О́ner ataýlynyń bári zamanaýı stılge kóshken búgingi tolqynda túrli baǵyt, túrli qoltańba kezdesedi. Ár qoltańbanyń óz ereksheligi, óz boıaýy, óz daýysy bar. Qazir ónerde de tarıhqa tereń boılap, eskini kórsetý, kóneni jańǵyrtý úrdisi beleń alyp keledi. Bul ótken men búginniń arasyn kórkemdik turǵyda, sheberlik aıasynda baılanystyrady. Máselen, qazaqtyń etnografııalyq kıimderin qalpyna keltirip, qaıta jańǵyrtyp júrgen Qolónershiler odaǵynyń múshesi, etnodızaıner Tilek Sultannyń kımeshekter serııasyn aıtamyz.
Áje tárbıesinde ósken qolónershi keste tigý, ańyz-áńgimeler men ertegini kóp tyńdaǵan soń bala kezinen-aq kónege, ádemilikke qumar boldy. Búginde onyń qorynda qazaqtyń ár rýynyń birneshe kımeshegi bar. Kóne, stıli erekshe kımeshek kórse, kolleksııasyna qosyp, túpnusqaǵa uqsatyp kesteleıdi eken. Búginge deıin 30 kımeshektiń túpnusqasyn jınaqtaı alǵan.
Iá, Atyraýdan Altaıǵa deıingi atyrapty alyp jatqan elde ár óńirdiń tabıǵatyna baılanysty, úsh júz rýlarynyń ózine ǵana tán kımeshekteri bolǵan. Iаǵnı ár rýdyń ózindik erekshe stıli bar. Tuńǵyshyn bosanǵannan bastap kıetin kımeshekke qarap-aq qaı eldiń anasy, jas mólsherin, turmys-jaıyn, tipti júris-turysyna deıin anyq ajyratyp alýǵa bolady. Sondyqtan analarymyz aq kımeshegin kir shaldyrmaı qadirlegen.
«Máselen, jaq kestesi túrli-tústi jippen oıýlanǵan, monshaq-kúmispen sándelgen kımeshekti kóbine jas kelinder kıgen. Balalary eseıip, kelin túsirgen analarymyz kımeshekteriniń jaq kestesine sary tústi zer qosqan, qazaq shyǵarmalarynda 40-50 jastan asqan áıelderdi «sary jaq» dep sıpattaıtyny osydan. Jesir áıel kımeshektiń jaǵyn sándemeı, tek syryp tigetin, «aq jaq» bolǵan. Sondaı-aq din yqpaldy óńirlerde kımeshektiń kestesi «jutańdaý» keledi, moldalar ásire bezendirýge, kóz tartatyn áshekeı-buıymdarǵa tyıym salǵan. Mundaı óńirlerde kımeshekti biryńǵaı aq matadan tigip, jaqtyń aınalasyna bir jolaqty ıekshe taspa tartqan, bular ıeksheniń túsimen ǵana erekshelengen», deıdi Tilek Sultan.
Jalpy, kópshilik kımeshekti qazaq halqynyń ulttyq bas kıimi dep qana tanıdy. Desek te onyń tarıhy tereń, baǵzyda kımeshek ásemdik pen mádenıettiń úlgisi ǵana emes, kóshpeli halyqtyń áleýmettik jáne fılosofııalyq astarǵa toly elementi bolǵan.
Sheberdiń aıtýynsha, kımeshektiń ár rýda ózindik ereksheliginiń bolýy – bólinis emes, kerisinshe, etnografııalyq muramyzdy baıytýǵa yqpal etken. Máselen, Jetisý óńirin meken etken rýlardyń kımeshek jaǵyndaǵy oıý-órnekteri gúl, ósimdikti bolyp kelse, orta júz rýlarynyń kımeshekteri qoshqar múıiz, arqar múıiz sııaqty órnektermen bezendirilgen. Budan bólek kóshpeli qazaq halqynyń etnografııalyq kıim-keshegi onyń qujaty ispettes bolǵan. Erlerdiń tymaǵyna, belbeýine qarap, al áıeldiń kımeshegine qarap onyń qaı rýdan ekenin aıqyndaı alǵan. Baǵzy qolónershilerimiz kımeshekti zer keste, jibekpen oqalap kesteleý, baspa keste, keıinnen XIX ǵasyrda aıqysh kesteleý syndy túrli tehnıkamen árleıtin bolǵan. Aıqysh tehnıkasynyń qıyndyǵy sonshalyq, bóz matanyń ár úsh kózin sanap otyryp kestelegen, maıdalyǵy sondaı, kózdiń nuryn jeıtin jumys. Sonda da eń aıaýly, názik kestelerdi kımeshektiń jaǵyna salatyn bolǵan.
«Uly júz rýlarynyń kımeshekteriniń ózi formasy jaǵynan bir-birine uqsas bolǵanymen, ústinen oraıtyn kúndikteri ártúrli bolǵan. Kúndiktiń ólshemi 7-8 metrden bastap keı óńirde tipten 40 metrge deıin sozylatyn bóz matadan oralady. Onyń ortaq ólshemi – 26 metr, óıtkeni áıel adamnyń kıimi osy ólshemge saı keledi. Kóshpeli halyq úshin kúndik turmysqa qolaıly bolǵan. Máselen, kósh barysynda oqystan bireý jaraqat alsa, jarasyn tańatyn baılaý retinde, ıakı aı-kúni jetip qalǵan áıel bosanyp qalsa – jórgek, tipten ajaly jetip, bireý jazataıym dúnıe salǵanda osy kúndikti kebin esebinde iske jaratqan», deıdi etnodızaıner.
Kúndikti oraý formasynyń da ár óńirde, ár rýda ereksheligi bolǵany aıqyn. Biraq bul etnografııalyq jádigerdiń bári birden búginge jete qoımady. Qolónershi tek eki-úsh túrin ǵana qalpyna keltirip, halyqqa nasıhattap júr. Sonyń biri – Áýlıe ata óńirine tán dýlattardyń kúndigi. Al Alban rýynyń kımeshekteriniń tóbeldiriligine deıin marjandap, túrli tastarmen kómkeriletin bolǵan. Orta júz rýlarynda kımeshek jáne syrtqy oramasy – shylaýysh, keı óńirde ony «zere jaýlyq» dep te ataıdy.
Qazir kımeshektiń qalybyn buzbaı saqtap kıip júrgen kóbine Qytaı, Mońǵolııa jerindegi qazaqtar ekenin bilemiz. Al elimizdiń ulan-baıtaq dalasyndaǵy alýan túrli kımeshek úlgilerin qaıta jańǵyrtý óte kúrdeli eńbek ekeni de sózsiz. Muraǵattardaǵy tarıhı sýretterge zer salsaq, kımeshekter men kúndikterdiń santúrliligine, sán-saltanatyna tańǵalmaý múmkin emes.
Aıta keteıik, qolónershi tikken qazaq qyzynyń úkili taqııasy IýNESKO-nyń dúnıejúzilik qolóner keńesiniń Sapa belgisi boıynsha júldeli oryn alǵan edi.