Keleshekten óz kelbetin kórgen el
(Sheteldik sarapshylardyń pikiri osyǵan saıady)
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bıylǵy 26 sáýir kúni ótken kezekten tys saılaýy áli álem qoǵamdastyǵynyń nazarynda tur. Bul taldaýlar men tujyrymdardyń arasynda alýan túrli pikirler men kózqarastar qylań berip jatqanymen, solardyń túgelge jýyǵy derlik bul halyqtyq tańdaýdyń der kezinde, múltiksiz mezette, sátti saǵatta ótkenine toqtalady. Sol alýan pikirlerdiń jıyntyǵy osy tusta halyqtyń tek kóregendik tanytyp qana qoımaı, sonymen birge úlken bir serpilistiń ústinen kóringenin de mysal etip alǵa tartýda. Bul oılardyń ormany keler kúnderdiń keneresin kóregen kózben kóre bilgen eńseli eldiń keleshegi kemel keledi degen topshynyń tóńireginen shyǵyp jatyr. Osy kezeńde El men Elbasynyń birligi, olardyń únemi birin-biri tolyqtyryp turatyny, birine-biriniń qajettiligi anyq baıqaldy. Muny saılaýdyń ótý barysyn baqylap, monıtorıng júrgizgen sheteldik kóptegen sarapshylar anyq ańǵaryp, týra tanypty. Búgingi kezekti sholýlarymyz osyǵan taǵy da aıtýly aıǵaq bola alady. Artem ÝLÝNIаN, Ortalyq Azııa elderi boıynsha sarapshy (Reseı): – Meniń bul jerde tánti bolatynym, Qazaqstandaǵy kezekten tys Prezıdent saılaýynyń nege jáne ne úshin ótkeli jatqany jasyryn bir jarnama bolǵan joq. Bári birden shegine jetkenshe anyq aıtylyp, týra taldandy. Qazaqstannyń basshylyǵy, – men bul jerde eń aldymen Parlament Senatyn oıǵa alyp otyrmyn, – áý bastan ashyǵyn aıtyp, júzderin jarqyn etip aldy. Aıtalyq, Senattyń Prezıdentten saılaýdy ótkizý jónindegi kelisimin suraǵan joldaýynda qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda eldegi saıası turaqtylyqty saqtap qalyp, qoǵamda kelisimge jete berý úshin bul saılaýdyń asa qajet ekeni týrasynan aıtyldy. Oılanyp qaraǵan adamǵa bul sózderdiń astarynda shyndyq jatqanyn paıymdaý tym qıynǵa soqpaıdy. Dál qazir Qazaqstanda Prezıdent saılaýyn ótkizip alý úshin eń bir qolaıly sáttiń týyp otyrǵanyna bárimiz de kelistik. Jasyratyny joq, kelesi jyly elde Parlament saılaýynyń qabattasyp qalýy yqtımal ekenin bylaı qoıǵanda, dál búgingideı saıası turaqty ahýaldyń saqtalyp tura beretinine eshkim kepildik bere almas edi. Al myna saılaýdan keıin sol turaqtylyqty budan ári saqtaı berýdiń barlyq alǵysharttary jasalyp, irgesi qalanǵanyna endi kúmánimiz qalmaıdy. Sondyqtan da men bul saılaýdy ýaqyttyń óz suranysynan týǵan qajettilik dep baǵalap otyrmyn. Muny osy saılaýdyń qorytyndysy da tolyq dáleldep berdi dep oılaımyn. Sıýzan KONNOLLI, DMT Consultancy geology (Ulybrıtanııa): – Qazaqstanda ótken keremet Prezıdent saılaýynyń kýási bolǵanyma qýanyshtymyn. Saılaýdyń barysy bul el halqynyń óz keleshekterine sonshalyqty senimmen qaraıtyndaryn jáne sol senimniń qazirgi is basyndaǵy Prezıdentterimen tikeleı baılanysty ekenderin aıdan anyq kórsetip berdi. Menińshe, kókirekterine berik senimderi uıalaǵan mundaı halyqtyń bolashaǵy baıandy bolmasqa haqy joq. Keler kúnderdiń keneresin kóre bilgen eldiń keleshegi kemel keledi. Men buǵan senemin. Al meniń júregime mundaı senimdi osy eldiń halqy uıalatty. Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan ýaqyttan beri bizdiń kompanııanyń strategııalyq áriptesi bolyp keledi. Bizdiń DMT Consultancy kompanııasy Ulybrıtanııadaǵy belgili konsaltıngtik kásiporyn bolyp tabylady. Biz osy áriptestik turǵysynan kelgende de, ejelgi Qazaq jerinde tynyshtyq pen turaqtylyq bolǵanyn qalaımyz. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń saılaýdaǵy kezekti jeńisi bizge osy turaqtylyqty qamtamasyz etip beretinine de senimdimiz. Sondyqtan saılaý qorytyndysyna qýanǵanymyzdy jasyra almaımyz. Men sırek metaldar jónindegi jetekshi maman retinde Qazaqstannyń tabıǵı qazba baılyqtaryna orasan baı ekenin aıta alamyn. Bul elge álemde qyzyqpaıtyn, onymen áriptes bolýǵa umtylmaıtyn memleketter óte sırek. Olardyń barlyǵy da jeriniń asty men ústi tunǵan baılyq bolyp otyrǵan bul dáýlette udaıy beıbit kúnniń jarqyrap turýyna asa múddeli. Al Prezıdent saılaýynyń qorytyndy nátıjesi bizdi osyǵan jetkizip, Qazaqstannyń jer qoınaýlaryn ıgerýdi odan ári keńinen jalǵastyrýyna, sheteldik ınvestorlar tartýda bastaǵan qadamdarynyń qaryshty bola túsýine tikeleı jol ashyp beredi dep oılaımyn. Shıgekı HAKAMADA, saıasattanýshy (Japonııa): – Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ulyqtaý kezinde sóılegen sózinde aıtqan saıası turaqtylyqty saqtaý men ekonomıkany odan ári damytýda halyqtyń erkiniń, kemeńgerligi men toptastasqandyǵynyń bul máselelerde jetekshi qyzmet atqaratynyna senýge bolady. Aınalyp kelgende, bul toptasqandyq pen birlik bolýy yqtımal syrtqy qysymdar men shabýyldarǵa da batyl toıtarys berýge múmkindik jasaıdy. Osy taraptan qaraǵanda, Qazaqstan ótken saılaý arqyly kez kelgen syrtqy shaqyrýlarǵa qarsy tura alatynyn baıqatty. Men Japonııanyń «Anpoken» ulttyq qaýipsizdik problemalary jónindegi ǵylymı keńesiniń tóraǵasy retinde Qazaq eliniń de jaǵdaıyna birshama qanyqpyn. Sonda baıqaǵanym, Nursultan Nazarbaev óz eliniń ishinde ǵana emes, sonymen qatar aralasyp júrgen memleketteri basshylarynyń arasynda da óte bedeldi Prezıdent eken. Ol tek TMD elderindegi turaqtylyqtyń ǵana emes, sonymen qatar budan da basqa taǵy kóptegen memleketterdegi tynyshtyqtyń kepili bolyp otyr. Jasyratyny joq, qazir Japonııada da, Eýropa elderinde de, Amerıkada da ekonomıkalyq ahýal onshalyqty jaqsy bolyp otyrǵan joq. Ony birer jyldyń ishinde retke keltirip, túzetip áketý de qıyn. Al Qazaqstan mundaı qıyndyqtardan ada. Osynyń ózi keıde tutas bir eldiń jaǵdaıy onyń basshysyna baılanysty bolatynyn bildiredi. Bul jerde men buǵan taǵy qazaq halqynyń kemeńgerligi men óz Prezıdentterine aıryqsha qoldaý kórsetip kele jatqanynyń da aıtarlyqtaı áseri bolyp otyrǵanyn qosa ketkim keledi. Arkadıı DÝBNOV, saıası sholýshy (Reseı): – Nursultan Nazarbaev búginde etnostyq qazaqtar men basqa da ulttyq toptar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy alyp tastaý úshin Qazaqstanda qalypty azamattyq qoǵam qalyptastyrýǵa kúsh jumyldyryp jatyr. Ol Prezıdent bolyp qaıta saılana qalǵan jaǵdaıda ınstıtýttyq reformalar jónindegi komıssııa quratyny jóninde málimdeme jasap edi. Saılaý ótip, ulyqtaý rásimi bitken boıda sol ýádesin júzege asyrýdy qolǵa aldy. Qazaqstan Prezıdenti Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa qurǵanda, osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyrýdy aldyna basty maqsat etip qoıdy. Bul onyń aıtqan sózinde turatyn, aldyna udaıy joǵary maqsat qoıa biletin basshy ekenin kórsetedi. Qazaqstan óziniń «álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna ený» jónindegi baǵytynan taıǵan joq. Joǵary aıtylǵan baǵdarlama endi osy maqsatqa qyzmet etýi kerek. Al eger bul el osy aıtylǵan mejeleriniń bıiginen tabylyp jatatyn bolsa, munyń ózi Reseıge de sony serpin beretini anyq. Ol kezde Reseı Qazaqstan ustanǵan joldy tańdaıtyn bolady. Munyń bári Nazarbaevtyń «ambısııaly lıder» ekenine de kýá bolady. Bul rette onyń sot reformasyn jasaý jónindegi bastamasyn aýyzǵa almaı bolmaıdy. Qazaq eliniń lıderi muny zań oqý oryndaryn bitirgen jas túlekterdi Batys elderinde oqytyp alý arqyly eldegi sýdıalar korpýsyn jańartý jolymen jasaǵaly otyr. Men osylardyń bárin saraptaı kelgende, Nursultan Nazarbaevty kemeńger basshyǵa jatqyzamyn. Batysta birqatar saıasatshylar ony el bıligin tolyq qolyna alyp alǵan basshy sanaǵanymen, barlyq derlik memleketterdiń lıderleri oǵan zor qurmetpen qaraıdy. Bul rette men ony Sıngapýrdyń jaqynda qaıtys bolǵan burynǵy lıderi Lı Kýan Iýge qatty uqsatamyn. Qadirmendi saıasatkerdiń Sıngapýrdi qalaı gúl jaınaǵan elge aınaldyrǵanyn bárimiz bilemiz. Mine, Nazarbaev ta óz elinde osyny istep otyr. Men Qazaqstan Prezıdentiniń kezekti merzimindegi ýaqyty ózine izbasar daıyndaýǵa jumsalatynyn da joqqa shyǵarmaımyn. Onyń kim bolatynyn aıtýǵa qazir erte. Degenmen, kemeńger basshynyń budan da jaqsy qısyn taýyp shyǵatyny anyq. El men halyqtyń erteńin oılaǵan kemeńger basshynyń endigi jerdegi árbir qadamynyń quny men deńgeıiniń ólshemi tym joǵary bola beretini sózsiz. Serdjıo DIVINA, baıqaýshy (Italııa): – Men birinshi kezekte Qazaqstandaǵy kezekten tys Prezıdent saılaýynyń óte bir joǵary uıymshyldyq deńgeıinde ótkenin aıtýǵa tıispin. Ol men kútken mólsherdiń bárinen de asyp tústi. Boljamnyń baǵasy basqasha bolyp shyqty. Osy kezge deıin 30 elde ótken saılaýdyń baıqaýshysy bolyp úlgergen meni tań qaldyrý ońaı emes edi. Biraq osy joly tańǵalýǵa týra keldi. Saılaý Qazaqstannyń barlyq jerinde óte joǵary deńgeıde ótti. Ol búkilhalyqtyq mereke ispettes bolyp ótti. Barlyq jerde biz júzderi jadyraǵan, áldenege qýanysh bildirip júrgen adamdardy kórdik. Buǵan qosa, saılaýdaǵy áldeqandaı bir tártip buzýshylyq týraly aıtyp jatýdyń ózi áýreshilik bolyp shyǵatynyn aıtar edim. Kórer kózge qııanat bolyp kórinetindeı nárseler bolǵan joq. Bylaıynsha, jurttyń bári merekedegideı bolyp júrgen jerde mundaıdyń bolýy da múmkin emes edi. О́zderine ózderi meıram ázirlep alǵan halyqtyń kereǵar tirlikterge bara qoıýy da qısynǵa qııa soqpas-tyn. Osydan úsh jyl buryn AQSh-ta ótken osyndaı saılaýǵa baqylaýshy retinde qatystym. Mine, tártip buzýshylyq pen kózboıaýshylyqtyń kókesi sonda kórindi. Baıqaýshylar men sarapshylar aıaq basqan saıyn sondaı qııanattardyń kýási bolyp, talaı janjaldyń ortasynda júrdik. Al Qazaqstanda ondaı tártip buzýshylyqtardyń bolmaǵany óz aldyna, biz kez kelgen saılaý ýchaskesine erkin kirip baryp, olardaǵy jaǵdaılardy tekserip turýǵa tolyq múmkindik aldyq. Munda qupııa, astyrtyn, jasyryn eshteńe bolǵan joq. Denıs BORODICh, baıqaýshy (Estonııa): – Árıne, kez kelgen elde daýys berý barysynda áldeqandaı bir tehnıkalyq kemshilikterdiń kórinis berip qalýlary múmkin. Biraq olar qasaqana, ádeıi jasalmaıdy. Jumys jaǵdaıynda bolyp turatyn mundaı olqylyqtarǵa bireýdi kinálaýdyń ózi qıyn. Máselen, maǵan bir saılaý ýchaskesinde bir kelinshek kezekte bir saǵattan astam ýaqyt turyp qalǵanyn, al bıýlleten alatyn orynǵa barǵan kezinde óziniń múldem basqa saılaý ýchaskesine tirkelgeni anyqtalǵanyn aıtyp shaǵyndy. Biraq men saılaý ýchaskesindegi qyzmetkerlerdiń mundaı kezde qıynnan jol taýyp kete alatyn shalttyqtary men sheshimdilikterine qatty rıza boldym. Olar álgi kelinshekti arnaıy kabınaǵa kirgizip, ótinishin jazdyryp alyp, osy jerde daýys berip shyǵýyna jaǵdaı jasady. Nıet túzý, kóńil taza, qalaý ortaq bolǵan jerde osyndaı ahýal ornyǵyp turady. Saılaýdyń qorytyndy nátıjesine jurttyń bári múddeli bolyp turǵan jerde osyndaı bolady. Maǵan osynda kelgenimde, 1991 jyly birinshi ret ótken Prezıdent saılaýynda Nursultan Nazarbaevtyń saılaýshylardyń 98 paıyzynyń daýysyn alǵanyn aıtyp berdi. Biraq ol kezde úmitkerge eshqandaı balama bolmapty. Onyń ústine halyqtyń óz tarıhtaryndaǵy birinshi saılaýlarynda osylaı bolýy zańdy da bolyp kórinedi. Al bul jolǵy 97,75 paıyzdyq kórsetkish shyn máninde de rekordtyq nátıje bolsa kerek. Nıkas SAFRONOV, baqylaýshy (Reseı): – Men saılaýdyń Astanada ótý barysyn baqyladym. Jáı baqylap qana qoıǵanym joq, jurttyń bul saıası naýqanǵa degen kózqarastary men múddelilikteriniń astaryna úńilýge tyrystym. Al bul saılaý shynynda da qubylys boldy. Ol adamdardyń kóńil-kúıleri men óziniń uıymdastyrylýy jaǵynan eshbir teńdessiz bolyp sanalady. Aıta keteıin, jumys kestem óte tyǵyz bolǵanyna qaramastan, ózim óner adamy retinde Astanadan ártúrli ulttyq kádesyılar daıyndap alýǵa da ýaqyt taba aldym. Olardyń bárin ulttyq oıý-naqyshtary basym zattardan quradym. Budan bólek, Qazaqstandaǵy eń keremet brend qazy ekenin búginde jurttyń bári biledi. Onyń naǵyz as, qýatty taǵam ekeni kúlli álemge aıan. Qazaq jerine kelgen sheteldik jolaýshy qazydan aýyz tımeı ketpeıdi. О́ıtkeni, qazir qazydan qýatty taǵam joq. Álbette, buǵan qymyzdy qosyp ishseń, tipti ǵajap bolyp ketedi. Sebebi, búgingi jahan men Reseıde jurt jasandy sútterdi iship otyr. Al qymyz jasandy bolmaıdy. Onyń emdik qasıetiniń ózi nege turady?! Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýynan alǵan óte jaqsy áserlerimizdi bizder osyndaı jaǵymdy tirliktermen de ushtastyra bildik. Sondyqtan men bárin tamasha ótti dep erkin aıta alamyn. Roman MOTÝLSKII, Belarýs Ulttyq kitaphanasynyń dırektory: – Kúshti memleketke kúshti lıder kerek. Qazaqstan Prezıdentiniń ulyqtaý rásimin kórip bolǵannan keıin maǵan osyndaı oı keldi. Halyqtyń túgeldeı Nursultan Nazarbaevty sanaly túrde qoldaýy onyń óz eliniń shyn mánindegi dara kóshbasshysy ekenin taǵy bir márte kórsetip berdi. Daýys berýdiń qorytyndysy – qubylys. Jasyratyny joq, Qazaqstanmen Eýrazııalyq odaqtaǵy áriptes retinde biz ondaǵy ahýaldyń udaıy jaqsy bolǵanyn qalaımyz. Al saılaý bizdiń tilegimizdiń de qabyl bolǵanyna aıǵaq bolyp otyr. Daýys berýdiń qorytyndysy naqtyly bir saıasatkerge berilgen baǵa ǵana emes, ol sonymen qatar naqtyly saıasattyń nátıjesi úshin kózqarasty bildirý bolyp tabylady. Osylaısha Qazaqstan halqy óziniń tańdaýyn jasady. Muny biz saıası turaqtylyq pen ekonomıkalyq órleý úshin daýys berý dep qabyldap otyrmyz. Sheteldik saıası sarapshylar men sholýshylardyń birqatary osyndaı oılardy tarqatty. Bul osynyń aldynda jarııalaǵan toptamamyzdaǵy tujyrymdarmen de úndesip jatyr.