Elge mura, urpaqqa uran

Sheraǵań, qazaqtyń Sherhan Murtazasy kıeli Qazyǵurtqa arnaıy kelgen saparynda: «Basynda Qazyǵurttyń keme qalǵan. Ol áýlıe bolmasa nege qalǵan» degen halyq ápsanasyn es bilgenimizden estip kelemiz. Nuh paıǵambardyń kemesi qalǵan delinetin Sınaı, Ararat taýlaryna qatysty mundaı halyqtyq jyr joq. Qazyǵurt – shynynda qazaq úshin áýlıeli jer, kıeli meken» dep edi. Sol Qazyǵurttyń baýra­ıynda, Qarjan taýymen astasyp máńgi qar jatqan Tıan-Shan shyńdaryna qarsy betkeıdegi jap-jasyl jotada, Sharaphana eldi mekeni, Shymkent – Tashkent tas jolynyń qyrqasynda res­pýb­lıkaǵa belgili qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory Be­ket Turǵaraevtyń uıytqy bolýy­men «Babalar rýhyna taǵzym» kesheni boı kóterdi. Is-shara ótken tepseńdegi orynda LED ekrannan Qazaq han­dyǵynyń – 550, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan kórinister kórsetilip, folklorlyq ansam­bldiń oryndaýynda kúı oryndalyp turdy. Qyrda «Máńgilik El», «Táýel­sizdik», «Bereke», «Yrys», «Bir­­lik» sııaqty ataýlar berilgen birkelki 17 aqshańqan kıiz úı tigil­gen. Uly toıǵa jınalǵan jurtta esep joq. Syrttaǵy qonaqtardan bólek, aýyl-aýyl tutasymen kóship kelip jatqandaı áser qaldyrady. – Bıyl Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna – 550, Uly Jeńiske 70 jyl tolyp otyr. Osy merekelerge oraı, Qazyǵurt taýynyń baýraıynda «Babalar rýhyna taǵzym» keshenin salyp, 1500-2000 adamǵa as berdik, – dedi Beket Turǵaraev. – Búginde óńirimizde Túgeıbolat babadan taraǵan 2000 otbasy bar. Mine, sol atadan taraıtyn kásipkerler, azamattar «Túgeıbolat» atyndaǵy qaıyrymdylyq qoryn quryp, soǵan túsken óz qarajattaryna osy keshendi turǵyzdy. Keshende 21 metrlik monýment, Túgeıbolat babanyń eskertkishi bar. Sondaı-aq, onyń tórt ulynyń ósıet sózderi de granıtke jazylǵan. Uly Otan soǵysyna Sharaphana aýylynan attanǵan 384 sarbaz qaıta oralmaǵan eken. Sol bozdaqtardyń jáne elge oralyp, adal eńbekke aralasqan soǵys ardagerleriniń aty-jónderi de tasqa qashalyp jazyldy. Bul tirlikti bolashaq urpaq ata-babasyn umytpasyn, uly babalardyń ósıetin kórsin, maıdanger aǵalarymyzdyń atyn bilsin dep istep otyrmyz. Munyń bári Táýelsizdiktiń, Elbasynyń salıqaly saıasatynyń, el birliginiń arqasynda júzege asyp otyrǵan tirlikter. Mereke «Babalar rýhyna taǵzym» keshenindegi eskert­kishke gúl qoıý rásiminen bas­taldy. Oǵan oblys ákimi Asqar Myrzahmetov, halyq jazýshysy, Qazaqstannyń Eńbek Eri Ábish Kekilbaev, Respýblıkalyq ardagerler uıymynyń tóra­ǵasy О́mirzaq Ozǵanbaev, akademık Serik Qırabaev, kórnek­ti ádebıettanýshy Mekem­tas Myrzahmetov, Qaldybek Sáb­denov, «Egemen Qazaqstan» respýb­lıkalyq gazeti» AQ pre­zıdenti Saýytbek Ab­drah­manov, Tamas Aıtmuhamedov, Qajy­murat Naǵ­manov, Marhabat Baıǵut sııaqty el aǵalary shaqyrylyp, olardy Beket Turǵaraev bastap bardy. Babalar rýhyna quran ba­ǵyshtalǵannan keıin alǵashqy sóz oblys ákimi Asqar Myrzahmetovke berildi. – Bıylǵy Uly Jeńis kúni keń aýqymda toılanǵaly jatyr. Bul aıtýly mereke bizdiń san ǵasyrlyq tarıhymyzdyń ósh­peıtin bir taraýy, ajyramas bir bóligi. Sebebi, adamzat tarıhynda ekinshi dúnıejúzilik soǵys óziniń orasan zor qasiretimen tańbalanyp qalǵandyqtan ony umytýǵa, esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Biz budan 70 jyl burynǵy alapat soǵysty eske ala otyryp, atalarymyz ben ájelerimizdiń, ákelerimiz ben analarymyzdyń erlik qasıetine basymyzdy ıip, rýhyna taǵzym etýimiz kerek. О́ńir tarıhynan belgili bolǵanyndaı, Ońtústik Qazaqstan oblysynan qan maıdanǵa 140 myńnan astam adam attanǵan. Olardyń teń jartysynan astamy eli men jeri úshin, kıeli Otany úshin janqııarlyq tanytyp, erlikpen kóz jumdy. Solardyń qatarynda júrip jaýmen shaıqasyp, maıdanda eren erlik kórsetken bizdiń 51 jerlesimiz Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Al 8 ońtústikqazaqstandyq «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri atandy. О́ńirimizden soǵysqa attanǵan myńdaǵan jaýyngerler orden, medaldarmen marapattalyp, Otan qorǵaýshylardyń aldyńǵy sapynda boldy. Tarıhyn tanymaǵan nemese halyqtyń sózimen aıtatyn bolsaq teginen nər almaǵan tozady deıdi. Uly dalamyz tarıhqa da, ósıet pen qasıetke de tola ekendigin siz ben biz jaqsy bilemiz. Mine, osy tarıhy tereń qundylyqtarymyzdy búgingi urpaqqa jetkizip, ony bolashaq urpaqqa taǵy da amanat etip tapsyrý Elbasynyń ustanyp otyrǵan uly ıdeıasy «Məńgilik El» ıdeıasymen ushtasyp jatqandyǵy kórinip tur, – dedi oblys basshysy. Halyqtyq merekege aı­nal­ǵan jıynǵa dáýlesker kúıshi­ler Seken Turysbekov pen Aıgúl Úlkenbaeva arnaıy sha­qyr­tylypty. Kúıden keıin sóz qazaqtyń zańǵar uly Ábish Ke­kilbaevqa berildi. – Osydan 75 jyl burynǵy oqıǵa esime túsip, qatty tolqyp turmyn, – dedi Ábish aǵa. Besikten beli shyqpaǵan jas bala. Alańsyz uıyqtap jatqan. Oń bilegin syǵyp jibererdeı syǵymdap ustapty bireý. Esik aldyna kóterip shyǵarǵan. Shógip jatqan qalyń túıeniń qasyndaǵy jıyn. Bilegin syǵyp ustaǵan qoldyń ıesi qulaǵyna sybyrlaıdy. «Balam, aman bol. Qudaı qalasa jaýdy jeńip eki-úsh aıda kelip qalamyz». Ákesiniń sońǵy sózi. Sóıtse, jylap-eńiregen jurt bozdaqtardy qan maıdanǵa attandyryp jatyr eken. Keıin anasy aıtypty. Sol kúni ákeńdi maıdanǵa shyǵaryp saldyq dep. – Sol eki-úsh aı ótip ketti. Bul kezeńde jer betinde talaı ózen keri aǵatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Men qazir 76 jastamyn. Osy 76 jasta men estigen eń úreıli sóz – soǵys. Bala kezden sanamyzǵa uıalap qalǵan asa qaterli sóz boldy. Bir kezderi Qazyǵurttyń qaptalynda, О́gemniń bókterinde talaı ret at oınatyp júrgen 384 bozdaq, mine, kóz aldaryńyzda kók tóbeniń basynda jatqandaı áser etedi. Olardyń tynyshtyǵyn ata-babalarymyzdyń ókilindeı bolyp kári babalarymyz kúzetip tur. Bul shyn máninde bizdiń kópti kórgen dalamyzdyń óziniń kózinen ushqan urpaqtaryna qoıǵan eskertkishi. Bul aqyrǵy eskertkish bolsyn. Budan keıingi urpaq qudaıdyń jónimen kelip, jónimen ketetin saparlary bolsyn dep tileımiz. Men bul bozdaqtardyń aldynda basymdy ıemin, – dedi kórnekti jazýshy. 70 jyl boldy maıdannyń oty óshkeli, 70 jyl boldy beıbit kún samal eskeli. Júrekten qany saýlaǵan arda sarbazdar, Sońǵy demimen jeńisti ǵana kóksedi.   Jetim bop sábı, jappaǵan áli etekti, Janynan keship ákeler boryshyn ótepti. Serttesken jardy shymyldyǵyna endirmeı, Syńsytyp erin sum soǵys tartyp áketti.   Apaıtós qazaq jaýymen talaı bettesken, О́zi joq, elge kúrtesi jetti oq tesken. Jalǵyzyn kútti, jalyqpaı áziz analar, О́ksigin baspaı, kóziniń jasy keppesten.   Úlbirep turǵan úmitter solaı qıraǵan, Áke de ólgen, bala da ólgen,úı qarań. О́miri jetpeı, múrdesi jetpeı jerine, Qanǵa malynǵan jeńisin bizge syılaǵan.   О́li baıysyn, tirige baılyq ne kerek, Tirliktiń ózi baılyq emes pe keremet. Duǵańdy jasap táýbeńdi bir sát umytpa, Táńirdiń nury turǵanda kókten sebelep, – dep óleń oqydy aqyn Áselhan Qalybekova. Respýblıkalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory О́mirzaq Ozǵanbaev pen qaı qyzmette júrse de qazaqtyń joǵyn túgendep júretin qoǵam qaıratkeri, senator Qýanysh Aıtahanov esti jan oılanatyn, jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleıtin ataly oılar aıtty. Jıyndy osynaý keshenniń avtory ári uıymdastyrýshysy Beket Turǵaraev qorytty. Babalar rýhyna taǵzym etip kelgen barsha jurtshylyqqa rahmet aıtyp, soǵys ardagerleriniń barlyǵynyń ıyǵyna oqaly shapan japty. Qurmeti qonaqtarǵa arnaıy ázirlengen syılyqtar tabys etildi. Biz halyqtyń uly mahabatyna ıe bolǵan sóz zergeri Ábish aǵany sózge tarttyq. – Halyqqa bolsyn, elge bolsyn, tarıhqa bolsyn deıtin mesenattarymyz óte az. Soǵan baılanysty bizdiń kóptegen sharýalarymyz áli qolǵa alynbaı jatyr. Aıtsa aýyzeki aıtylady, kim kóringen kún saıyn kóńiline jaqqanyn maqtaı salady. Sonymen is tynyp jatady. Biriniń aıtqanynda biriniń isi joq. Al Bekettiń jaqsylyǵy – bir aıtady, aıtqanyn isteıdi, eshkimniń oılamaǵanyn oılaıdy, oılamaǵan sharýany bitiredi. Sóıtip, eshkimniń oıynda joq jarqyn isterdi atqaryp, respýblıkaǵa úlken oqıǵa etip taratyp júredi. Soltústik Qazaqstanda kópten beri qolǵa alynbaı jatqan, bireý ómirde boldy, bireý bolmady dep talasyp-tartysyp júrgen Qojabergen jyraýdyń búkil tuqym-teberi­men, áýlıe urpaqtarymen bárin qaıta tiriltken Beket boldy. Beket­tiń sol qordy basqarýynyń arqa­synda Qojabergen daýdan qu­tyldy. Qojabergen shyn mánin­degi ǵylymı faktorǵa aınaldy. Dál osyndaı sharýalar respýb­lı­ka­myzdyń ár túkpirinde istelip jatyr. Úlken tarıhqa ketetin bolsaq, atamyzdy ata etken, batamyzdy bata etken, jerimizdi jer, sýymyzdy sý etken, búkil rýhymyzdy rýh etken tirliktiń bárin ustap otyrǵan jerde, osy óńirde kún saıyn bir toı, as, sadaqa bolýy múmkin. Kún saıyn bir erlik istelýi múmkin. Sol erlik, sadaqalardy tirkep júrgen kisi joq. Soǵan baılanys­ty kóbi umytylyp ketti. Kóbin bilmeımiz. Jadymyzda joq. Al kim bizdiń jadymyzǵa, esimizge túsiredi deıtin bolsaq, árıne, ózimiz. О́zimizdiń ishinde óz bolǵan, aqyldy túgendegen, abyroıdy túgendegen, namysty túgendegen jigitterdiń biri retinde Bekettiń esimi kóp aıtylady, alda da kóp aıtylýy kerek. Beket buǵan erkinsip, maqtanyp ketpeıdi. Beket osy baǵytynda, tarıhqa, halyqqa qyzmet etken baǵytynda jumys júrgizýi kerek. Mesenattyń túri kóp. О́miri namaz oqymaǵan ákesiniń atynan meshit turǵyzyp, esimin berip jatqandar kóp. Dúnıede halyqtyń atyn shyǵaratyn, halyqqa, elge, eńirep jatqan kisige jasaǵan jaqsylyq – shyn jaqsylyq. Osy is jalǵasa bersin... Sóz zergeri osylaı dedi. Maqpal tún tóńirekti kómir­deı qushaǵyna ala bergen shaqta «Babalar rýhyna taǵzym» keshe­nine jurt qaıta jınaldy. Qy­zyldy-jasyldy otshashýlar kóz nuryn alyp, jerge juldyz bolyp quıylyp jatty. Tarıhty túgendeý degen osy. Elge tutqa bolǵan babalar da, bar qyzyǵyn sum soǵys jalmaǵan boz­daqtar da esti urpaǵy barda ól­meıdi. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretterdi túsirgen Qaısar ShERIM.