Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty aınalysyp jatqan «Qazaqstandaǵy 1931–1933 jyldardaǵy jappaı asharshylyqtyń kýágerleri men olardyń urpaqtary estelikteriniń toptamasyn daıyndaý jáne basyp shyǵarý» jobasy boıynsha ǵylymı-izdestirý jumystary barysynda HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda náýbetpen betpe-bet kelgen talaı taǵdyrmen tanysýdyń sáti tústi. Atalǵan ǵylymı joba aıasynda kıeli Túrkistan jerine de at basyn buryp, óńirdegi jergilikti tarıhshylarmen, kónekóz qarııalarmen kezdesip, asharshylyq, Sozaq kóterilisine qatysty alasapyran zamannyń kýágerleriniń urpaqtarymen suhbattasqan edik.
Túrkistan oblysy Sozaq aýdanynyń týmasy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty bas dırektorynyń halyqaralyq baılanystar jónindegi orynbasary Jomart Jeńis qıly zaman kezindegi óz otbasyna qatysty áńgimeniń ushyn shyǵaryp, óziniń naǵashysy, maıdanger Tursyn Tórehanovtyń ómiri týraly otbasylyq jazbalarmen, qujattarymen bólisti.
Aýdanda halyq aǵartý salasynda mektepte sabaq bere alatyn arnaıy bilimi bar mamandardyń tapshylyǵynan 16 jastaǵy Tursyn Tórehanov ózi týyp-ósken Qozmoldak ujymsharyndaǵy bastaýysh mektepte ustazdyq eńbek jolyn bastap, qyzmetin 1931–1932 jyldary Syzǵandaǵy bastaýysh mektepte muǵalim bolyp jalǵastyrady.
Asharshylyq jyldary Sozaqtaǵy jetimder úıin panalap aman qalǵan Tursyn Tórehanovtyń qamqorlyǵyn kórgen balalardyń biri Málibek Tórehanov edi. Sozaqtaǵy Kúmisti men Kóktóbeniń arasyndaǵy súrleý joldyń boıynda ashtyqtan ajal qushqan kisiniń janynda «atalap» jylap otyrǵan segiz jasar balany taýyp alǵan bir jolaýshy ony Sozaqtaǵy Tursyn basshylyq etetin balalar úıine ákeledi. Ol elgezek, bilimge qumar Málibekti óziniń tegine jazdyryp, týǵan balasyndaı baýyryna basady. Keıin ashtyqtyń beti qaıtyp, bala Málibek es jıyp, oń-solyn tanyǵanda, Qarataýdan jaqyndary izdep kelip, alyp qaıtýǵa nıet bildirgende, olarǵa ermeı Tursyn ákesiniń janynda qalady. Ol Málibekti Shymkent kalasyndaǵy qorǵasyn zaýytynyń janyndaǵy onjyldyq mektepke tapsyrady.
Tursyn Tórehanovtyń ókil uly Málibek bul mektepte bolashaq jazýshy Kemel Toqaevpen bir synypta oqıdy. Kemel Toqaevtan basqa synypta belgili arheolog-ǵalym Baýyrjan Baıtanaevtyń ákesiniń inisi Amantaı Baıtanaev ta oqyǵan. Amantaıdyń aǵasy Ábish Baıtanaev osy synypqa sabaq berdi. Bir synypta oqyǵan 25 balanyń barlyǵy mektepti bitirgen soń Otan qorǵaýǵa maıdanǵa attanady.
Jýyrda Málibek Tórehanovtyń jatqan jeri araǵa 83 jyl salyp anyqtaldy. Málibek Baımuratuly Shymkent áskerı komıssarıaty arqyly áskerge shaqyrylyp, alǵashqy áskerı daıyndyqtan ótti. Beıbit ómirdi artqa tastap, jastyq shaǵyn sum kúreske arnaǵan bozdaq Lenıngrad oblysy Volhov qalasyndaǵy 461-atqyshtar polki, 142-atqyshtar dıvızııasy sapynda maıdanǵa jiberildi. 1942 jyly 12 aqpanda bolǵan shaıqasta Málibek Baımuratuly erlikpen qaza tapty.
Qorǵasyn zaýyty mektebiniń Málibek oqyǵan bir synybynan soǵysqa attanǵan 25 oqýshynyń 22-si soǵysta qaza taýyp, tek 3-eýi ǵana aman oralǵan. Olardyń biri – Amantaı Baıtanaev, endi biri – Kemel Toqaev.
Týra sol 1942 jyly Málibektiń ókil ákesi Tursyn Tórehanuly da el irgesin shaıqaǵan jaýmen shaıqasýǵa ózi suranyp attanady. Qandy maıdanda erlik kórsetkeni úshin oǵan Keńes Odaǵynyń Bas qolbasshysy, marshal Stalınniń buıryǵymen Alǵys jarııalanady.
Osy oraıda qazaqtyń batyrlaryn óz dárejesinde qurmettep júrmiz be degen oı mazalaıdy. Asharshylyqta talaı taǵdyrdy qutqaryp qalǵan, qýǵyn-súrginniń qııametin kórgen, baýyryna basqan balasynyń qazasynan keıin soǵysqa ózi suranyp barǵan Tursyn Tórehanovqa kezinde ózi dırektor bolǵan mekteptiń esimin nemese ashtyqtan arashalap alyp qalǵan aýdanyndaǵy bir kósheniń esimin berse degen usynys-oıymyz bar. Qazaqtyń qıly tarıhyndaǵy árbir batyrdyń esimi umytylmaýǵa tıis.
Samat JUMATAIULY,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri