Ádebıettaný alyby

Rymǵalı Nurǵalıulynyń ǵylymı eńbekteri­nen bólek kórkem ádebı «Qyzyl kúreń dombyra», «Aı qanatty arǵymaq», «Dán», «Polıgon áńgimeleri» novellalary, «Atshabys erteń», «Jartas­taǵy qaraǵaı», «Oq» sekildi povesteri, «Aıdyn», «Degeleń derti», «Kúretamyr» romandary – kópshiliktiń kókeıinen oıyp turyp oryn alǵan shyǵarmalar.

Rymǵalı Nurǵalıulynyń quras­tyrýymen, alǵy sóz, sońǵy sóz jáne túsiniktermen, redaksııalaýymen Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Muhtar Áýezov týraly ensıklope­dııa­lyq sıpattaǵy mura, Ilııas Esenberlın­­­niń 10 tomdyq shyǵar­malar jınaǵy, Beısenbaı Kenjebaev, Shákir Ábenov, Qapan Badyrov, Farıza Ońǵarsynova, Tóleýjan Ysmaıy­lov jáne taǵy basqalardyń kitaptary basylyp shyqqan.

Gazette tilshi bola júrip, ocherk­ter, áńgimeler jazýmen, folklor nus­qalaryn jınaýmen qatar, qazaq áde­bıetinde kenjelep qalǵan drama sala­syn saralap, saraptap alǵash ǵylymı aınalymǵa engizgen eńbegi óz aldyna bir tóbe.

Qazaq teatr ónerin qalyptas­tyrý­shylardyń biri, alǵashqy rejıs­ser, kórnekti dramatýrg Jumat Shanın murasyn jan-jaqty zerttep, jınaqtap «Talant taǵdyry» eńbegin dúnıege ákelgen, keıinirek «Jumat Shanın» derekti fılminiń ssenarıin de jazǵan.

Ol – uly aqyn, oıshyl, kemeńgerimiz Abaı Qunanbaıulynyń ómiri men shy­ǵarmalary týraly, Abaıdy tanyt­qan eldesi Muhtar Omarhanuly Áýezov týraly da tushymdy derekter­diń avtory. Kópshiligimiz ishin tolyq oqymasaq ta, kózimizben kórgen «Abaı» ensıklopedııasynyń bas redaktory da Rymǵalı Nurǵalıuly edi.

Ensıklopedııa demekshi, Qazaq Sovet Ensıklopedııasynyń bas redaktory bolǵan kezinde qazaq halqy úshin qundy jınaqtardy jaryqqa shyǵarýǵa bas­tamashy bolǵan. Kezindegi tanymal «Qazaq SSR. Qysqasha ensıklopedııasy», «Ol kim? Bul ne? Shákirt ensıklopedııa­sy», «Islam», «Abaı», «Fılosofııalyq sózdik», «Álemde talaı qyzyq bar», «Bozdaqtar. Estelikter kitaby» sııaqty ensıklopedııalar men serııalardyń, jobalardyń, ádebıet pen óner, estetıka men teatr máselelerin sóz etetin kóptegen esse, portret, sholý, maqalalar sıkliniń avtory bolǵanyn da bireý bilse, bireý bilmeıdi.

Máskeýde jaryq kórgen «Kratkaıa ensıklopedııa domashnego hozıaıstva» atty birtomdyqty yqshamdap, qazaqsha materıaldarmen baıytyp «Shańyraq» úı-turmysy ensıklopedııasyn jaryqqa shyǵarýǵa, «Shańyraq» degen ár qazaqtyń «tiline jeńil, júregine jyly tıetin» ádemi atty qoıǵan da qazaq úshin jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen akademık aǵamyz bolǵan.

«Shańyraq» aty aýdarma degenmen, zaty belgili ǵalymdar H.Arǵyn­baev, A.Seıdimbek, etnograftar J.Baba­lyquly, M.Iýsýpov, t.b. avtor­lyǵymen jazylyp, ulttyq salt-dástúr keńi­nen nasıhattalǵan tyń materıaldar­men tolyqtyrylyp, ásem bezendiril­gen tóltýma basylym boldy. El táýel­sizdiginiń qarsańynda – 1991 jyly áýelgide 100 myń tırajben basylǵan bul ensıklopedııa ata saltyn ardaqtap, ult turmysyn urpaq ómirine serik etýde ózindik ról atqardy. Ár shańyraqta kitap sóresiniń tórinen oryn alǵan, qazaq tarıhynda alǵash ret (ókinishke qaraı, ázirge sońǵysy da) 345 myńnan astam tırajben jaryq kórgen bul ensıklopedııanyń bar jaýapkershiligin kótergen bas redaktor, ıaǵnı Rymǵalı Nurǵalı bolǵanyn atap ótken jón.

Ensıklopedııa grektiń «ensıklos paıdeıa» ǵylym-bilimge úıretemin degen sózinen shyqqan eken. Shyndyǵynda ár tomyna birneshe myń maqala engizilip, avtor­lyǵyna birneshe júz adam tartylatyn bul basylym kez kelgen ulttyń úlkeni men kishisin túgeldeı ǵylym, bilim­niń qyr-syryna úıretetin basylym.

Akademık Rymǵalı Nurǵalı osy múmkindikti alǵashqy kúnnen-aq aıqyn ańǵaryp, ult jadyn qalyptastyrý jolynda qyzmet etken. Sol úshin 1988 jyly Alash qaıratkerleri aqtalýdan bir jyl buryn «Qazaq SSR» qysqasha ensıklopedııasynyń 3-tomyna ensıklopedııany qoıyp, kúndelikti ­gazet-jýrnaldarda aty atalmaıtyn «Álimhan Ermekov», «Jaqyp Aqbaev» sııaqty maqalalar engizgen. Ol kezde bul barlaý ǵana emes, bas­ty báıgege tigýmen birdeı edi. Sebebi sol Ermekov qaıtys bolǵanda qarapaıym qazanama bergeni úshin múıizi qaraǵaıdaı jazýshymyz Á.Álimjanov 1972 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory qyz­metinen qýylyp, partııalyq jaza alsa, al Aqbaev týraly qalam tart­qan sol zamandaǵy jas ǵalym, keıin akade­mık bolǵan Ǵ.Saparǵalıev qýǵyn-súr­ginge ushyraǵan edi. Munyń bárinen habar­dar R.Nurǵalıdiń áreketi onyń Alash arda­gerleriniń uly rýhy aldynda neden bolsa da taıynbaıtyndyǵyn kórsetken.

Al kelesi 1989 jyldyń sońynda Shákárim bastaǵan ult ulylary aqtalyp, halqymen qaıta tabysty. Basýly turǵan ádebıet pen ónerge arnalǵan tórtinshi tom­dy qańtaryp qoıyp, akademık R.Nur­­ǵalı oǵan Shákárim, Á.Bókeıhan, A.Baı­­tursynuly, M.Dýlatuly, M.Juma­baev, J.Aımaýytuly bastaǵan Alash aıaýly­laryn qosady. О́zi bilek sybanyp, avtorlar qataryna kiredi. Keıin bul eńbek­teri monografııalyq zertteýlerge ulasyp, jeke jınaqtar túrinde basyldy.

Qýǵyn-súrginniń azabyn bastan ke­ship, «Steplagta» otyrǵan talantty áde­bıetshi, ǵalym B.Ysqaqovqa «Repressııa», «Reabılıtasııa» atty maqalalar jaz­ǵyzyp, esimderi áldeqashan umyt bola bastaǵan talaı ult zııatkerleri­niń saýa­byn aldy. Bul ult jolynda sheıit bolǵan ulylar arýaǵynyń ár qazaqtyń júregine shapaǵat shyraǵyn jaqqan kez edi. Osy istiń de basy-qa­synda aýzyna Maǵjan túkirgen keshegi Kenjebaevtyń bel balasy Rymǵalı Nurǵalı júredi. Men alty jyl zerdelegen Jaıyq Bekturovty da alǵash sol ensıklopedııalarǵa engizgen Rymǵalı Nurǵalıuly boldy.

Ensıklopedııadadaǵy tolaǵaı eńbe­­­ginen bólek HH ǵasyrdyń 20–30 jyl­daryndaǵy qazaq ádebıeti ujymdyq monografııasynyń avtory bolýy da úlken júkti kótergen qabiletin kórsetedi. Alash sáýlesin bala kezinde kózi ashyq ákesi Nurǵalıdan estigen Rymǵalı bilim qýyp Almatyǵa kelgende Muhtar Áýezov, Beısenbaı Kenjebaev, Qaıyrjan Bekhojın, Ismet Keńesbaev, Máýlen Balaqaevtardyń ortasyna túsýi, olardyń bulqynǵan jasty baýyryna tartyp, bolashaq azýly akademıkti tárbıelep jatqanyn ol kezde kim bilgen, – deıdi B.Erdembekov «Alashózek Rymǵalı Nurǵalı ǵumyrnamasy» maqalasynda.

Ultqa qyzmet etý, mansap dáýlet úshin satylmaý, boıdaǵy bardy úlken maqsatqa arnaý sekildi Alash qaırat­kerleri murat tutqan uly qasıetterdi berik ustanǵan qazaq ádebıetin qalyp­tastyrǵan ǵalymdar kóshiniń basyn­da turǵan Beısenbaı Kenjebaev alǵash «Alashtaný» pánin óz páterinde oqytqanyn búgingi kúni bireý bilse, bireý bilmeıdi. B.Kenjebaevtan keıin «Alashtaný kýrsyn» óz úıinde ótkizgen Rymǵalı Nurǵalı Ahmet, Maǵjan, Júsipbek, Mirjaqyp shyǵarmalaryn bir top jastyń erterek tanýlaryna sebepshi bolǵany da – úlken erlik.

Rymǵalı Nurǵalıuly ár jyldary qazaq jáne orys tilderinde jazǵan 50-den astam kitap, ­700-deı ǵylymı eńbek pen maqalanyń avtory. Osydan jarty ǵasyr buryn 1968 jyly jaryq kórgen «Tragedııa tabıǵaty», orys tilinde «Tragedıı M.Aýezova» degen atpen shyqsa, 1969 jyly – «Talant taǵdyry», 1974 jyly – «Arterııa», «О́ner aldy qyzyl til», «Qazaq dramatýrgııasy», 1979 jyly – «Ádebıettiń estetıkalyq máni», 1985 jyly – «Poetıka dramy», 1986 jyly – «Dástúr men qazirgi ádebı prosess», «Telaǵys», 1987 jyly – «Qazaq revolıýsııalyq poezııasy» jáne «Muhtar Áýezov – qazaq ádebıetiniń klassıgi», 1989 jyly – «Jańarý aǵashy», 1990 jyly – «Erteńgi báıge. Roman. Novellalar», 1991 jyly – «A.Baıtursynov», ­II tomdyq «Arqaý», 1993 jyly – «Qazaq ensıklopedııasy», 1999 jyly – «Áýezov jáne Alash» jáne «Qazaq ádebıeti. Oqýlyq», 2000 jyly – «Aıǵaq», «Kórkem sóz», 2002 jyly – «Qazaq ádebıeti­niń altyn ǵasyry», 2003 jyly – «Ádebıet teo­­rııasy. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyq-hrestomatııa», 2009 jyly – «Tolǵaýy toqsan qyzyl til», 2010 jyly – «Kazahskaıa lıtera­týra: kon­sepsıı janry» jáne taǵy basqa eńbekteri ult ádebıetindegi ádis, janr, stıl, dástúr men jalǵastyq, poe­­tıka máselelerin, dramatýrgııa jan­ryn kórkemdik-teorııalyq turǵydan taldap, ádebıettanýdyń san salasy týraly jazǵan kóptegen monografııalary men oqý quraldary, synı kitaptary qazaq ádebıetiniń irgesin qataıtqan qarymdy qalamger bolǵandyǵyna dálel.

L.Tolstoıdyń «Ázázil» povesin, N.Pogodınniń «Saltanat jyry» pesasyn, Á.Keshokovtyń «Sońǵy shaqyrym» dramasyn, P.Bragınniń «17 jaıly hıkaıa» povesin, eston áńgimelerin, birneshe kórkem fılmderdi qazaq tiline aýdarǵan. Mekteptiń 11-synybyna arnalǵan qazaq ádebıeti oqýlyǵy­nyń avtorlarynyń da biri – Rymǵalı Nurǵalıuly.

Rymǵalı aǵaı 28 jasynan ıaǵnı, 1968 jyldan Qazaqstan jazýshylar oda­ǵynyń, 1991 jyldan Qazaqstan Pen-klýbynyń, Termınologııa jáne ono­mastıka komıtetiniń, Memlekettik syı­lyqtar jónindegi komıtettiń, bir­ne­she ǵylymı-ádebı basylymdardyń redkollegııa mú­shesi bolyp, kezinde Amerıka, ­An­glııa, Fransııa, Germanııa, Úndistan, Ma­jarstan, Iran, Túrkııa, Mońǵolııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Chehııa, Slovakııa elderinde, Qazan, Rıga, Dýshanbe, Bishkek, Tbı­lısı, Erevan, Baký, Máskeý, Kıshınev qala­larynda ótken halyqaralyq, búkil­odaqtyq, aımaqtyq ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııalarǵa, túrli jıynǵa qa­tysyp, ǵylymı baıandamalar jasaǵan, sóz sóılegen ǵalym.

* * *

Ýnıversıtetke kelip, aspırantý­raǵa qujattarymdy ótkizdim. Aldymen taqyryp bekitý kerek, dep qazaq ádebıeti kafedrasyna joldama berdi. Kelsem, kafedra meńgerýshisi kabınetinde eken. Ol kezde Rymǵalı aǵaıdy tanymaımyn. Aqquba óńdi, shashyn aq qyraý shalǵan, asyqpaı sóıleıtin adam. Jobamen bizdiń jaqta týǵan Jaıyq Bekturov, aspırantýra dep birdeńe aıttym.

«Iá, Jákeńdi bilemiz. Ol naǵyz shejire adam ǵoı, onyń da artynda izdeýshisi bolsa, arýaǵy rıza bolar dedi. Qolymdaǵy qaǵazǵa sózge kelmeı «Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasy» dep jazyp, qol qoıyp berdi. «Jetekshiń men bolamyn», qazir jumys istep otyrmyn, keıin kel, asyqpaı sóılesemiz», dedi. Rahmetimdi aıtyp shyǵyp kettim. Sonymen dıssertasııa taqyryby – «Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasy», jetekshi – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Rymǵalı Nurǵalı bolyp bekitildi. Aınaldyratynym – aıyqtyń jazǵandary. Jaıyqtyń ədebı murasy degenniń shegi kórin­beı ketti. Jazǵandarym ǵalymdar­dyń talqysynda ábden ılendi. Talaı talqydan ótti. Attestasııalyq komıtet talabyna sáıkes maqalalarym jarııalandy. Alty jylda qaǵazdarymdy qushaqtap, aǵaıdyń aldyna talaı keldim.

Halyqta «jaqsymen ótkizgen bir kúniń myń kúnge tatıdy» degen sóz bar ǵoı. Jaıyqty jyrlaımyn dep júrip, Rymǵalı Nurǵalıulynyń aldynda ótkizgen sanaýly ýaqytta «úlken turǵanda kishiniń sóılegeni, úlken turǵanda kishiniń otyrǵany ábestik» ekenin, «úlkenniń sózin qaltqysyz tyńdaýdy» úırendim, «adam bilimdi bolǵan saıyn daladaı keńpeıildi bolatynyn» uqtym, «kóre almaýshylyq, ishtarlyq taıaz adamdarǵa tán qasıet» ekenin, «keń adam keleshekti oılaıdy» degenderdi de aǵaıdan  estidim.

Solaısha elimizdiń shyǵysynda týyp, sanaly ǵumyrynda ońtústik, soltústikte eńbek etip, Almatynyń topyraǵyn máńgilik meken etken, ádebıetimiz­diń asqar taýdaı tulǵalarynyń biri Rymǵalı Nurǵalıulynyń shákirti bolý arqyly Jaıyq Bekturovtyń ádebı murasyn tolyq jınaqtap, ǵylym degen úlken aıdynǵa ózimniń tamshydaı úlesimdi qostym desem bolady.

Rymǵalı Nurǵalıulynyń ǵylym­ǵa adaldyǵy, tarıhı derekterge yjda­ǵat­tylyǵy, Alash ardagerlerin pir tutýy, ulttyq qundylyqtardy qorǵaı bilýi, halqyn súıýi, namysshyldyǵy – úlgi tutar qasıetteri boldy. Ol zamandastary men sońynan ergen shákirtteriniń shyqqan taýynyń bıik bolǵanyn qalaıtyn arda qasıeti bar nar tulǵa edi. 14 ǵylym doktoryn, 40-tan astam ǵylym kandıdatyn daıar­lap, qazaq ádebıetiniń ǵylymı aınalymyn tolyqtyrýǵa erekshe úles qosqan akademıktiń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııany qatarlas qorǵaǵandardan tanymal aıtysker aqyndar, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Balǵynbek Imashev, qazir EUÝ fılologııa fakýltetiniń dekany, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serikzat Dúısenǵazy, EUÝ Prak­tıkalyq qazaq tili kafedrasy­nyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdary­nyń kandıdaty Qýandyq Qulmanov jáne basqalar bar.

Jupar Kenjetaıqyzy,

«Turan-Astana» ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń ­kandıdaty