2022–2023 jyldary «QazMunaıGaz» ben «Air Astana», oǵan deıin KEGOC, «QazTransOıl» jáne basqa da kompanııalardyń IPO-sy (bastapqy jarııa usynys) ótti. Bul IPO-lar naryqty keńeıtip qana qoımaı, myńdaǵan azamattyń ınvestısııa álippesin meńgerýine múmkindik berdi. Retteýshiler de qoldaý kórsetip, erejelerdi jeńildetti, lıstıng talaptaryn jumsartty. Korporatıvtik basqarý halyqaralyq standarttarǵa jaqyndaı tústi. Memleket halyqtyń aksııaǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatynda uzaqmerzimdi ınvestorlarǵa salyqtyq jeńildikter usynyp, zeınetaqy qorynyń jeke kompanııalar aksııasyna qarjy salýyna ruqsat berdi.
Bul ózgeristerge sıfrlandyrýdyń damýy úlken yqpal etti. KEGOC-tyń IPO-syna qatysqanymda bári qaǵaz júzinde edi. «Qazposhtadan» shot ashyp, satyp alý týraly buıryq berip, aksııa alǵan edim. Qazir brokerlik shot ashý men saýda jasaý onlaın júzege asady. Bankter men brokerler ashqan mobıldi qosymsha men veb-platformalar tanymal tólem júıelerimen biriktirilip, myńdaǵan jańa ınvestor paıda boldy.
IPO alǵash iske qosylǵanda Ekonomıka mınıstrliginde jumys isteıtinmin. Baǵdarlamany halyqqa túsindirý maqsatymen óńirlerge barǵanda turǵyndardyń pikirinen túsinbeýshilik pen senimsizdik baıqalatyn. Men de sol ýaqytta uzaqmerzimdi ınvestısııalaý mádenıeti áli qalyptaspaǵandyqtan, alǵashqy dıvıdendterimdi alǵan soń aksııalarymdy satyp jiberdim. Búginde jaǵdaı ózgerdi. IPO-ny biletin adamdar sany artty, qor naryǵy jańa serpin aldy. Qanshama azamat otandyq kompanııalarǵa ınvestısııa quıyp, odan tabys taba bastady. Qarjylyq saýat deńgeıi ósti. Iri kompanııalardyń kapıtalızasııasy artyp, bul olardyń uzaqmerzimdi damýyna áser etti. Mysaly, «QazMunaıGaz» IPO-syna 129 myńǵa jýyq azamattyq ótinim tústi.
Alaıda IPO-ǵa qatysqan azamattardyń barlyǵy birdeı turaqty ınvestorǵa aınalǵan joq. Kóp adam ınvestısııa quıýdyń uzaqmerzimdi artyqshylyǵyn túsinbedi. Ekinshi sebep – ótimdi quraldardyń azdyǵy. Otandyq kompanııalarǵa ınvestısııa quıam deýshiler úshin qoljetimdi aksııa sany shekteýli, ınvestorlardyń tańdaý múmkindigi az. Úshinshi faktor – táýekelden qorqý. Kóbi depozıtti nemese turǵyn úıge ınvestısııa quıýdy qaýipsiz kóredi jáne aksııalarǵa salym jasaýdan saqtanady.
Bul basqa naryqtarda da jıi kezdesetin qubylys. Naryqty damytýǵa uzaqmerzimdi ınvestorlarǵa salyqtyq yntalandyrý, ınvestorlarǵa portfeldi ártaraptandyrýǵa kómektesetin avtomattandyrylǵan ınvestısııalyq júıe, ınvestordy uzaqmerzimdi strategııaǵa úıretý baǵytyndaǵy qarjylyq saýat baǵdarlamalary sep bolýy múmkin. Onyń ústine IPO aksııalary ınvestısııa retinde ártúrli nátıje kórsetedi. Mysaly, QMG aksııalary 2024 jyly 26,7%-ǵa ósip, ınvestorlarǵa táýir tabys ákeldi. Alaıda basqa kompanııalardyń aksııasy aıtarlyqtaı ózgerissiz qaldy (mysaly, «QazTransOıl»). «Air Astana» aksııalary tipti 30%-ǵa túsip ketti. Aksııa satyp almas buryn kompanııanyń qarjylyq jaǵdaıyn, naryqtyq úrdisterdi jáne makroekonomıkalyq faktorlardy eskerý qajet.
Jaqynda «Otbasy bank» IPO ótkizýi múmkin degen aqparat shyqty. Menińshe, bul áli naqty sheshim emes. Bank tolyqtaı memleket menshiginde jáne naryqtyq bankter sııaqty tolyqqandy kommersııalyq negizde jumys istemeıdi. IPO jeke ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy múmkin, alaıda bank bolashaqta kommersııalyq ónimder aıasyn keńeıtpese, aksııalar quny uzaqmerzimdi ósim kórsetedi dep senimdi aıtý qıyn. Mundaıda ınvestorlar negizinen turaqty dıvıdendtik kiriske úmit artady. Halyqaralyq tájirıbede memlekettik bankterdiń IPO-sy ártúrli nátıje kórsetken. Qytaılyq «Agricultural Bank of China» 2010 jyly IPO ótkizip, rekordtyq 22 mlrd dollar tartty. Biraq keıingi jyldary aksııalarynyń ósimi shekteldi, sebebi memlekettik retteý men naryqtyq shekteý onyń kommersııalyq banktermen básekelestigin tejedi.
IPO – qor naryǵyn damytýdaǵy mańyzdy qadam, biraq onyń tıimdiligin arttyrýǵa qosymsha sharalar qajet: qarjylyq bilim, ınvestısııalaýǵa yńǵaıly ınfraqurylym jáne qor naryǵynyń múmkindikterin keńeıtý. Bırja arqyly jekeshelendirý, ásirese jeke tulǵalarǵa basymdyq berý naryqqa degen qyzyǵýshylyqty arttyrady. Muny halyqaralyq jáne otandyq tájirıbe kórsetip otyr. Osy baǵytty IPO arqyly jalǵastyrý mańyzdy.