty Anas Baqojaev ta Serik Jumanǵarınge elorda mańyndaǵy «jasyl beldeýdi» maqsatsyz paıdalaný faktileri týraly másele kóterip, suraq qoıdy. Al Nartaı Sársenǵalıev aqyly avtoturaqtar týraly jurtshylyq janaıqaıyn taǵy kóterdi.
Jalpy otyrysta elimizde otandyq taýarlardyń tizilimi jasalatyny belgili boldy. Iаǵnı Májilis ekinshi oqylymda taýarlardyń shyǵarylǵan elin aıqyndaý máseleleri týraly zańdy qabyldady. Ol Memleket basshysynyń ımporttyq jetkizilimderge táýeldilikti azaıtý, zamanaýı tehnologııalardy transfertteý jáne oqshaýlaý úlesi joǵary óndiris sıklin qurý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda ázirlengen. Qabyldanǵan zańǵa sáıkes, qazaqstandyq óndirýshi retinde taný úshin kásiporyndar belgilengen talaptardy saqtaýǵa tıis.
Májilis jańa Sý kodeksin qabyldady. Qujatta Memleket basshysy qoıǵan mindetter men tapsyrmalar kórinis tapqan. Olar sý salasyn reformalaýǵa, sý zańnamasyn jetildirýge, sý resýrstaryna uqypty qaraýdy qalyptastyrýǵa, salanyń kadrlyq áleýetin arttyrýǵa, tarıftik saıasatty retteýge jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq elimizde sý resýrstaryn basqarýdyń biryńǵaı júıesi aıasynda Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmet qaıta qurylady.
Jalpy, otyrys sońynda depýtattar Úkimetke jáne jekelegen mınıstrlikterge baǵyttalǵan depýtattyq saýaldaryn joldady.