Qaıran qasıetti ájeler-aı...(Esse)

Esime jazda, aýlada bolǵan bir kórinis túse ketti.

Astanaǵa máskeýlik dosym Oleg Pak kelgen. Sol ekeý­miz aýla ishinde keńes quryp júrgenbiz. Mektepten oral­ǵan kishkene nemerem Edige maǵan qaraı júgirip kele jat­qanda, men de qushaǵymdy ashyp qarsy alýǵa daıyn tur­myn. Al Edige bolsa meniń janymnan zý etip ótti de, áje­si Baıannyń qushaǵyna endi de ketti deısiń. Neme­rem­niń qylyǵyn kórgen Oleg tań-tamasha qalyp, máz bolyp tur edi.

Qazaq ortasyndaǵy qudireti kúshti kónekóz ájelerdiń qadir-qasıetine eshnárse teń kelmeıtinine taǵy da kózim jetti. Men tańǵalyp turyp qalyppyn. Kóńilde qyzǵanysh ta oıanyp qoıa bergen. О́z-ózimdi ázer toqtattym. Esi bar adam aqıqatqa qarsy umtylmas. Men Oleg dosyma qosylyp kúlip jiberdim.

Edige ájesin qushaqtap sál turdy da, úıge bettedi. Áje men nemere óz álemine endi ǵana enip bara jatqan.

Esime taǵy da sonaý ótken kezeńderde umyt qalǵan balalyq shaq tústi. Aýylda ósken balalar úshin ananyń orny bir bólek, al áje qamaly erekshe berik bıiktik bo­latyn. Úıge kelgen qonaqtar balalardan «Kimniń balasysyń?» dep suraıtyn. Bul búlik shyǵaratyn su­raq edi. «Ájemniń balasymyn» deýshi edik. Bul ataly jaýap bolatyn. Salt desek dálirek bolar. Ájemizdiń al­dynda anamyzdyń atyn atamaýshy edik. Eseıe kele apa­laıtyn boldyq. Áli esimde, meniń ákem anasyn «je­ńe­she» deıtin. Bul da qazaqy, buzylmaıtyn, berik salt edi ǵoı.

Ájem Aıbıbi Jumalyqyzyn jaqyn­dary, týǵandary Áıish dep erkeletip atap ketken bolatuǵyn. Ájem 1893 jyly dúnıege kelip, qyzyǵy da, shyjyǵy da mol tirshilikte seksen alty jyl ǵumyr keshti.

O, qudireti kúshti, kónekóz ájeler ále­mi­niń symbaty da, syry da eren edi-aý! Sol qasıetti ájeler tárbıesiniń besigi máńgilik belgi berip, janyp tursyn. О́rbisin, ós­sin, joǵalmasyn. Qazaq tiride, alyp dala tiride, áje men nemere salt-dástúri ól­me­sin. О́shpesin. Qazaqtyń tirshilik aıasynda máńgi rýhanı belgi bolyp qala bersin.

Ákem ata-anadan jalǵyz ul edi. Sodan ba, ákem men anam ájemdi mápelep, erekshe syılap baqty. Ájemniń aıtqan tilegi sertteı berik bolatyn. Aıtqan sózi jerde qalmaı, oryndalatyn.

Úıge kelgen qonaqtar ákem men anam­nyń jaqyn, tatý-tátti dostary úıdiń tabal­dyryǵyn attap basqannan áýeli ájem­men amandasyp, hal-jaǵdaıyn sura­sa­tyn. Keń otyryp keńes quratyn. Oǵan ne jetsin.

Ájemniń ońasha bólmesi uıadaı jyly, jarqyn bolýshy edi. Úlken keń tósegi, mamyq jastyqtary kózdiń jaýyn alyp jaınap turatyn. Sol jastyqtarda aýnaqshyp balalar rahattanatyn. Keremet kezder edi-aý. Sol bólmede dáý sandyq turatyn. Sandyqtyń kilti ájemde bolatyn.

Ol sandyqta ne joq deısiń?  Jarq-jurq etken kúmis alqalar, ásem bilezikter, kelisti belbeýler, qazaqy kıimder, balalar súıetin tátti kámpıtter tolyp turýshy edi. Qonaqtarǵa sol sandyqtan nebir syıly dúnıelerdi óz qolymen tábárik qyp taratyp otyratyn.

Ájem mol pishilgen deneli adam edi. Betinde sheshek aýrýynan qalǵan izder kórinetin. Biraq sol izder ajaryn esh buzbaıtyn. Qartań tartsa da belin búkpeı, tik júrdi. О́zi qaıratty, al sózi ótkir edi. Tamaqty talǵap ishetin. Negizgi asy túıe­niń shubaty boldy. Sonan da ájemdi arnaıy kútetin anam qysy-jazy túıe saýyp,­ shubat daıyndaıtyn. Ájem men anam syılastyqty, tatýlyqty, qurmetti bıik ustady. El olarǵa tańdana qaraýdan bir tanǵan emes. Áıel syılastyǵy erekshe ónege ǵoı. Ájem kún jylynǵanda esik aldyna appaq jibek kımeshegi men keń kógildir kóılegin kıip shyǵa kelgende, ortalaryna tolyqsha saltanatty sulý kelgendeı bolyp kórinýshi edi-aý.

O, Alla Taǵala, men sol kezderi ájemdi osy aýyldyń eń sulý áıeline teńeýshi edim.

Nebir sıqyr qasıetter bizdiń aýlada júrip jatatyn. Sonyń báriniń ıesi ájem bolýshy edi.

Atamyz Aqsholaqty apam Jumagúl de, aǵam Serikbaı da, men de kórmedik. Atam 1943 jyly surapyl soǵys kezinde ómirden ozǵan. О́mirden ótkeninshe soǵystaǵy áskerı ushqysh jalǵyz ulyn kútýden bir talmapty.

Atamnyń beıiti ózderi ómir boıy mekendegen Kóksý jaılaýynda tur. Atam qara jumys istemegen adam. Elge aqyndyǵymen tanylǵan, aqyndar aıtysynan qalmaǵan, ózi taza, taqýa adam bolǵan desedi. Atamnyń ómir boıy jazǵan óleńderin, osy bizge jetkizgen de Áıish ájem. 1922 jyly jalǵyz uly dúnıege kelgende atamnyń jazǵan óleńin osy arada berýdi jón kórdim.

Saǵyntyp qyryq beste Qýan týdy,

Kóńilimniń súıgen saıyn kirin jýdy.

Jal-jaıa jesem qanaǵat etpeýshi edim,

Qylamyn ishsem qorek qara sýdy.

 

Saǵyntyp Alla berdi Qýanjandy,

Súıgesin emirenip meıirim qandy.

Sharana jańa týǵan bolsa-daǵy,

Azamat kórinedi maǵan sandy.

 

Qudaıym ekeýmizge ómir berse,

Kelgende bul 15-ke, men 60-qa,

Tapsyrsam baqyt etip, mal men jandy.

Aldymen ákesi ólip, bala qalsa,

Bolar edi dúnıeniń bári sándi.

Ájem de óleńge qumar bolatyn. Nebir kelisti óleńderdi lyp etkizip aıtyp-aq tas­taıtyn. Atamnyń óleńderin, ájem jatqa aıtýshy edi. Magnıtofonǵa ájem aıtqan atamnyń óleńderin jazyp alǵanym bar. Búgin sol óleńder áýletimizdiń eń úlken, qundy dúnıesi bolyp saqtalyp qaldy.

Elýinshi jyldardyń aıaǵynda biz Qyzyl Tý ujymsharyna kóshtik. Ákem ujymshardyń bastyǵy, apam muǵalim. Aýylymyzda bastaýysh mektep boldy. Men birinshi synypta oqımyn. Jumagúl Shalqarda, týystardyń qolynda turyp oqydy. Serik­baı bas­taýysh mektepti bitirip, kórshi aýyldaǵy mektep-ınternattyń besinshi synybyna aýysqan.

Áli esimde, demalys saıyn ájem kıim-keshek, tamaq alyp, artynyp-tartynyp, kórshi aýylǵa túıemen Serikbaıǵa baratyn. Al biz, balalar, túıeni jetektep shyǵaryp salatyn edik-aý. Túıe bozdaıdy. Balalar shýyldap aıǵaılaıtynbyz.

Balalary úshin jany egilgen qaıran ájemniń júregi-aı, deseıshi.

Ákem: «Biz kóbine Shalqar qalasynyń janyndaǵy Qaıyr aýylynda turdyq. Ol jer anam týystarynyń mekeni edi, sonan da týystar meni erkeletip, erkin ósirdi. Qaıyr aýyly temirjol torabynyń qaı­nap jatatyn qazany edi-aý.

Sol jerde úlken Qaıyr kareri bol­ǵan. Jeńeshem de sonda istedi. Jumys aýyr bolǵanymen, temirjol halyqqa az bolsa da tabys kózi edi.

Áıgili 1930 jyldar qazaqtyń esinen ketpes. Ol kezde men on jastamyn. Qolda mal joq. Ákem qara jumysqa jaramaıdy. Aqyndyq ónerin jarııa etýge qorqady. Túrmege jaýyp tastaýy múmkin. Eriksiz úıde otyrady. Bir tańǵalatynym, ákem erte turyp, dalada ashtyqtan ólip jatqan adamdardyń óligin jıyp, jerlep jatatyn. О́lgen adamdardy jerleý tirilerdiń mindeti dep sanaıdy. Qudaıǵa senetin adal adam edi, nesin aıtasyń? Kórmegen, tanymaǵan adamdardy súıekshi bolyp qara jerge tánderin tapsyrý netken erlik. Tańǵalamyn», dep esine alatyn.

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, kezinde temirjol salýǵa zor eńbegi sińgen, el qaıratkeri, belgili bı – Myrzaǵul Shyman­uly atamyz, kózi ashyq, kókiregi oıaý adam bolǵan, ol qazaq temirjolyn salýǵa janyn salypty. Myrzaǵul atamyzdyń: «Ýaqyt kele kózderiń jetedi, úrim-butaqtaryń osy temirjoldyń qyzyǵyn kóredi», degen ataly sózi el esinde áli bar.

Myrzaǵul Shymanuly 1878 jyly qazaq zııalylarynyń depýtasııa qura­mynda Sankt-Peterbýrg pen Máskeýge baryp, ekinshi Aleksandr patshanyń qabyl­daýynda bolǵan. 1901–1905 jyldary Orynbor – Tashkent temirjolyn salýǵa da qatysqan (f.ǵ.d. J.Asanulynyń jazbalarynan alynǵan derek).

Atamnyń Myrzaǵul aǵasyna arnaǵan óleńinen:

Kókekem sálem aıtypty-aı

Atyn bir bilgen Alashqa.

О́sıetin aıtyp jazdyrdy-aý,

Orys pen qazaq dinine

DÝM saılaǵan talasta

Kókekemniń kóshesin,

Ǵulamalar tabady-aý

Zor kitaptan qarasa.

Shynynda da ýaqyt bárin ornyna qoıdy. San salaly temirjol torabyndaǵy eldi mekender órkendedi. Qazaq temirjolshylary kóbeıdi. Shalqarymyz qalaǵa aınaldy. Ondaǵy temirjol vokzalynyń aldyna Myrzaǵul Shymanulynyń eskertkishi qoıyldy.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary er adamdar soǵysqa attandy, eldegi aýyrtpalyqtyń bári áıelderge júkteldi. Ájem óte qaı­ratty adam bolatyn. Atam naýqasqa ushy­rap, úıdegi aýyr jumystar túgelimen ájemniń moınyna tústi. Osynsha taýqy­metti kótere júrip, ujymshardyń sıyr ferma­synda saýynshy bolyp istedi. Sol kez­degi ataqty «Stahanovshy» ataǵyna ıe bol­dy. Ájemniń osy bir qaısarlyǵy men taban­dylyǵy, soǵysta erlik kórsetýden taımaı júrgen ákeme de juǵysty bolsa kerek dep oılaımyn.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń mura­ǵat­­taryn tekserý kezin­de №1746 dalalyq poshta­dan J.Aı­muratovtyń redaktorly­ǵy­men shyǵyp turǵan №68 ás­kerı bóliminiń «Otan úshin» («Za rodıný») gazetinde qyzyl jaýynger Aqsholaqov Qýan­dyqtyń anasy Aıbıbiniń (Áıish) ba­la­syna joldaǵan jáne bala­sy­nyń anasyna joldaǵan hat­ta­ry 1943 jylǵy qańtardyń №9 jáne №12 basylymdarynda ja­rııa­lanǵan. (t.ǵ.k. T.Tólepbergenı, 2001).

Tómende sol hattardy berýdi jón sanadym.

 

Ananyń haty

«Qulynym Qýandyq!

Seni óz qolymnan Qyzyl Armııa qataryna attandyr­ǵa­nyma kóp ýaqyt boldy.

Tún uıqymdy tórt bólip, aq sútimmen asyraǵanda men senen dańqty er bolýdy, qasarǵan jerden qan alatyndaı bolýdy kútkenmin. Mine, osyny oryndaıtyn ýaqyt jetti. Meniń aq sútim áli seniń moınyńda, ony aqtaýǵa mindettisiń de. Solaı bolsa ańsaǵan Anań úshin, Otan úshin bar kúshińdi, qolyńdaǵy berik qarýdy nemisterge qarsy jumsa.

Men qazir 53 jastamyn. Qyzyl Armııaǵa degen qamqorlyq maǵan jastardaı jańadan qaırattanýdy kerek etti. Qazir sen týyp-ósken «Súttikól» kolhozynyń sıyr fermasynda saýynshy bolyp, Stahanovsha jumys isteımin. Kúndelikti normamdy keminde 300 prosentten oryndap kelemin. Qyzyl Armııaǵa kóptegen maı óndirip berdim. Meniń Kyzyl Armııa úshin, sen úshin osy eńbegimdi de esińe al. Jaýdy jaırat.

Jeńispen qaıt. Qosh qalqam.

Anań Áıish Qojbanova».

15 qańtar, 1943 j.

 

Jalyndy jastyń haty

«Ana, Sizge jalyndy jas júrekten saǵynyshty jaýyn­gerlik sálemimdi joldap, amandasýǵa oń qolymdy usynamyn.

Sizdiń jazǵan hatyńyzdy aldym. Men qazir qas jaýymyz nemis-fashısterine aıaýsyz soqqy berip, aıbyndy Qyzyl Armııanyń qatarynda, maıdanda júrmin.

Ana, Sizdiń hatyńyz oı-pikirimdi órletip, deneme jańa – kúsh-qýat engizip, jaýǵa degen meırimsizdigimdi burynǵydan da údete tústi.

Ana, meni áskerge ózińiz attandyrǵanda jaýynger edim ǵoı. Qazir aıbyndy Qyzyl Armııanyń sanaly komandıriniń biri boldym.

Nemis-fashısterimen birneshe urystarda aıaýsyz soqqy berip, olardy shybyndaı qyrǵanym úshin, komandovanıe meni úkimet nagradyna usyndy. Ańsaǵan ana tilegińizdi eki etpeı, Siz úshin, Otan úshin, qazaq halqy úshin fashısterge soqqyny burynǵydan da aıaýsyz berip, Sizdiń shattyq ómirińizge qol sozyp, aranyn ashqan aramza jaý, nemis-fashısterin týǵan jerden qýyp, jeńispen aýylǵa qaıtam.

Balańyz Qýandyq».

21 qańtar, 1943 j.

 

Qyzyl ásker Q.Aqsholaqovtyń jáne anasynyń jazǵan bul hattary 101-derbes brıgadanyń H.Bekishov basqaratyn 1-atqyshtar batalonyndaǵy komsomolester arasynda talqylanyp, komsomolester Aqsholaqov Qýandyqtyń maıdandaǵy kórsetken erlikterine súısine otyryp, Shalqar aýdandyq komsomoldar uıymyna hat jazyp, aýdan komsomolesterin tyldaǵy jumystarynda jerlesi Aqsholaqovsha eńbek etýge shaqyrdy (H.Bekishov, Batalon alǵa, 1985).

101-atqyshtar brıgadasynyń batalon komandıri Hakim Bekishev óziniń «Batalon, alǵa!» atty kitabynda osy oqıǵalar týraly jazǵan. Kitaptan úzindi: «Mıshýkova derevnıasynyń janynda bolǵan shaıqasta bizdiń pýlemetshilerimizdiń oǵynan jaý áskeri sheginip, keıin qashqan fashısterdiń bári túgelimen joıyldy. Ony kórip turǵan brıgada komandıri Iаkovenko:

– Aýyr pýlemetpen jaýdy talqandaǵan jaýyngerler kimder, bilesiń be? – dep surady.

Biz solaı qaraı jyljydyq.

Bir ýaqytta, Mıshýkovada ornalasqan jaýdyń mınometshileri bizdiń pýlemetti baıqap qalyp, ony nysanaǵa alyp atqylaı bastady. Osy kezde pýlemet vzvodynyń komandıri Qımash Berdiqojın aýyr jaralanyp, tylǵa ketýge májbúr bolady. Odan keıin pýlemet oqtaýshy Qýandyq Aqsholaqov ta aýyr jaralanady. Pýle­met janynda jalǵyz qalǵan Qonysbaı Tyshqanbaev nemisterge toqtaýsyz oq jaýdyryp, sońyna deıin shaıqasady.

Erlikpen shaıqasqan pýlemetshi­ler – Q.Berdiqojın, Q.Aqsholaqov, Q.Tyshqanbaev esimderi sol sátte-aq búkil maıdan jaýyngerleriniń aýzynda júrdi», dep jazǵan batalon komandıri.

Ákemniń 21 jasynda alǵan alǵashqy marapaty – «Erligi úshin» («Za otvagý») medali edi.

Ájem qartaıǵanyna qaramastan, namazyn úzbeı oqyp, orazasyn da tastamaı ustaýshy edi. Keıde biz de ájemmen birge sáresi ishýge tyrysatynbyz. Balalyq shaqtyń qımas qyzyǵy taýsylǵan ba?

Ájem aýzyn kóbine sútke ezilgen tarymen ashatyn. Sol dám áli kúnge deıin esimnen ketpeıdi.

Jasy úlkeıip, tizeleri mazalaı bas­taǵan shaqta bir-eki ret:

– Serik, sen meni meshitke aparyp kelshi, – dep ótinish bildirdi.

– Áje, namazdy úıde de oqýǵa bolady ǵoı, – degenim esimde. Ájem maǵan uzaqtaý qarap qaldy da:

– Búgin pitir sadaqa beretin kún. Men sender úshin, senderdiń otbasylaryńnyń bolashaǵy úshin zeket qylamyn, – dep jaýap berdi.

Qaıran áje! Oıy da, tilegi de, tek úrim-butaǵynyń amandyǵy, bolashaǵynyń jarqyn bolashaǵy eken dep súısine oılaıtynym bar.

Ájem ulynyń er jetip, elge belgili azamat bolǵanyn kórdi. «Qýandyqtyń anasy» degen atqa máz bolýshy edi. Nemerelerin baýyryna basyp ósirdi. Qarttarǵa tán minezimen ájemiz de nemereleriniń otaý tigip, úı bolýyn armandaıtyn. Ýaqyt óte kele ájem bul armanyna da jetti.

1966 jyly aǵam Serikbaı men Meń­zıpa jeńgem otaý qurdy.

1974 jyly Baıan ekeýmiz úılendik. Dáý sandyqtyń ishindegi syılyqtar toıdyń shashýyna shashyldy. Ájem ózin eń baqytty adam sezindi. Júreginiń keńdigi jer sharyndaı asyl ájem-aı. Qaıran áje, qasıetti ana! Budan ózge ne teńeý tabasyń? Taba almaısyń.

Qartaıǵan shaǵynda shóbereleriniń qýanyshyn kórdi. Áli esimde, kóz janary nasharlaǵan soń shóberelerin qasyna shaqyryp, árqaısysynyń júzine uzaq qarap, oılanyp otyryp:

– Iá, bul bala bizge uqsaǵan eken, – dep otyratyn. Bul sózi kelinderine bergen eń úlken marapaty sııaqty edi.

Ájemniń ǵumyry qanshama qıyndyqqa toly bolsa da – asharshylyqtyń da, soǵystyń da zardabyn kórse de, ol naǵyz batyr áje baqytty jan edi. Ájem shóberesi Bıbigúldi aldyna alyp, qazaqtyń eski  óleń­derine onyń atyn qosyp aıtyp otyratyn. Ol óleńderdiń sózi de, áýeni de erekshe kelýshi edi. Kóbinese shóberesi Aıgúldi ózine jaqyn tartyp, erekshe erkeletetin. «Aıgúldiń júzine qarasam, enemniń ajaryn kóremin» deıtin. Ol nemere-shóberelerinen bizdiń tuqymymyzǵa tán bir uqsastyq izdep, árqaısysyn baýyryna tartyp otyratyn.

Ájem ómirden ozar aldynda ákem men anam bárimizdi elge jınap, aqyrǵy sátine deıin nemere-shóbereleri qasynda boldyq.

Shalqar qalasy bireýge shalǵaıda jatqan shaǵyn eldi meken bolyp kórinýi múmkin. Biraq biz úshin Shalqar – bir ǵalam ordasy, týǵan jerdiń tumary, júregimizge jaqyn qasıetti meken. Bizdiń qara shańyraq burynda keń de eńseli jer úı sııaqty edi, qazir qarasam, kishkene-kishkene tórt bólmeli shaǵyn baspana bolyp kórinedi. Biraq bul shańyraq – bizdiń janymyzǵa eń qymbat, qasıetti meken. Ákem bul úıdi ájem úshin arnaıy salǵan sııaqty. Osy qara shańyraqqa qonaqtar da, týǵan-týystar da jıi keledi, keıde arnaıy qonyp ta qalady.

Ájemiz dúnıeden ótken soń, bul úı ájemniń rýhyn saqtap qalǵan berik qamaldaı kórinedi.

Búgin, biz, Aıbıbi ájemizdiń jalǵa­symyz. Bizdiń Talǵat pen Gúlshat ómirge tamasha qyz nemere ákelgende, men anamnan osy sharananyń esimine ájemniń atyn berýge ruqsat suradym. Bul men úshin tek esim ǵana emes, ájemniń asyl rýhyn, danalyǵyn, meıirimin keler urpaqqa jalǵastyrý edi. Ájemniń esimi qaıta jańǵyrdy. Mine, búginde meniń Aıbıbim – stýdent. Keıde onyń minez-qulqynan ájemniń qasıetterin baıqaımyn. Bul urpaq sabaqtastyǵynyń aıqyn kórinisi emes pe? О́mir jalǵasyp, ata-baba rýhy keıingi býynǵa osylaı daryp keledi.

Ájemiz, biz úshin, Áýlıe ana bolyp ketkeli qashan!..

Biz Shalqarǵa barǵan saıyn, dosym, bir jaǵynan, ájemniń inisiniń balasy Qýanyshbaımen birge ájemizdiń beıitiniń basyna baryp, Quran baǵyshtap, bas ıemiz!..

Qaıran ájem-aı. Janyńyz jánnatta bolsyn, áýlıe áje-jan.

* * *

Úıge asyǵys enip bara jatqan Baıan men Edigege qarap turyp, qazaqtyń áje men nemere qurmeti, syıy, óshpes mahabbaty máńgi ekenin anyq sezingendeı boldym.

Baıan aman bolsyn dep tebirendim.

Edige aman bolsyn dep tolǵandym.

О́zimdi oılaǵam joq.

Alladan, qazaq ortasyndaǵy qudi­reti kúshti kónekóz ájeler akademııa­synyń qasıeti men qadiri joǵalyp ketpeýin tiledim!

Áýmın!

 

Serik Aqsholaqov,

neırohırýrg, Qazaqstannyń Eńbek Eri