Búginde ǵylym salasyna bilikti kadrlar tartýǵa erekshe mańyz berilip otyr. Ásirese ǵylymdaǵy jastardyń úlesin arttyrý basty nazarǵa alynǵan. Ǵylym qyzmetkerleri kúnine oraı bıotehnologııa, jasyl ınnovasııa, bıoınjenerııa salalarynan ǵylymı zertteý júrgizip júrgen jas ǵalym, PhD, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti Jadyra AShIROVAMEN áńgimelestik.
– Jadyra Berdimuratqyzy, otandyq ǵylymdy qoldaý maqsatynda qolǵa alynǵan ıgi bastamanyń biri – «500 ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda sheteldegi jetekshi joǵary oqý ornynda biliktiligińizdi jetildirdińiz. Osy baǵdarlama sizge ne berdi? Qandaı múmkindikke jol ashty?
– «500 ǵalym» baǵdarlamasynyń ǵylym salasynda tabandy izdenis jasap júrgen jandarǵa beretin múmkindigi mol. Bul baǵdarlama aıasynda bizdiń ǵalymdar álemniń jetekshi ǵylymı jáne joǵary bilim uıymdarynda taǵylymdamadan ótýge múmkindik ala alady.
Memleket tarapynan jas ǵalymdarǵa kórsetilgen qoldaýdy paıdalanyp, 2023 jyly atalǵan baǵdarlamaǵa qatysýǵa qujat tapsyrdym. Barlyq kezeńnen sátti ótip, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty atandym. Italııanyń Ankona qalasyndaǵy Marke polıtehnıkalyq ýnıversıtetinde «Bıotehnologııa. Jasyl ınnovasııa. Bıoınjenerııa» mamandyǵy boıynsha (UNIVPM) ǵylymı taǵylymdamadan ótýge joldama aldym.
Atalǵan ýnıversıtet – Italııamen qatar, Eýropadaǵy ınjenerııa, bıologııa, aýyl sharýashylyǵy jáne medısına baǵyttaryndaǵy aldyńǵy qatarly bilim ordasy. Ankona qalasy Adrıat teńiziniń jaǵasynda ornalasqan portty qala. 2400 jyldan astam tarıhy bar shahar Italııa ekonomıkasy úshin mańyzdy ról atqarady.
Taǵylymdama barysynda professor Brýno Meszettı men doktor Lýka Maszonıdiń jetekshiligimen Marke polıtehnıkalyq ýnıversıteti men Azıenda agrarlyq polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵylymı zerthanalyq bazasynda jumys istedim. Atap aıtqanda, tamaq ónimderine eýropalyq standart talaptary zerdelenip, túrli aýyl sharýashylyǵy ónimderine zerthanalyq tájirıbe men zertteý synaqtary júrgizildi. Budan bólek, taǵylymdama aıasynda ıtalııalyq bilikti ǵalymdardyń dáristerin tyńdap, zertteý nátıjesinde alynǵan derekterdi taldadyq.
– Siz bıotehnologııa, jasyl ınnovasııa, bıoınjenerııa salalary boıynsha ǵylymı zertteý jasaısyz. Taǵylymdama barysynda atalǵan salalar boıynsha qandaı bilim men kásibı daǵdyny meńgerdińiz?
– UNIVPM ýnıversıtetiniń zerthanalary qajetti quraldarmen tolyqqandy jabdyqtalýy nátıjeli jumys isteýimizge múmkindik berdi. Mysaly, praktıkalyq jáne zerthanalyq jumys barysynda ósimdikterdiń bıotehnologııasynyń ádisterimen tanysyp, bakterııalardy ósirýdiń jańa tásilderin meńgerdim. «In vitro» seleksııasyn jasap, jańa «dsRNA» negizindegi formýlalar synaqtan ótkizildi. Al eń negizgisi – «Qulpynaı jemisiniń turaqtylyǵy, taǵamdyq sapasy, saqtaýdyń túrli sharttary» taqyrybyndaǵy zertteý jobasy. Ǵylymı jetekshilerimmen birlesip zertteýdiń maqsaty men mindetterin aıqyndap alyp, joǵary nátıjege qol jetkizdik.
Taǵylymdama barysynda «Battistini Vivai» kásipornynyń qyzmetimen jan-jaqty tanysýǵa múmkindik aldyq. «Battistini Vivai» joǵary sapadaǵy jemis-jıdek ósiredi. Kásiporyn turaqty damý maqsattaryna jetý úshin ǵylymdy, ınnovasııany jáne kásibı daıyndyqty úılestirgen. Kásiporynnyń basty ereksheligi – adamdardyń densaýlyǵyn, agroekologııalyq transformasııalardy, bıologııalyq ártúrlilikti, aýyldyq eldi mekenderdi turaqty damytýdy jáne ósimdikter men jemis aǵashtarynyń klımattyq ózgeriske tózimdiligin basymdyqqa qoıýy. «Battistini Vivai» ónimderi sapasynyń joǵary bolýymen halyqaralyq naryqta úlken suranysqa ıe jáne básekege qabilettiligi joǵary. Bul óz kezeginde azyq-túlik qaýipsizdigine de oń yqpal etetini belgili. Bilimimdi jetildirý kezeńinde atalǵan kásiporynnyń jylyjaıy men plantasııasynda bolyp, jemisti ósirýdiń jańa ádisin zerdeledim.
Aldaǵy ýaqytta taǵylymdama nátıjeleri elimizde de engiziletin bolady. Naqtyraq aıtqanda, jas ǵalymdardyń ǵylymı jobalary biz zerttegen taqyrypqa baǵyttalyp, tıisti jumystar júrgizilmek. Sondaı-aq «Scopus» bazasynda ǵylymı maqalalar jarııalanbaq. О́z kezegimde ǵylymı taǵylymdama barysynda qoldaý kórsetip, ǵylymı jetekshilik jasaǵan professor Brýno Meszettıge, doktor Lýka Maszonıǵa, doktor Sılvııa Sabbadınıge, doktor Rohýlla Kaderıge jáne ýnıversıtettiń ózge de professor-oqytýshylar qaýymdastyǵyna shynaıy alǵysymdy bildiremin.
– Doktorlyq jumysyńyzda joǵary oqý oryndary mamandaryn sapaly daıarlaý, pedagogterdiń kásibı bedelin arttyrý jáne olardyń sapalyq quramyn jaqsartý zerdelengen eken. Budan ózge qandaı jańashyldyq bar?
– Durys aıtasyz. Qazir elimizdiń saıası-ekonomıkalyq damýynyń ártúrli salasynda qyzmet atqaratyn jastarǵa bolashaqtyń ıesi retinde úlken úmit artylyp otyr. Bul turǵyda maman daıarlaý máselesine jańasha kózqaras, jańa talap kerek. Mekteptegi bilimniń sapasyn, ǵylymı mazmunynyń tereńdigin, oqýshylardyń izdenýshiligi men zertteýshilik qabiletin qalyptastyratyn tulǵa – pedagog.
О́skeleń urpaqtyń ómirge ıkemdigi men izdenýshiligi mektepte júzege asady. Bul turǵyda mamandardyń kásibı quzyretin jetildirip, ádistemelik turǵydan jańasha bilimge shyńdaý joǵary oqý oryndarynyń jaýapkershiligin kúsheıtti.
Búginde adamzat aldynda turǵan úlken jaýapkershilikpen qaraýdy kerek etetin máseleniń biri – qorshaǵan tabıǵı ortany qorǵaý. Bul adam boıynda birden paıda bolatyn sapa dep aıta almaımyz. Oǵan úırený, ádettený, jattyǵý qajet. Ekologııalyq is-áreketti uıymdastyra bilý qabileti muǵalimniń kúndelikti beretin bilimi men olardyń boıynda qalyptastyratyn tárbıesine baılanysty.
Zertteý jumysymda bolashaq pedagogterdi daıyndaýǵa qoıylatyn birneshe talapty júzege asyrý kózdelindi. Atap aıtqanda, bolashaq bıolog mamandardyń jergilikti materıaldardy zertteýshilik daǵdylaryn qalyptastyrý, bolashaq mamannyń izdenýshilik, zertteýshilik, bilimdi deńgeılep berý sııaqty kásibı quzyrettiligin qalyptastyrý qarastyryldy. Sonymen qatar stýdentterge bıologııadan alǵan teorııalyq bilimin jergilikti materıalmen baılanystyrýdyń ádis-tásilin meńgertý, bilim alýshylardyń bıologııa pánine degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý da taldanyp, tarazylandy. Zertteý jumysymnyń nátıjesinde ǵylymı maqalalar jaryq kórip, oqý-ádistemelik nusqaýlyq oqý úderisine engizildi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jibek ÁLISULTANQYZY,
jýrnalıst