Adam – kúletin de, kúlki shaqyra alatyn da birden-bir jaratylys. Al kúlkiniń ázil, mysqyl, ájýa, kekesin, ospaq, qaǵytpa, syqaq, qaljyń, keleke, kelemej, mazaq, muqatý sekildi tolyp jatqan reńkteri bar. Bulardyń bári de kúlkiniń túrleri bolǵanymen, barlyǵy birdeı sınonım sózder emes. Teoretık-ǵalym T.Qojakeevshe aıtsaq, «Satıra, ıýmordy ázil-qaljyńmen, anekdotpen shatastyrmaý kerek. Satıra, ıýmor – faktini kóre alatyn, ony jınaqtap, tıptendire biletin, bolmys-qubylystardyń áleýmettik mánin kórkem de beıneli tilmen ashyp, sýrettep beretin ádebıet salasy». Sondyqtan satıranyń bári kúlkili bolǵanymen, kúlki shaqyrǵannyń bári satıra emes.
Adamnyń oılamaǵan jerden shalbary túsip ketse, aınaladaǵylar kúlip jiberýi múmkin. Alaıda munda turǵan naǵyz komızm joq. Al majarstandyq «Neke kegi» fılminde olaq tiginshiniń óz-ózine tikken shalbary sypyrylyp túskende, kúlki áleýmettik mazmun men komedııalyq sıpat alady. Jalpy, satırada adamnyń kemshiligin kórsetip, syqaqtyń shoǵyna qaqtaýdyń joly san alýan. Satıralyq shyǵarmalarda adam boıyndaǵy kemshilikter onyń oı-nıetinen de, sózinen de, isinen de, tipti esiminen de kórinip otyrady. Iá, satıralyq keıipkerdiń aty men zatynyń saı bolýy – shyǵarmadaǵy kórkemdik dáldik pen ıýmorlyq effektini kúsheıtetin basty tetik. Aýyz ádebıetindegi Qojanasyr, Aldarkóse, Qarabaı, Qodar nemese B.Maılınniń Myrqymbaıy men Á.Nurpeıisovtiń Sýdyr Ahmeti sııaqty halyqtyń uǵym-túsinigine etene kirigip ketken keıipkerler – sózimizdiń dáleli. Bul esimder ómirdegi keıbir adamdardy teńeı qoıatyndaı, silteme jasaıtyndaı jınaqtyq dárejege kóterilgen. Kórkem ádebıette keıipkerdiń aty kezdeısoq tańdalmaıdy. Ásirese satıralyq shyǵarmalarda bul zańdylyq óte mańyzdy. Jazýshy keıipkerdiń esimi arqyly onyń minezin, qoǵamdyq ornyn, rýhanı deńgeıin, keıde tipti kúlkili jaǵdaıǵa túsetin taǵdyryn astarly túrde ańǵartyp otyrady. Ádebıetimizdegi C.Adambekovtiń Aıýbaıy, Sh.Smahanulynyń Elpekbaıy men Shımaıbegi, O.Áýbákirovtiń Bóden, Páshtýan, Kódı-Sódıi, M.Ráshtiń Sýyldaǵy men Murjamuryny, Ǵ.Qabyshulynyń «Duǵaı Shuǵaıyshy», K.Ámirbektiń Nápıi men Taıpaǵy, T.Álimbektiń Tympıy, M.Sherimniń Myjban-Tyjban sııaqty keıipkerleri qyrshańqy teńeýlermen sheber qashalyp, kesek obrazdar dárejesine deıin kóterilgen. Mundaı esimder – jaı ǵana keıipker aty emes, avtor tarapynan berilgen astarly baǵa, kórkem minezdeme. Ǵalym Á.Qabylov «Satıra poetıkasy» atty eńbeginde satıralyq shyǵarmalarda keıipker esimderiniń ózi olardyń is-áreketine saı kelip, onyń astarynda kúlki týǵyzatyn qasıet bolýy kerektigin jáne osy qaǵıdanyń qısyny Ospanhan shyǵarmalarynan aıqyn kórinetinin ashyp aıtady. «Ospanhan áńgimelerinde keıipker attary olardyń adamı tabıǵaty men bolmys-bitiminen habar berip turady. Monsha meńgerýshisin Tyrdaı Jalańashov dep ataǵany sııaqty, úı arasyna ósek tasyp, zyr qaqqan jeńgeıdi Zymzııa, eshkimniń kóńiline qarap, aǵaıynshylyq jasap, balasyn oqýǵa túsirmeımin dep ýáde etip, endi aǵasynyń «iship-jep» qoıǵany úshin amalsyzdan antynan aınýǵa májbúr bolǵan ınstıtýt oqytýshysyn Qymǵýyt, onyń jebir aǵasyn Boshalaq, jolaı kezdesken beıtanys kisini baýyr etem dep úıine ákep qonaq qylyp, ketken soń ony kinálap, hat arqyly aqyl qosqan qaljyńbasty Qoshqyl, onyń aıtqanyna erip júre berip, mazaǵyna aınalǵan ýaıymsyz jigitti Aıdaýbaı, araǵa jyl salyp, elýge toldym dep týǵan aýylyna kelip, «jylý» jınaǵysh «ataqty jerlesti» Degish Tıtyqbaev t.s.s. ataýy satıralyq keıipkerler atynyń áńgime mazmunymen baılanysty alynatynyn, ıaǵnı forma men mazmun birligin kórsetse kerek». Iá, Áýbákirovtiń Áýsek, Yqtımal, Ákpishý, Anaý-Mynaý, Salpań, Qarpyq syndy keıipkerleri osal jandar emes, esimderi ersileý, is-áreketteri oǵash, kúlkili bola tura, sonysymen oqyrmanyn oılandyryp, jamandyqtan jırendirip, jaqsylyqqa tárbıelep otyrady. Ospanhannyń «Emen esik» óleńindegi keıipkerlerdiń tegi de olardyń qandaı adam ekeninen habar beredi.
«Men kórdim mys tutqaly emen esik,
Jazý bar shekesinde «Elemesov».
Mynadan soń sen emes, men kirem dep,
Aldynda talaı jan júr eregesip…»
Osylaısha, kabınetke kirý múmkin bolmaı, keıipkerdi kezdestirýdiń sáti túspeıdi. Araǵa ýaqyt salyp, qaıta aınalyp bir kelgende emen esiktiń jazýy ózgerip ketipti:
«…Bir kelsem, sol baıaǵy emen esik,
Bul kúnde shekesinde: «Bógemesov».
Apyraı, ósti me eken, óshti me eken,
Bet júzin bir kórmegen Elemesov».
Bir qyzyǵy, óleńde Elemesovtiń de, Bógemesovtiń de bet-beınesi, minez-qulqy sıpattalmaǵan. Biraq oqyrman olardyń qandaı adam ekenin teginen-aq tap basyp tanıdy. О́zinen tómengi adamdardy elemeıtin, kózge ilmeıtin bastyqtyń tirligi, onyń ornyna jaıǵasqan Bógemesovtiń is-áreketi óz tegimen kekesindi maǵynada úılesim tapqan.
Endi birde «Mórbasar» atty óleńinde aqyn tamyr-tanystyq pen qyzmet babyn asyra paıdalanatyn, baqaı esep pen bas paıdaǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn jandardyń satıralyq beınesin tikendi tilmen aıaýsyz áshkereleıdi. Shyǵarmada eki keıipkerdiń ózara dıalogi arqyly birneshe jaǵdaıdaǵy jalǵan anyqtama berý faktileri ashylady. Osy arqyly avtor qoǵamdaǵy paraqorlyq, jemqorlyq, jalǵandyq sııaqty keleńsiz qubylystardy syn sadaǵyna alady.
«Áı, Mórbasar, Mórbasar,
Basa berip mórińdi,
Qazyp júrme kórińdi»,
– dep ýytty tilmen ýshyqtyra tunshyqtyrady. Ospanhan osy ádisti balalarǵa arnaǵan óleńderinde de sátti qoldanǵan. Muny satırık Erkin Jappas «Qymsynbashy, qylyqtym» eńbeginde ashyp aıtady: «Kekil qoıdy Kerimbek», «Byldyrbek», «Bytpyldyq», t.b mazaqtamalary, syqaqtary kózge onsha elene bermeıtin tıtimdeı ǵana kemshilik, mindi tilge tıek etý arqyly balalardy jamandyq ataýlydan jıirkendire bezindiredi. «Bektenbek», «Áshekeı qyz», «Mámbettiń qýlyǵy», «Sholjań» sııaqty kóptegen óleńderi sózdi oınatyp, búldirshinderge tán harakter jasaı bilgendigimen qundy», deıdi E.Jappas.
Osy oraıda satıradaǵy esimder júıesine qatysty bir qyzyq qubylysty aıta ketken jón. Akademık Rymǵalı Nurǵalı «Drama óneri» atty eńbeginde Beıimbettiń «Taltańbaıdyń tártibi» pesasyndaǵy negizgi qaharmandardyń esimi minezinen, áleýmettik ortasynan habar berip, olarǵa degen avtor kózqarasyn bildiretinin aıtady. «Shapshańbaı, Súndet, Paryz, Janbol, Aqsúırik, Jaqsylyq... Taltańbaev. Kóp búliktiń muryndyǵy bolatyn keıipkerdiń aty da aıtylmaıdy, famılııasy jetip jatyr – Taltańbaev. Túsken jerin oıyp jiberer tas sekildi», deıdi R.Nurǵalı. Iаǵnı satıradaǵy keıipkerdiń aty-jóni onyń minez-qulqyna, is-áreketine tolyq saı kelse kúlki shaqyrady.
Endi bir qyzyǵy, satıradaǵy keıipkerdiń esim-soıy onyń bitim-bolmysyna qarama-qaıshy bolǵan jaǵdaıda da kómeıdi kúlki qysady. «Jaman ıttiń atyn Bóribasar qoıǵan» sekildi. Muny Ospanhan Áýbákirovtiń balalarǵa arnaǵan óleńderinen anyq ańǵaramyz. «Kerim bala Kerimbek» degen óleńinde avtor basty keıipkerdi bylaısha sıpattaıdy: «Kir-kir bolyp keńirdek, Keriledi Kerimbek. Kir-kir bolsa keńirdek, Qalaı kerim kórinbek?». Endi Ospanhannyń mysaldarynan da mysqyldap dám tatalyq. «Ýa, Shoshekem, Qolyńyz bos eken, Jaılaýǵa júrińiz», dep bastalatyn «Qoı men shoshqa» mysalynda satırık ómirdegi Báke-Sákeńderdiń beınesin Shoshekeń dep alyp, ótkir ájýalaıdy.
Satıra janry úshin esim – jaı ataý emes, astarly oı men baǵalaý kodyn boıyna syıdyrǵan kórkemdik qural. Bireýler odan óz ortasyn kórip, ózin tanıdy, «osy meni aıtyp otyrǵan joq pa?» dep ishteı qýystanady. Sondyqtan da satıradaǵy esim-soı – kúlkige jeteleıtin kilt. Sheber jazýshy keıipkerine laıyq at qoısa, ol umytylmaıtyn obrazǵa aınalady. Qarapaıym kóringenimen, astarynda salmaqty syn, ashy shyndyq jatady.