Bektemis áýletiniń bahadúrleri

Ákem oıyna ótken ómir oqıǵalary oralǵan: «Áı, sol surapyl soǵys!» – dep aýyr kúrsinip alar edi de, bizderge qarap: «Oqyńdar, elge adal qyzmet atqaryńdar, biz kórgen qıynshylyqty bastaryńa, bala-shaǵa, úrim-butaqtaryńa esh bermesin», – deıtin. Deıtin de taǵy bir tereń kúrsinetin. Kúrsinetin de tereń bir oıǵa shomyp otyryp qalatyn. Onyń bul kóńil kúıin biz endi ǵana túsine bastaǵandaımyz. Sol qyrǵyn soǵystyń shaı­qamaǵan shańyraǵy qaldy ma? Sol shańyraqtyń biri – Bektemisovter áýletiniki edi. Ákemniń sol bir syrǵa, muńǵa toly sózderi men urpaqtyń kele­shegin oılap kúrsingen sátterin esime alsam, oıyma Muqaǵalı aqynnyń: «Aqyl aıtyp júrmese qasymyzda, Conda ornaıdy jetimdik basymyzǵa, Jalańashqa shekpenin sheship berip, Bir kúlshesin bólisken ashymyzǵa»,  – degen tórt shýmaq óleńi oralady. Atam Bektemis Toǵaıbaıuly 1870 jyly elimizdegi tabıǵat keremetteriniń biri dúnıe júzine belgili Sharyn shatqaly men eren (ıasın) aǵashy ósetin qalyń jynysty, toǵaıly Sarytoǵaıda, búgingi Sharyn memlekettik ult­­­­tyq tabıǵı parki bolyp qa­lyp­tasqan jerde dúnıege kelgen. Jas kezinen zerek, aqyldy bolyp ósipti. Quran kárimdi tolyq oqyp shyqqan. Emshilik qasıeti de bolǵan eken. Iste adal da qa­­­tal, talapshyl, ádiletti, bes ýa­qyt oqıtyn namazyn qaza ji­ber­megen taqýa bolypty. Ys­qaq de­gen moldadan úırengen úl­gi­sin aýyl balalarynyń boıy­n­­a sińirip, saýatyn ashypty. So­lar­dyń qatarynda óz uly Bulǵy da bolǵan. Sol kezde atam ustaǵan, paıdalanǵan Quran kitaby jáne de basqa jazbalar, teriden jasalǵan qorjyn qalta da kúni búginge deıin áýletimizde saqtaýly tur. Eline erteden-aq asa syıly bolǵan atam Bektemis Uly Otan soǵysy jyldary jetpistegi jasyna qaramaı Avat aýylynda kolhozdyń ferma meńgerýshisi bolǵan. Eńbektegi jetistigi úshin 1946 jyly «1941-1945 jyl­dardaǵy Uly Otan soǵysy jyl­daryndaǵy erlik eńbegi úshin» jáne taǵy basqa medaldarmen marapattalǵan. Uly Otan soǵysyna Bulǵy, Ábdiraqan, Júnisbaı, Ábdirahman degen tórt ulyn birdeı attandy­rady da, ózi 13 jastaǵy uly Áb­dimájıt jáne eki aılyq nemeresi Áıimbúbi, onyń anasy Seıilhan kelinimen qalady. Bir áýletke ıe bolyp qalǵan atam talmaı eńbek etedi. Asqan qıyndyqqa qajyrlylyqpen tótep berip, Uly Jeńisti jurtpen birge qarsy alǵan. Endi Otandy qorǵaý úshin maı­danǵa attanǵan Bektemis atam­nyń uldaryna toqtalar bolsam, birinshi bolyp, 1917 jyly týǵan Ábdirahman Bektemisov 1939 jy­ly 6 aqpanda azamattyq boryshyn óteý úshin keńestik Qyzyl ásker qataryna shaqyrylady. Fın soǵysyna aralasyp, odan keıin 333-atqyshtar polkinde Brest qamalyn qorǵaýǵa qatysqanyn, sóıtip soǵysty al­ǵashqy keskilesken qandy qyr­ǵynmen qarsy alǵanyn tarıhshy, professor Láıla Ahmetovanyń «Brestskaıa krepost, ııýn-ııýl 1941g.» atty eńbeginen oqydyq. Qarýly jaýdan Otanyn alǵash qorǵaǵandardyń biri bolǵanyn bilip qýandyq, keýdemizdi maq­tanysh sezimi kernedi. Ábdimájıt ákeniń arýaǵyna bas ıdik. Al 1915 jyly týǵan Júnisbaı Bektemisov atamyzdyń 1942 jyl­dyń 12 jeltoqsanynda Almaty oblysy Jarkent áskerı komıssarıatynan maıdanǵa shaqy­rylǵandyǵy týraly, odan soń Má­skeý túbinde Panfılov dı­vı­zııasynyń quramynda bol­ǵandyǵy, sol qurammen birge so­­ǵysqa kirgeni jónindegi málimetterden basqa – biz biletin ómirderek joqtyń qasy. 1943 jyldyń jeltoqsanynan keıin habar-osharsyz ketken, áli má­limet joq. Jary maıdanǵa at­tanǵanda jańa ǵana bosanǵan jap-jas Seıilhan apamyz sábı shaǵynan ákesinen ajyrap qal­ǵan jalǵyz qyzy – Áıimbúbi tátemizdi qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı ósir­di, oqytty. Maıdanǵa ketken erin ómir boıy kútýmen ótti. Jar mahabbaty, el, ar-uıat, tórt ulyn soǵysqa jibergen qart ata al­dyndaǵy kelindik qasıetine asa adal boldy. Azamattar maıdanǵa attanyp, Otan qorǵaý jolyna basyn báıgege tikkende, ol aýylda qalyp, solardyń otbasyn aman saqtap qalý jolyna óziniń jastyǵyn qurban etti. Áıimbúbi tátemiz eńbek ete júrip eseıdi, aýdandaǵy el qurmetine bólengen muǵalim boldy. Bedeldi ustaz Abaı aǵamen otbasyn quryp, ul úılendirip, qyz uzatyp nemere ósirdi. 1978 jylǵy mamyrda ákemniń birde erekshe qýanǵany, endi birde qatty qaıǵyrǵany áli de esimde. Ol kezde men mektep oqýshysymyn. Jastyq shyǵar, naq sol kúıinish pen súıinishtiń qatar kelgen sáttegi ákeniń jan kúıin dóp basyp túsine almaǵanym shyndyq. Qazir uqqanym – habarsyz ketken baýyrlaryna aýyldaǵy poshtashy Bıbinur apaımen birge talmaı, tynymsyz izdeý salǵan. Sonyń nátıjesinde Keńes Odaǵynyń Qorǵanys mınıstrliginen 1978 jylǵy 28 sáýirde №83023 hat kelipti. Onda mynadaı málimetter jazylypty: «Almaty oblysy, Jarkent aýdandyq áskerı komıssarıatynan shaqyrylǵan, 1913 jyly týǵan qatardaǵy Bektemisov Ábdiraqan – 26-atqyshtar dı­vı­zııasynyń 87-atqyshtar pol­kiniń atqyshy. 1943 jyly 22 tamyzda qaza tapty. Jerlengen jeri: Lenıngrad obl., Starorýss aýdany, Lıpovısy derevnıasynyń zıratynda. Sondaı-aq, Bektemisov Ábdirahmannyń, Bektemisov Jú­nisbaıdyń Keńes armııasynyń qatardaǵy soldat jáne serjant quramynda jekeleı joǵalǵandar qatarynda bolǵandyǵy týraly derek joq ekenin habarlaımyz». Ákemniń qýanǵany – aǵala­rynyń Otan qorǵaý jolynda bolǵandyǵy týraly áıteýir bir habardyń kelgendigi bolsa, kúıingeni – solardyń ne óli, ne tiri ekendigi jóninde esh máli­mettiń bolmaýy sekildi. Biraq «óldi» degenderdiń qatarynda bolmaýy da ákemniń kókeıinde bir úmit shyraǵyn jaqqandaı eńsesin tiktetken kórinedi. Baýyrlaryna degen áke úmiti ómiriniń sońyna deıin kóńilinen bir sát te ketken emes. Sońǵy 10 jylda inim, kompıýter salasynyń mamany PhD doktory Amanjolmen ınternet arqyly soǵystan kelmegen atalarymyz týraly taǵy bir málimet tabamyz degen úmitte edik. Táýbe, qazir málimet qory bar myna saıttardan http://mod.gov.kz/memorial, www.obd-memorial tyń derekter tabylyp jatyr. Al ákemniń eń úlken baýyry, 1898 jyly týǵan Bektemisov Bulǵy 1942 jyly maıdanǵa 44 jasynda attanyp, Eýropa elderin azat etip, Berlınge je­ńispen jetip, Japon soǵysyna jáne qa­tysyp, elge tek 1946 jyly er­likke alǵan birneshe orden-medal­dardy keýdesine jar­qyrata taǵyp oralady. Bul Bektemisovter áýleti úshin úlken baqyt edi. Tul­ǵaly, symbatty, áskerı qalypty saq­taıtyn, asa kelbetti bolǵan Bul­ǵy ákemizdiń bul kúnderi dú­nıe­den ótken Temirhan, Temir­ǵa­zy, Temirǵalı degen uldarynan ne­mere-shóbereler órbip, úlken bir áýletke aınaldy. Sóıtip, Bektemis otbasynan maıdanǵa attanǵan tórt birdeı atpal azamattyń úsheýi Otan qorǵaý jolynda qurban bolsa, bireýi eline aman oralǵandyǵy qýanysh ekeni haq. Jeńis kúnderi jaqyndaǵan saıyn maıdanǵa Otanyn qorǵaýǵa attanǵan úlken ákelerimizdi (ákemniń aǵalaryn) eske ala otyryp, ózimizdiń de rýhymyz bıikteıdi. Ákem Ábdimájıt Bektemisuly bolsa, Máskeýdegi Búkilodaqtyq jetistikter kórmesiniń júldegeri, soǵys jyldarynda qarshadaı bolsa da úlkendershe jarǵaq qu­laǵy jastyqqa tımeı eseli eńbek etip, sol eńbegimen uly Jeńisti jaqyndatqandardyń biri boldy. Ol kisi sol jyldardaǵy aı­ryq­­sha eńbegine oraı Uly Otan soǵysynyń ardageri atanǵan. Beıbit ómirde bilimge qushtarlyǵy zor, qazaq tiliniń janashyry, ult arasyndaǵy tatýlyq pen birlikke sińirgen eńbegi eren, sózge sheshen, iske adal bolyp, elge aıanbaı qyzmet etti. Uıǵyr aýdanynyń Qurmetti azamaty atandy. О́sken-óngen Ábdimájıt ákem týraly «Qazaqstan» telearnasynyń (1998 j.) altyn qorynda belgili telepýblısıst Abdolla Súleımen Altaıdyń «Dıirmenniń bıik da­­raǵy» atty jarty saǵattyq derekti telefılmi saqtalǵan. Sáýle Ábdihalyqqyzy da óz ki­tabynda ákem týraly keńinen tolǵanady. Osyndaı abzal ardager Ábdi­májıt Bektemisuly men ol kisiniń jary, ardaqty anamyz, «Batyr ana», «Altyn Alqa» tósbelgileriniń ıegeri Turahan Túrgenbaeva balalaryn ósirip, oqytyp, erjetkizgen, nemere, shóberelerin súıgen naǵyz adal, óz zamanynyń zańǵarlary dep baǵalar edim. Osy jerde bir aıta keter jaı, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2004 jylǵy 23 aqpan­daǵy qaýlysymen qurylǵan Almaty oblysyndaǵy «Sharyn memlekettik ulttyq tabıǵı parki» memlekettik mekemesiniń alǵashqy bas dırektory Bektemisov Tohtam Ábdimájıtulynyń da Bektemis atasynyń izin basyp, on jyl boıy zamanalar men dáýirlerdiń sap altynyndaı saqtalyp kele jatqan tabıǵı keshendi, ıaǵnı álemniń eki elinde ǵana ósetin eren (ıasın) ormanyn kóziniń qarashyǵyndaı qorǵap, suq kózden saqtap, ósýine úlken úlesin qosyp edi. О́tken jyly ómirden ótti de ketti. Osy bir shaǵyn jazba Jeńisti jaqyndatqan Bektemister áýletiniń Otan aldynda azamattyq boryshyn adal atqarǵanyn aıtý nıetinen týǵan edi. Maqtaǵalı BEKTEMISOV, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY.