Transformator stansalary О́skemende ázirlenedi

Qalany qoıyp, el kólemin­de sanaýly ǵana osynaý ón­diris oshaǵynda qazirgi ýaqyt­ta 250-den asa adam ju­mys isteıdi. Tarıhyna úńilsek, «Kemont» aksıonerlik qoǵa­my jumy­syn 1949 jyly sol kezdegi «Sıbelektrmon­taj» tresiniń quramynda bastaǵan. Al 1991 jyldan beri «Qazelektrmon­taj» tresi aıasynda jumysyn jal­ǵastyrypty. Bul óndiris orny áýelde «Kazsınk» pen TMK zaýyttarynyń quryly­syn júrgizý úshin quryl­ǵan edi. 1950 jyldan bastap búginge deıin kásiporynnyń qyzmetkerleri elektrmontaj jumysynyń barlyq túrin oryndap keledi. Zaýyt elektr jabdyqtarymen óńirdi ǵana emes, TMD elderindegi taý-ken metallýrgııa keshenderin de qamtyǵan. Qurastyrýdan bas­tap qurýǵa deıingi barlyq jumysty mamandar ózderi atqarady. Turǵyn úı­ler­ge transformator stansa­­laryn qurý jumysy óz al­dyna, metallýrgııa kásiporyn­daryn­daǵy elektrtehnıka­lyq jabdyqtardyń 70 paıyzy – «Kemont» AQ ónimi. Sonymen qatar atalǵan kásip­oryn konstrýksııadan bólek rekonstrýksııamen de aınalysady. Iаǵnı isten shyqqan kóshe shamdaryn qaıta qalpyna keltirip, jarqyratyp qoıady.

2024 jyly kásibı deńgeıi joǵary top-menedjerler komandasy kompanııaǵa túbegeıli ózgeris jasap, jańa ónim túrlerin óndiriske engizý týraly sheshim qabyldady. Sóıtip, óndiris oshaǵy tyń serpinmen jumys isteı bastaǵan.

– Byltyr óndiris oshaǵy álsirep bara jatqan edi. Kelissózder júzege aspaǵan, jumysshylarǵa jalaqy júıeli tólenbegen, taǵysyn taǵy. Byltyr mamyrdan bastap óte úlken jumys atqardyq. Qurylysy qańtarylyp qal­ǵan tórt nysandy aıaqtap, tapsyrdyq. Jumysshylardyń jalaqysy men zeınetaqy qorynyń aýdarymdary retteldi. Sonymen qatar ujymdy tolyqtaı arnaıy kıimmen qamtamasyz ettik. Tamaqtanýdyń 70 paıyzyn kásip­oryn óz moınyna alyp otyr. Odan bólek, qosalqy merdiger retinde qala ishin jaryqtandyrýǵa úles qosyp kelemiz, – deıdi «Kemont» AQ bas dırektory Bolat Turaruly.

 «Kemont» kompanııasy túngi qalany jaryqtandyrýyna baılanysty tyń jańalyq engizgen. Máselen, úsh kóshege ornatylǵan 115 elektr shamy kún ra­ıyna qaraı túsin ózgertedi. Tumandy túni jyly túske enip, kórý múmkindigin jaqsartady. Sondaı-aq kóshe shamdaryn jaryqtandyrýdy qashyqtyqtan da retteýge bolady. Tipti basqarýdy da qajet etpeıdi. Barlyǵy avtomattandyrylǵan. Kóz baılana ózdiginen qosylady, tań qylań bere sónedi. Tún ortasy qozǵalys saıabyrsyǵanda jaryq sáýlesi jáne azaıa­dy. Eń basty tıimdiligi, elektr qýatyn 30 paıyzǵa únemdeıdi. Eger búkil qala kóshelerine osy kásiporynda óndiriletin sham ornatylsa, elektr qýatyna óte úlken únem bolar edi.

– Bıyldan bastap jaryqtandyrýdyń jańa jobasyn qolǵa aldyq. Onyń bas­tamasy oıdaǵydaı júzege asyp jatyr. О́skemendegi Permıtın, S.Nur­maǵambetov, M.Gorkıı kóshele­rine zamanaýı shamdar ornatyldy. Onyń barlyǵy ózimizde quras­tyryldy. Bir korpýstyń ishinde eki túrli sham ornatylǵan. Onyń biri qalypty aýa ra­ıynda jansa, ekinshisi tumandy kúnderi jaryq shashady. Qolyńyzda kompıýter bolsa, arnaıy baǵdarlamamen logın jáne qupııa sóz arqyly kirip, úsh kósheniń shamdaryn rettep otyrýǵa bolady, – deıdi «Kemont» kompanııa­sy­nyń jumys júrgizýshisi Qanat Samarhanov.

Al joǵaryda atalǵan úsh kósheniń burynǵy eski shamdary qalanyń syrt jaǵyndaǵy tas qarańǵy kóshelerge orna­tylǵan. Sóıtip, qala jaryǵy da jaıy­lyp, jaınap keledi. «Kemont» ujy­mynyń bul turǵydaǵy maqsaty – shahar­dy ortalyq kóshelerinen bastap, syrtqa qaraı ret-retimen jyljı oty­ryp, tolyqtaı zamanaýı shamdarmen qam­tamasyz etý. Joǵaryda atap ótken­degideı, elektr shamdarynyń baǵanalary men turǵyn úılerge deıingi qýat kózi de osy zaýytta qurastyrylatyn transformator stansalary arqyly jetkiziledi.

Retin taýyp, transformator stansalaryn qurastyryp jatqan sehty da aralap kórdik. Birinde tars-turs etip, qara jumysy atqarylyp jatsa, kelesi bólmedegi mamandar zergerlik buıym qurastyryp otyrǵandaı, bas kótermeıdi. Sóıtsek, transformatordyń ártúrli kerneýdegi symdaryn jalǵap, tetikte­rin bekitedi eken. О́te jaýapty jumys. Sondyqtan maman saýatty bolýǵa tıis.

– О́zim kolledjde oqyp júrgenimde osy zaýytta tájirıbeden óttim. Keıinnen jumysqa ornalastym. Arasynda ásker qatarynda boryshymdy ótep keldim. Basqa da jumys boldy. Biraq ózime osy jer unaıdy. Qazir tájirıbeden ótip júrgen stýdentterge bilgenimdi úıretip júrmin, – deıdi elektr qurastyrýshy Salaýat Ábish.

Transformatordyń usaq-túıegi osy bólmede jınalsa, syrtqy qańqasy keńdeý alańda jasalady. Zaman aǵymyna qaraı temir betterdi kesý, ony oıý syndy jumys ta jeńildegen. Lazerli stanokpen op-ońaı oıa beredi. Oımas buryn arnaıy baǵdarlamamen mamandar kompıýterde ár mıllımetrine deıin ólshep syzady. Daıyn syzba tokar, dánekerleýshi sııaqty jumysshylar­dyń aldyna túsedi. Olar sol syzba boıynsha transformatorǵa, onyń syrtqy qorshaýyna qajetti detaldardy ázirleıdi.

– Bizdiń bólimde qajetti tetikterdiń, betterdiń syzbasy syzylady. Barlyǵy tapsyrysqa saı beınelengen soń be­kiti­ledi. Maquldanǵan syzbany sehqa jóneltemiz. Ol jaqta sheberler jonyp, oıyp, daıyn dúnıe etip shyǵara beredi, – deıdi joǵary kerneý bóliminiń ınjeneri Eldar Saǵalov.

Temirdi qaıystaı ılep, ony dáne­kerlep jatqan alańǵa da bardyq. Mun­daǵy keıbir mamandar kompanııada taban aýdarmaı uzaq ýaqyt jumys istep júr. Tipti 30-35 jyl eńbek etken jumysshylar da bar eken. Olar transformatorǵa arnalǵan stansany qurastyryp bolǵan soń boıaýǵa jóneltedi.

– Bizdiń bólim de tolyq avtomat­tandyrylǵan. Keıde úlken dıametrli bólshek bolǵanda ǵana qolmen syrlaýǵa týra keledi. Barlyq boıaý jumystaryna shamamen 3 saǵat ýaqyt ketedi. Aldymen metaldy súrtip, tazalap, daıyndaımyz. Arnaıy bir qabat suıyqtyq jaǵylady. 180 gradýs ystyq peshte keptiriledi. Sodan keıin robot birkelki etip boıaý shashady. Joǵary temperatýrada polımer qyzyp, qorǵanysh qabatyn túzedi. Biz tek qana tapsyrys berýshiniń talǵamyna sáıkes bekitilgen tústi tańdaımyz, – deıdi boıaý-keptirý jolaǵynyń operatory Dmıtrıı Tımoshenko.

Eń sońynda transformator stansasy ditdegen núktege aparyp ornatylady. Ornatý, ony iske qosý syndy eń sońǵy jumystardyń barlyǵyn «Kemont» kompanııasynyń qyzmetkerleri atqaryp, núktesin qoıady. Bir stansanyń ózin qurap, iske qosý úshin qanshama maman ter tógedi? Qanshama temir, qanshama tetik bekitiledi. Qujynaǵan symdardyń qaısysy qaısyǵan jalǵanatyny qarapaıym adamnyń mıyna kirip shyqpaıdy. Oqyǵan, toqyǵan elektrıkter ǵana ajyrata biletin shyǵar. Sondyqtan da basshylyq jumysshy mamandardyń jalaqylaryn kótergen. Ásirese dánekerleýshiler eki ese kóp aılyq alyp, eńbekteriniń baǵalanǵanyna qýanyp júr. Basshylyq tarapynan qyzmetkerlerdiń alańsyz jumys isteýi úshin tıisti jaǵdaıdyń barlyǵy jasalǵan. Kerek-jaraqtaryna deıin avtomattandyrylǵan qoımada saqtalady. Ár maman qoımaǵa kirip, kerek tetikti bir ǵana knopka kómegimen taýyp alady. Avtomattandyrylǵan qoımada 36 tonnaǵa deıin júk saqtalady eken. Myńdaǵan tetiktiń ishinen sizge kerektini birer mınýt ishinde taýyp, aldyńyzǵa shyǵaryp beredi. Onyń bári jumysshylardyń ýaqytyna únem. Únemdelgen ýaqyt ónim kólemin arttyrady.

Bilikti qyzmetkerlerdiń arqasynda О́skemendegi 25 shaǵyn aýdan jýyqta elektr jelisimen qamtyldy. Áıtpese, bul shaǵyn aýdan turǵyndary úsh jyldan beri elektr qýatyna qol jetkize almaı kelgen. Endi bul jaqta qurylys ta jandana túseri anyq. Osylaısha, «Kemont» AQ-nyń bas dırektory Bolat Turaruly ónim kólemin arttyryp, 600 mln teńgege deıin paıda túsirýdi kózdep otyr. Atalǵan kompanııa sonymen qatar mektep qurylysyn júrgizýge de qadam basqan.

Kompanııa ókilderi qarjy kózin tabýdy ǵana emes, áleýmettik máselelerge de nazar aýdaryp júredi. Olar qala syrtyn qoıyp, qala ishindegi saıabaqtarda, jaǵalaý, skverlerde ájethana joqtyǵyn eskerip, sanıtarlyq gıgıenalyq toraptar jasaýdy qolǵa aldy. Bes túrli torapty joba etip, qala basshylyǵyna usynǵan. Qoldaý taýyp, qazir toraptyń dızaınyn oılastyryp jatyr. «Kemont» AQ damytý boıynsha dırektory Zoıa Vladımırovnanyń sózine súıensek, gıgıenalyq toraptar qalada qoıylǵan soń oblystyq mańyzy bar joldarǵa da usynyp kóredi. Jol boıynda gıgıenalyq torappen qatar, erekshe dızaın­daǵy pavılon qoıýdy da oılastyrǵan. Pa­vılondarǵa baqsha jemisin jol boıyn­da satyp otyrǵan aýyl turǵyndary ornalasady. Minekı, alpaýyt kompanııa turǵyndar úshin qanshama tıimdi is atqardy? Bul aıtylǵany. Aıtylmaǵan qanshama jospar bar?

Shyǵys Qazaqstan oblysy