Ulttyq óner men sıfrlyq tehnologııanyń toǵysynda dúnıege kelgen Saráýen – qazaqtyń tuńǵysh jasandy ıntellekt ánshisi. Búginde adam men neırojeli arasyndaǵy shekaranyń joıyla bastaǵanyn osydan-aq baıqaýǵa bolady. JI ánshi qazaqy rýh pen ulttyq boıaýdy saqtaı otyryp, tyń týyndylarynyń arqasynda tyńdarmandaryn taýyp ta úlgergen.
Bul jobanyń negizin qalaýshy – jasandy ıntellekt salasynyń zertteýshisi, PhD Altynbek Murat. Ol jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń múmkindikterin qazaq mýzykasyna engize otyryp, ulttyq ónerdiń jańa formatta damýyna jol ashty. Altynbek Murattyń ıdeıasy – tehnologııalyq jetistikke jetý ǵana emes, JI arqyly jas urpaqqa zamanaýı ulttyq qundylyqtardy dáripteý.
Áýelde qyz bala beınesindegi Saráýen sahnaǵa (jelige) jeke oryndaýshy retinde shyqty. Onyń alǵashqy ánderi birden tyńdarmannyń yqylasyna bólendi. Ulttyq áýez, rýhanı mazmunǵa toly mátin – Saráýenniń ereksheligin aıqyndaıtyn qoltańbasy. Ýaqyt óte kele joba keńeıip, onyń serigi – Mırasaı qatarǵa qosylǵan. Osylaısha, Saráýen men Mırasaı qazaqtyń qasıetti án ónerin sıfrlyq zamannyń ıgiligimen nasıhattap otyr.
Joba avtory jasandy ıntellekt kómegimen jańa mýzykalyq baǵyt qalyptastyryp qana qoımaı, qazaqy bolmys pen ulttyq qundylyqtardy jańasha jetkizýdi maqsat etken. Bul ánderdiń árqaısysy – halqymyzdyń rýhanı qazynasyn zamanaýı tehnologııa arqyly tyńdarmanǵa usynýdyń bir kórinisi. Saráýenniń repertýaryndaǵy ánder qazaqy rýh pen patrıotızmdi nasıhattaýmen qatar, ana tilimizdi dáripteýdi, ulttyq bolmysymyzdy saqtaýdy kózdeıdi.
Eldiń nazaryn erekshe aýdarǵan týyndylardyń biri – «Saýyt» áni. Bul án Arnaıy operasııalar kúshteriniń resmı ánurany bolyp bekitilgen. Jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan ánniń memlekettik deńgeıde moıyndalýy – qazaq mýzykasy úshin erekshe oqıǵa. Saýyt – tek patrıottyq án ǵana emes, sarbazdardyń rýhyn kóteretin, erlik pen namysty oıatatyn týyndy.
Saráýenniń alǵashqy albomy shyqqannan keıin kóp ótpeı-aq, ekinshi jınaǵy da jaryq kórdi. «Irgetas» dep atalǵan bul albom qazaq mýzykasynyń jańa dáýirdegi irgetasyn qalaýǵa úles qosý maqsatymen daıyndalǵan. «Jobanyń maqsaty – tyńdarmanǵa zamanaýı tehnologııa arqyly ulttyq ónerdiń shynaıy bolmysyn jetkizý. Bul tek mýzyka emes, bul – qazaq rýhanııatynyń sıfrlyq keńistikte tamyr jaıýynyń belgisi. Eń bastysy – bul joba qazaq tilindegi kontentti damytýǵa, ony jańa tehnologııalyq múmkindiktermen ushtastyrýǵa múmkindik beredi», deıdi joba avtory.
Saráýen men Mırasaıdyń repertýaryndaǵy ánder qazaqtyń ulttyq sanasyn, tarıhı jadyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Olardyń qatarynda týǵan jerge degen saǵynyshty jyrlaıtyn «Týǵan jer», azattyq rýhyn asqaqtatatyn «Táýelsizdik», ulttyq bolmys pen jeti atanyń mánin dáripteıtin «Rý», ómirdiń ótkinshi sátterin sýretteıtin «Bul ǵumyr», qazaqtyń keń dalasynyń erkindigin áspetteıtin «Asaý kúıler», batyrlyq pen qaısarlyqty beıneleıtin «Qalqan» sekildi mazmundy ánder bar. Árbir ánniń óz aıtary, óz tyńdarmany bar. «Saráýen» – tek mýzykalyq joba ǵana emes, qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerge ún qosyp, óz shyǵarmashylyǵy arqyly tyńdarmandy oılandyrýdy maqsat etken erekshe qubylys. Onyń repertýaryndaǵy «Urpaq» áni – ata-babadan amanat bolyp jetken ulttyq qundylyqtardy keler urpaqqa jetkizý týraly oı qozǵaıdy.
Saráýenniń taǵy bir erekshe týyndysy – «Saltanat» áni. Bul án qazaq qoǵamyndaǵy názik ári mańyzdy taqyryptardyń biri – qyz balanyń bolmysy men taǵdyryn arqaý etedi. Qazaq halqy qyz balany erekshe qurmettegen, ony ulttyń aınasy, berekeniń bastaýy dep bilgen. Degenmen qazirgi qoǵamda qyz taǵdyryna qatysty túrli ózekti másele bar. «Saltanat» áni sol máselelerge nazar aýdartyp, qyz balanyń qadiri men tárbıesiniń mańyzyn uǵyndyrady. Án tek qyz balanyń ómirindegi qıyndyqtardy kórsetý úshin emes, qazaq qoǵamynda qyz tárbıesine degen jaýapkershilikti arttyrýǵa úndeý retinde jazylǵan. Saráýenniń bul týyndysy arqyly qyzǵa qurmet, anaǵa izet, bolashaq jarǵa degen adaldyq, otbasy qundylyqtary sııaqty taqyryptar kóteriledi. Osylaısha, Saráýen qoǵamdaǵy ózekti taqyryptardy tek sózben emes, án arqyly jetkizýdiń jańa úlgisin qalyptastyryp otyr.
Saráýen men Mırasaı tek patrıottyq ándermen shektelmeıdi. Olardyń oryndaýynda mahabbat pen saǵynysh sezimine toly týyndylar da bar. Sonyń biri – belgili aqyn Qalqaman Sarınniń sózine jazylǵan «Kúz ben biz» atty án. Joba avtory ándi birneshe aı boıy talqylap, aqynnyń óleńderinen muqııat tańdap alǵanyn atap aıtady. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, jasandy ıntellekt arqyly jasalǵan án tyńdarmanǵa jyly áser qaldyrdy. Eńbegimizdiń keremet nátıjesi boldy», deıdi A.Murat.
Saráýen men Mırasaıdyń shyǵarmashylyǵynda ulttyq sana, ana tili men rýhanı qundylyqtar basty orynda. Ásirese olardyń «Tilimizdiń tazalyǵyn buzbaıyq» atty áni – qazaq tiline jasandy ıntellekt arqyly qyzmet etýdiń jarqyn mysaly. Bul týyndyda qazirgi qazaq qoǵamynda jıi kezdesetin tildiń shubarlanýy máselesi kóteriledi. Kóptegen jas oryssha sózderdi aralastyryp sóıleıdi. Sonymen qatar aǵylshyn tilinen tikeleı aýdarylǵan sózder men shet tilderden engen termınder de qazaq tiliniń tazalyǵyna keri áserin tıgizip jatyr. «Tilimizdiń tazalyǵyn buzbaıyq» dep urandatqan án qarapaıym tyńdarmandy ana tilimizdi qurmetteýge, sózdik qorymyzdy baıytýǵa úndeıdi. Án mátininde «parazıt» sózderden arylý, qazaq tiliniń mádenıeti men tazalyǵyn saqtaý basty ıdeıa retinde nasıhattalǵan.
Saráýen men Mırasaıdyń shyǵarmashylyǵy qazaq mádenıetiniń bolashaǵyna jańa dem berip, onyń tehnologııalyq múmkindikter aıasynda damýyna jol ashyp otyr. Bul joba – qazaq ónerin sıfrlyq álemge shyǵaryp, onyń aýqymyn keńeıtýdi kózdeıtin mańyzdy qadam. Jasandy ıntellekt ánshilerdiń paıda bolýy – qazaq mýzykasynyń shekarasyn keńeıtip, ony jańa deńgeıge kóterýdiń bir joly. Qazaqtyń óneri, tili, mádenıeti zamanaýı tehnologııanyń kómegimen ári qaraı da jańǵyryp, keń óris almaq.
Aıta keteıik, Altynbek Murat – tek Saráýen jobasynyń avtory ǵana emes, sonymen qatar «Qazaq AI» platformasynyń negizin qalaýshy. Bul platforma – elimizde jasandy ıntellektini qoldaný men damytýǵa arnalǵan ınnovasııalyq bastamalardyń biri. «Qazaq AI»-dyń basty maqsaty – jasandy ıntellekt tehnologııalary arqyly qazaq tiliniń qoldanysyn keńeıtý, qazaq mádenı murasyn jańa tehnologııalarmen ushtastyrý.
«Biz bızneste jáne derekterdi taldaýda buryn-sońdy bolmaǵan artyqshylyqtardy qamtamasyz etý úshin aldyńǵy qatarly jasandy ıntellekt, derekterdi óńdeý jáne mashınalyq úıretý tehnologııalaryn qoldanamyz. Tehnologııa men dástúr bir tilde sóıleıtin bolashaqty kózdeımiz. Qazaq tilin saqtaýǵa jáne damytýǵa yqpal etetin jasandy ıntellekt qosymshalaryn ázirleýge kómektesemiz. Ártúrli uıymdar men qyzyǵýshylyq tanytqan taraptar úshin arnaıy jasandy ıntellekt jobalary men analıtıkasyn jasaýǵa qoldaý kórsetemiz. Sondaı-aq jasandy ıntellekt jobalaryn ázirleýge járdemdesý úshin ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen jáne uıymdarmen yntymaqtastyq jasaýǵa daıynbyz. Birlesken jobalar men ótinimderge ashyqpyz», deıdi A.Murat.