Eger esterińizde bolsa, ataqty Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbeti» qurlyq pen sýlyq atty eki alapattyń máńgilik tolas tappas surapyl aıqasy týraly tolǵammen bastalatyn edi ǵoı. Ǵajaıyp hıkaıatqa arqaý bolǵan Sahalındegi Ohot teńizi áli ortaıǵan joq. Asaý tolqyndary jaǵasyndaǵy shyń-quzdardyń jaqpar tastaryn jalap, alasuryp jatqany jahanǵa aıan.
Al bizdiń Aral... Ar jaǵyn aıtsań jan-júregiń júdeıdi. O, toba, obyr qum telegeı teńizdi jutyp qoıdy. Kezinde alyp kemeler júzgen keń shalqar aıdyny tartyla-tartyla, tabany aq tozań ushqan ushy-qıyrsyz qum-shaǵylǵa aınaldy. Shól dalanyń shóptesin ósimdikteri men sekseýil, dúzgen, sheńgel, jyńǵyl, jıde sekildi sýsyz jerde de tamyr tartyp, tuqym jaıatyn tózimdi aǵashtardyń arasyndaǵy ashyq alańqaılardy basqan aq keýek qabyrshyqtar ǵana Turan oıpatynyń ortasynda ertede týlaǵan teńiz bolǵanyn eske salyp turǵandaı. Anaý jyly Aralǵa barǵanymyzda osynyń bárin óz kózimizben kórip, qamyǵyp qaıttyq.
Ras. Keńes kezinde eptegen úmit oty jylt etken edi. Sonda ǵoı araldyq Jarasqan aqyn Ábdirashevtiń tóbesi kókke jetkendeı tókpeleıtini:
«Jaǵasyna shyǵyp qalǵan shalańy,
Teńizderdiń ashylady talany,
Qandasyna donor bolyp qart Sibir,
Aral qaıta arnasyna tolady».
Biraq... Bolmady. Tolmady. Orystyń ozyq oıly degen jazýshylary óre túregelip, ózderiniń ózenderin Ortalyq Azııaǵa qaraı burǵyzbady. Jazýshy Zalygın bastap bári zar ıledi emes pe...
Qalyń qazaqqa belgili qalamger Baýyrjan Omarulynyń ózara ózektes úsh kitaby – «Shege qum», «Tolqyn» jáne «Shaǵalany» oqysańyz, eriksiz oıǵa batasyz. Avtor – baıaǵyda júgirgen ań, ushqan qusy jyrtylyp-aıyrylǵan, qalyń nýy qasqyr-qarsaqty qoıyp, jolbarystaı tarǵyl jondy sherińizdiń jortar joly bolǵan tamasha tabıǵaty búginde baıaǵy ajar-kórkinen aıyrylǵanymen, aınalaıyn adamdary atadan mıras asyl qasıetterinen aınymaǵan osy Araldyń týmasy.
Ol týyp-ósken qazirgi «Qaratereń», burynǵy «Qosaral» – arǵy-bergisi aıshyqtalyp tasqa basylǵan tarıhı aýyl. Basyna baq qonǵan bir zamandarda munda kimder kelip-ketpegen. Aıdaýda azap shekken Taras Shevchenkonyń óz qolymen ekken tábárik taldarynyń tuqyly sonyń kýási emeı nemene? Ulan-ǵaıyr dalamen uzyn aqqan Syrdarııanyń uly teńizge quıar tusynda qonys tepken. Joǵaryda tilge tıek etkenimizdeı arnaıy saparlap, aýnap-qýnap qaıtqanymyzda qaratereńdikterdiń qara tilge kelgende qara jorǵadaı josylatynyn kórip, kóńil kónshitkenbiz. Bul jóninde osy jınaqtardyń birine jazǵan alǵysózimizde aıttyq, bilem.
Altyn bastaýlary osyndaı bolǵan Omarulynyń endeshe osaldyq tanytar jaıy joq. Úılesim taýyp úndesken úsh kitapty oqyǵan jannyń ózi de muny ańǵarary anyq. Turlaýly tirliginiń tuǵyry ispetti týǵan jerin qalam qýaty jetkenshe áspettep júrgen Baýyrjan bul joly da ádemi dástúrinen jańylmaǵan. О́sken óńiriniń ótkeni men búgingisin, el shetinde, jel ótinde ómir keshken jerlesteriniń eshkimge uqsamaıtyn erek minezderin emirene jazady. Keıbir keıipkerleriniń bylaıǵy jurtqa birtúrlileý kóriner is-áreketterin ádemi ázilmen, qazaqy qaljyńmen jeńil qaǵytady. Eriksiz jymyń etesiń.
Syrdyń jyly aǵysyndaı syrly jınaqqa engen tuǵyrly tulǵalar men jalpaq jurtqa tanymal jaqsy-jaısańdar jaıyndaǵy portrettik ocherkter, alaqandaı esseler, basqa da oqylymdy dúnıeler janrlyq jańalyqtarymen erekshelenedi. Qalamgerdiń taqyryp tańdaýdaǵy tapqyrlyǵy, sóz saptaý mánerindegi máttaqamdyǵy, derekter men dáıekterdiń dáldigin saqtaýdaǵy uqyptylyǵy, kósemsóz talaptaryna saı kórkemdik keńistiginiń keńdigi, taǵysyn taǵy jýrnalıstik sheberlik belgileri birden kózge uryp turady.
Keıingi býyn áriptesterimiz úshin úzdik úrdis qalyptastyrýǵa negiz qalaǵan úlgili úshtaǵan «Shege qum», «Tolqyn», «Shaǵala» oqyrman qolynda tozyp, kókiregi oıaý kópshiliktiń rýhanı oljasyna aınalaryna senim mol.
Avtordyń ózi aıtqandaı: «Shege qum» degenimiz – qara jer, «Tolqyn» degenimiz – aǵyn sý, «Shaǵala» degenimiz – kók aspan. Jer. Sý. Kók. Úsh toǵys. Úsh keńistik. Úsh kıe. Úsh qııan. Úshtaǵan...»
Aıtpaqshy, tartymdy trıptıhtaǵy tatymdy maqalalardyń basym bóligi álemdi jaýlaǵan áleýmettik jelide jarııalanǵanyn atap ótýge tıispiz.
Jańalyǵy mol jazbalardyń oqyrmany kúnnen-kúnge kóbeıe bergeı!