ELDIKKE QYZMET ETKEN ERLIK

Tulǵalar tolǵanysy Álemde tańǵalarlyq oqıǵalar bolyp jatyr. Kózi keıde túsip, keıde túspeıtin kerenaý dúnıeniń qas-qabaǵy túzele bastaǵandaı. Birazǵa deıin bireý bilip, bireý bilmeıtin balǵyn táýelsizdikterdiń bireýiniń basshysyn Birikken Ulttar Uıymynyń kezekten tys jıylǵan sammıtine qatynasýshylar ańsap júrgen baýyrlaryn kórgendeı qushaq jaıa qarsy aldy. Qaqyraıma sahnada qaz-qatar tizilgen prezıdentter arasynan qaq ortadan, qabyldaýshy eldiń qonaqjaı basshysynyń qasynan oryn usyndy. Aıtýly saıasatkerlerge ǵana laıyq dep sanalǵan syılyq tabystady. Atyshýly Batys kórer kózge ózge­reıin depti. Eýropanyń eń bedeldi uıy­myna jas táýelsiz memleket tóraǵalyq etedi. Dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń Bas taǵyn Qıyr Shyǵystyń ókili ıelendi. Jan-jaqtan jıylǵan ár alýan qonaq­tardy qushaq jaıa qarsy alyp júrgen meımandos memlekettiń prezıdenti de kóp kórip, kóz úırenip qalǵan “Sem aǵaıǵa” uqsamaıdy. Arshyndaı basyp, aldyńnan shyǵyp, halyńdy surap, úıirilip tur. “Bári de tór ıesiniń qalaı amandasqanynan ańǵarylady”, – deıdi kóp kórgender. Dúnıeniń sálemi túzelip qalǵanyn ańǵartqysy kelgendeı bir jaǵymdy oqıǵaǵa ekinshisi ulasty. EQYU-ǵa Qazaqstannyń basshylyq etýi halyqaralyq saıasattaǵy aıtýly quby­lys retinde qabyldana bastady. Jıyr­ma jyldaı jatpaı-turmaı eńbek sińir­gen Azııadaǵy senimdilik ahýaldy ny­ǵaı­tý bastamasy jıyrma eki eldiń tarapy­nan qoldaý taýyp, Qazaqstannyń halyq­aralyq qaýipsizdikke qosqan eleýli úlesi retinde baǵalana bastady. Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymynyń tizgini qolǵa tıdi. Alda Islam Kon­ferensııasy Uıymy­nyń tóraǵalyǵy kútip tur. Laıym, osy baǵytynan jańyldyr­ma­ǵaı! Iá, jartysy jaltańdap, jartysy taltańdap úırengen dúnıede syrttaı bediremeı, ishteı kúdiremeı, alys-jaqyn, úlken-kishi, aq tústi-qara tústi dep bólinbeı, ıyqtasyp otyra qalyp, aqyldasyp-maquldasatyn ahýal týypty. Oıyńa osyndaıda qaı-qaıdaǵylar oralady eken! Kóz aldyńnan kólkeshtep neshe qıly kórinister ótedi. Sońǵy shı­rek ǵasyrdyń ishinde bizdiń basymyzdan neler kelip, neler ketpedi? Bıeniń bo­talap, túıeniń qulyndaǵanynan basqa­nyń bárin kórdik. Ánsheıinde “Halyqtar dostyǵynyń laboratorııasy”, “Júz til­diń planetasy” dep qosh-qoshtaı júrip, bir-aq kúnde “áı, kápir” atandyq. Jaz­ǵanymyz – jurtpen birdeı ekendigimizge senim talap etkendigimiz. Aıtýlaryna qa­ra­ǵanda, kúni keshegi perishteler jaıla­ǵan peıish ólkege bir túnde periler qap­tap ketkendeı. Ortalyq aqparat qural­darynyń aıtyp-jazyp jatqandarynan tóbe shashyń tik turady. “Taqtym kiná, jaqtym kúıe!” – dep dúrbeleń dúnıeni dúbirletti de jiberdi. Munyń bári burynǵy júıeniń qyr-syryn túgel tanytty. Aldap-sýlap tóri­ńe ozyp, túgel jaılap alǵan soń, “úı meniki, jónińdi taptyń” kerin keltirdi. Az­ǵantaı ýaqyttyń ishinde beıbit Qazaq­standy kisiden kisi qorqatyn jappaı senimsizdik aımaǵyna aınaldyryp, óz keleshegińnen úmit úzdirgisi keldi. Sóı­tip, keńes halyqtarynyń qaı-qaısysyn da demokratııalaný úderisi tutandyra bastaǵan úmit ushqyndaryn qaıtadan qaran sýǵa aldyrǵysy keldi. Burynǵy optımızmmen birjolata qoshtasyp, qaı­tadan jasqana jaltaqtaıtyn pessı­mızm­ge túsirgisi keldi. О́zgeristerden oń dámeliler kútken ór urpaq ol degenge bolmady. Osyndaı jaǵdaıda respýblıkaǵa jiberilgen kóldeneń basshyda qandaı bedel qalmaqshy?! Qoǵamdy keýlep alǵan qaıta qurý ıdeıasy da boı bermeı bara jatty. Sol jaǵdaıda birjolata joǵalt­tyq pa degen úmit sáýlesi jalt ete qal­dy. Ol kezdegi aýyrtpalyqtardan atan túıeniń beli shoıyrylatyndaı. Eń qa­terlisi – attaı odaqtas respýblıkanyń taban jurtyna aıaq astynan senim kórsetilmeýi edi. Biraq, bul da buryn-sońdy kórmeı júrgen quqaıymyz emes-ti. Alaıda, bul jolǵynyń qabyrǵaǵa qatty batar jóni bar edi. Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵalarynan keıin odaqtyq baspasózde ulttyq qatynastar ústi-ústi­ne sóz bola bastaǵan-dy. 1989 jyly Bú­kilodaqtyq sanaq ótkizilgen-di. Baıyrǵy halyqtyń sany Armenııada – 93,3; Ázirbaıjanda – 82,6; Reseıde – 73,6; Belarýste – 78,1; Ýkraınada – 72,8; Túrkimenstanda – 71,8; Grýzııada – 70,2; О́zbekstanda – 68,7; Moldovada – 64,4; Tájikstanda – 62,2; Estonııada – 61,7; Qyrǵyzstanda – 52,4; Latvııada – 52,1; Qazaqstanda – 39,7 paıyz quraıdy eken. Bul jetpis jyl boıy ádeıi júrgizilip kelgen ázázil saıasattyń saldary edi. Jer baıaǵysynsha atanǵanymen, eldi qalaǵan demografııalyq baǵytqa ózgerte túsý osyǵan ákelip uryndyrǵan-dy. Baıyrǵy halyqtyń ózi tól sıpatynan aıyrylyp qalǵan-dy. Onsyz da maı ishkendeı bolyp, kókiregi kilkip otyrǵan halyq sol kezdegi demokratııalaný úderi­sine ári úmittene, ári úreılene kóz tiger edi. Respýblıka basshysynyń baıyrǵy halyq ókilinen qoıylmaýy qatty alańdaýshylyq týǵyzyp edi. Mine, sondaı jaǵdaıda sıtýasııanyń oqys ózgerýi kóńildegi kúdikti birjolata sergite almady. Ol úshin qalyptasyp otyr­ǵan dúdámal ahýaldyń alǵyshart­ta­ry atymen ózgerýi kerek edi. Alaıda, res­pýblıkanyń basshylyǵyna Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń kelýi qara ­bulttyń arasynan jarqyrap kún shyq­qandaı aıta qalarlyq serpin týǵyzdy. Úmit bárinen de keıin óledi ǵoı. Úreı­lenetinimiz – búlingen elden búldirgi almaıtyndaı bolyp azyp-tozǵan res­pýblıkamyzda jýyq arada jónge túsip, kóńilden shyǵara qoıatyndaı eshteńe kórinbeıtin edi. Báriniń de keneýi ketip qalǵan-dy. Jalpy qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı­da birdeńe túzele qoıady dep oılaý qıyn edi. Keteshek qoǵam báribir túzelmeıtinin kúnnen-kúnge sendirip kele jatyr edi. Biraq úmitsiz saıtan degen ǵoı. Bári de ońalyp, bári de jóndelip ketetindeı kóri­nedi de turady. Ondaı qysyr qııalǵa aldana turýǵa da biraz ýaqyt sarp etildi. Sosıalızmdi izgilendiremiz dep, bosqa aram ter boldyq. Kóbesi sógilgen kóne dúnıe ondaı jamap-jasqaýǵa shydas bermedi. Tin-tinimen setinep kete bardy. Alaıda, ǵasyrlap ańsap, jetpis jyl boıy shama-sharqyn ábden kórsetken túlki qursaq sosıalızm buryn-sońdy ka­pı­talızmmen tabaqtas bolyp kór­me­gen bizdiń qaýymǵa biraz “jaqsylyǵyn” sińirip qalǵandaı eken. Qaıda barsań da, qarǵa adym jer muń bolyp, qaralaı omalyp otyrǵanyń. Taptyq teketirestiń siltisin ón boıyna aıamaı sińirgen sarkemik sana da tapjyltar emes. “Be­reri­miz – mynaý, usynarymyz – anaý” dep, qansha qaqsaǵanyńyzben, kóńilimiz bir túrli qobaljýyn qoımaıdy. Bireýin talaı jerde qolbaılaý jasap, talaı my­syń­dy qurtsa da, qımaısyń. Ekinshisi jaıynda týǵaly estip kele jatqan “áleýmettik teketirestiń áleýlaıymy” qulaǵyńda ábden qonaqtap qalypty. Tipti ishiń jylymaıdy. Onyń ústine, ótpeli kezeńde birdi birge uryp, ońdy-soldy sapyrylystyryp baǵatyn suǵa­naq­tyq pen pysyqaılyq ta júregińdi aınytady. Bizdiń respýblıkamyzda jańa bas­shy­lyq qyzmetine, mine, osyndaı oınama­ly kezeńde kirisip ketti. Úmit amplıtýdasy tym short kespe sholaq ta, kúdik amplıtýdasyn kez kelgen keleń­sizdik shubalta uzartyp jiberetin. Mun­daı jaǵdaıda el bıligin qolǵa alý, jol aıryǵynda ne isterin bilmeı ıirilip tur­ǵan ańyrýly halyqtyń erteńgi taǵdy­ryna jaýap bereıin dep táýekel etý – naǵyz julyn jutqandyq edi. Biraq, bizdiń Nursultan Ábishuly ondaı kózsiz batyrlyqqa bara aldy. Talaı tarıhı kataklızmderdi kóre-kóre aýyzy kúıip qalǵan Qazaqstan sııaq­ty qaýymnyń qyl buıdasyn kez kelgen kóldeneń kerýenniń quıysqanyna tirkep qoıyp, ózgeniń “áıt-shýine” úırenshikti daǵdymen qur bosqa ızeńdep qoıyp, salpaqtaı berýge bolar edi. Nazarbaevqa kelgende zaman atymen ózge­rip ketti. Endigi jerde bılikti tek kórsetilgen senim retinde ǵana qarastyrý tym azdyq etetin boldy. Ol kúnbe kún kúsh-jigerińdi synaıtyn úzdiksiz emtı­hanǵa aınaldy. Ondaǵy jalǵyz sarapshy – halyq. Oǵan da ómir úıretedi, О́mir kóndiktiredi. О́mir soqtalandyrady. Oń men soldy, jaqsy men jamandy, baıandy men baıansyzdy saralaı bilýge úıretedi. Sonyń bárine shydap, baıyppen barlap, aıaq asty ózgeristerge ıkemdilik tany­typ, ózińmen birge qoǵamdy da shyńdaı berý demokratııa jolyna alǵash tús­ken­derdiń qaı-qaısysyna bolsa da ázelgi úrdis bolsa kerek. Qaıta qurý dabyryǵy ulǵaıa tústi. Qaı basshynyń da shıraı túsýi talap etildi. Nazarbaevtyń basynda áýelden de bosbelbeýlik joq bolyp shyqty. Kele sala iske kiristi. KOKP Or­talyq Komıtetiniń atyshýly ple­nýmy­nyń qaǵıdalaryn qaıta qaraýdy talap etti. Bul ol kezdegi birden-bir urym­tal sheshim edi. Munsyz Qazaq­stan­dy shamaly ýaqytta senim keńistigine aınaldyra almaıtynsyń. Halyq qamyn qansha oılaǵanyńmen, keshegi jırenishti aıyptaýlar adymyńdy ashtyrmas edi. Otyrsań opaq, tursań sopaq kúıińde qala berer ediń. Alǵashqy kezde N.Á.Na­zarbaevtyń bul qareketin san-saqqa júgirtýshiler tabyldy. Keıbir ortalyq basylymdar bul ultshyldyqtyń qaıta jandanýy dep baıbalamdady. Kadr saıasatynda daǵdyly “paıyzshyldyq” qaıta bas kóterdi. Alaıda, Keńester Odaǵyn keýlep alyp bara jatqan ultaralyq qaqtyǵys­tar­dan boıyn aýlaq ustaǵan Qazaqstan edi. Áýelde qandaı sebeppen kelip qal­masyn meıli, qaı azamatty da bóten­si­ret­peý, ony respýblıkada istelip jatqan isterdiń birden-bir tileýqory sezindire­tindeı etý – ıdeologııalyq qyzmettiń basty krıterıılerdiń biri retinde esepteldi. KSRO halyq depýtattarynyń quryltaıy saıası bastamashyldyqtyń ortalyqtan shet aımaqtarǵa, joǵarǵy jaqtan tómengi qabattarǵa birtindep aýysa bastaǵanyn baıqatty. Bul kórer kózge kórinip turǵan shyndyq edi. Sondaı qoǵamdy pálen jyl qatary­nan jaılap alǵan saıası popýlızmniń de tym asqynyp turǵan tusy edi. Jappaı keýdemsoqtyq kezinde de shyn talanttar kózge ilinbeı qalmaıdy. Qazaqstannan barǵan delegasııa quramyna jurt aıryq­sha kóz tikti. Keshe ǵana basshy bolatyn adam taba almaı, aıdaladan adam sha­qyrt­qan respýblıkanyń kadrlyq ahýa­lyn jurtshylyq óz kózderimen kóre bas­tady. Qaıta-qaıta sýyrylyp sóılegen Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń dıplomatııalyq talanty depýtattardyń kózine birden tústi. Sol kezdegi shytyr­many men shyrǵalańy kóp máselelerdi qaraıtyn jedel toptardyń basshyly­ǵy­na dáıim sol ataldy. Sóıtip, ony KSRO halyq depýtattarynyń quryltaıy saıa­sat sahnasynda aldyńǵy lekke alyp shyqty. Qazaqstanda basshylyqtyń ózgerýi basqalar úshin ádilettiń qalpyna kelýi bolyp kórindi. Al biz úshin óte der ke­zinde, óz taǵdyrymyzdy belgileıtin syn saǵatta istelgen sátti qadam boldy. Eń ómirsheń máseleler sheshiler tusta stra­tegııalyq resýrstarymyzdy bosqa sarp etip alamyz ba degen kúdigimiz seıildi. Biz úshin eń ózektisi – óz bolashaǵymyz edi. Tól urpaǵymyzdyń jaqsy tanylǵan ókili Nazarbaevtyń basshylyqqa kelýine jurtshylyqtyń kóbi qýandy. Jumys­shy­lar ortasynan shyǵyp, quryshpen birge qaınap ósken qazaq jigitin eshkim bótensinbedi. Bul taǵdyr talqysyna túsken úderisterdiń jemisti óristeýine sheshýshi yqpal ete alǵan adamdyq faktor edi. Qazaqstanda saıası ózgerister qar­qyn­daı tústi. Kóp rette odaqta sheshile­tin túıindi máselelerdiń aldyn alyp otyrdyq. Kóp uzamaı respýblıka óz Joǵarǵy Keńesin saılaıtyn boldy. Tuńǵysh ret balamaly negizde kandıdat­tar usynylatyn boldy. Oǵan partııa, kásipodaq, komsomol, qoǵamdyq uıymdar qatysty. Jurtshylyq belsendiligi tym joǵary edi. Sáýirdiń aıaǵyna qaraı jańa saılan­ǵan Joǵarǵy Keńes bas qosty. Res­pýb­lıkamyzdyń túkpir-túkpirinen jıylǵan qaýymdy sholyp, saılaýshy qaýymnyń eleginen ótkenderdi kórdik. Jańa Par­lament eń aldymen prezıdenttik bılikke kóshýdi zańdastyrdy. Eldegi saıası bılikti birtindep, partııanyń qolynan alyp, memlekettik bılik ınstıtýttaryna berýdi júzege asyrdy. Bir jaǵynan, odaqtyq shartty jańartý úderisterine qatynasatyn ókilder jiberilse, ekinshi jaǵynan, egemendik týraly málimdemeni ázirleıtin jumys toby quryldy. Qazaq­stannyń saıası kemesi ýaqyt muhıtynda asqan abaıshyldyqpen júzip kele jatty. О́ıtkeni, az-aq merzim buryn Keńester Odaǵynyń basshylyǵy ol júzetin alyp shyǵanaqty kerek kezinde qaterli qo­pary­lys aımaǵyna aınaldyra salýǵa ne kerektiń bárin artyǵymen jasap úl­ger­gen-di. Endi sol aımaqty ózgerip jatqan ýaqyt talaptaryna saı úmit, tipti senim aımaǵyna aınaldyra bilý mindeti turdy. Meniń ústelimde sarǵaıyp ketken eski qujat jatyr. “Qazaq SSR-niń Mem­lekettik egemendigi týraly” Málimde­me­niń daýysqa qoıylǵan nusqasy. Soǵan qarap otyrsam, ár baptyń qabyldanýy qanshalyqty kúshke túskeni kóz aldyma keledi. Árqaısysynyń tusynda Nursul­tan Ábishuly neshe ret ornynan kóteri­lip, neshe ret asqyna qyzyp turǵan dıskýssııa alańyn sabasyna túsirip, raıy­nan qaıtaryp otyrdy. Bul tarıhı qujattyń bizdiń taǵdyrymyzda qansha­lyqta mańyzy bar ekendigine kelesi 1991 jylǵy tamyz oqıǵalarynyń tusynda barshamyzdyń kózimiz jetti. Semeı polıgonyn jabýda da negizgi tilge tıek sol boldy. Endi reformanyń taǵdyry ortalyq­tan odaqtas respýblıkalardyń qolyna kóshti. N.Á.Nazarbaev sol jylǵy 20 tamyzdaǵy Málimdemesinde Qazaqstan aýmaǵynda tótenshe jaǵdaı engizilmeı­tinin, eldegi ókimet bıligi Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa men Konstıtýsııaǵa sáıkes tolyǵymen keńes oryndarynyń qolyna kóshetinin aıryqsha atap ótti. Sóıtip, 1990 jylǵy úlken aıtys-tartyspen ja­rııalanǵan egemendigimiz tarıhı mańyzdy qujat ekendigin tuńǵysh ret is júzinde dáleldedi. KSRO halyq depýtattarynyń 1990 jylǵy 2 qyrkúıektegi jınalysyna odaqtas respýblıkalardyń Joǵarǵy Keńesteriniń ókilderi de qatysty. KSRO jáne odaqtas respýblıkalarynyń basshylarynyń birlesken málimdemesin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábish­uly Nazarbaev jarııalady. Onda ta­myzdaǵy memlekettik tóńkeris saldary­nan egemen memleketter arasyndaǵy jańa odaqtyq qatynastardyń qalyptasý úderisi buzyldy, munyń ózi elimizdi apat shegine ákelip qoıdy dep baǵalandy. Egemendi memleketter Odaǵy týraly shartty ázirlep, oǵan barlyq tilek bildirýshi respýblıkalar qol qoıyp, qajet dep tanylyp, shuǵyl túrde eko­nomıkalyq odaq jasasý, azamattardyń ultyna, turǵylyqty jerine, partııaǵa músheligine jáne saıası kózqarastaryna qa­ramastan olardyń quqyqtary men bostandyqtaryna, sondaı-aq sany az ulttardyń quqyqtaryna kepildik beretin málimdeme qabyldaý, ótpeli kezeńde odaqtyq memlekettik qyzmetti oryndaý úshin teń ókilettilik qaǵıdasy boıynsha Memlekettik Keńes, halyq depýtattary keńesi, ýaqytsha respýblıkaaralyq orta­lyq ekonomıkalyq komıtet qurý usy­nyldy. Birikken Ulttar Uıymynan egemen respýblıkalardy halyqaralyq quqyq sýbektisi dep taný jóninde másele qaraý suraldy. Quryltaı N.Á.Nazarbaev baıandaǵan málimdemeni, negizinen, maquldady. Qa­byldanǵan qaýlyda: “Egemen memleket­ter odaǵy týraly shartty ázirleý jáne oǵan qol qoıý jedeldetilip, bul shartta olardyń árqaısysy óziniń odaqqa qaty­sýynyń túrin derbes aıqyndaı alady. Jańa Odaq memleketterdiń táýelsizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵy, adamdar men halyqtar quqyqtarynyń saqtalýy, áleýmettik ádilettilik pen demo­kratııa qaǵı­dalaryna negizdelýi tıis”, – dep kórsetildi. Bul – KSRO-nyń dáýreni ótti degen sóz edi. Budan eki kún buryn Qazaqstan Prezıdenti burynǵy odaqqa baǵynǵan kásiporyndar men ujymdardy ózimizge baǵyndyrý, Qazaqstandaǵy syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń der­bestigi, altyn qoryn jáne almas qoryn qurý týraly Jarlyqtaryn shyǵaryp ta qoıyp edi. Sol kúnderi Nursultan Ábishulynyń jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen kúnderi edi. Kóp uzamaı Qyrǵyz delegasııasymen balkonda má­jilistesip otyrǵan Qazaqstan delegasııa­synyń qasyna Nursultan Ábishulynyń ózi de kelip qosyldy. Dúnıe álem tapy­ryq bolyp jatsa da, júris-turysy nyq, sózi tyń. Emin-erkin júrdi. Almatyda qaýyrt jumystar kútip tur eken. Toǵyzynshy qyrkúıekte Qazaqstan Kompartııasynyń tótenshe quryltaıy ótti. Quryltaıǵa deıin 19 obkomnyń beseýi ǵana partııany taratý jóninde she­shim qabyldaǵan. Tek ekeýi óz qyzmetin doǵarǵan. 46 qalalyq komıtetterdiń tek ekeýi óz uıymdaryn taratyp, tek bireýi qyzmetin tyıǵan. 224 aýdandyq komıtet­tiń tek 24-i ǵana taratý týraly sheshim qa­byldap, beseýi ǵana qyzmetin toqtat­qan. Túske deıingi áńgimeniń negizgi je­lisi delegattardyń kópshiliginde partııa­ny saqtap qalýdan basqa amanattar joq­tyǵyn, basqadaı sheshimge qosylmaıtyn­dyqtaryn málimdeý boldy. Tús aýa Nursultan Ábishuly sóz sóıledi. “Bir­aýyz­dylyq tini” setineıin dedi. Saıası salǵylas birte-birte saıabyrsydy. Quryltaı KOKP-den bólinip shyǵyp, sosıalıstik partııa qurdy. Bul – egemen elimizdiń saıası ómirindegi irgeli bet­burys edi. Joǵarǵy dárejeli jolaýshy­lar da aǵylyp ketti. Tokıoǵa ushyp bara jatqan M.Tetcher N.Á.Nazarbaevpen sóılesýge ádeıi aıaldady. AQSh-tyń mem­lekettik hatshysy Dj.Beıker zaıy­bymen arnaıy saparmen keldi. Segiz memlekettiń basshylary Almatyda ma­ńyzdy qujattarǵa qol qoıdy. Tamyzdyń taýqymetti kúnderi prezıdenttik bılik­tiń pármendiligin baıqatty. Búkil ha­lyqtyń senim mandaty berilmese, orta­lyq saıası tulǵa ári-sári kúshterdiń qolyn­daǵy saıası qýyrshaqqa aınalyp ketedi eken. Bul másele keıin Joǵarǵy Keńeste talqylandy. 1 jeltoqsanda búkilhalyqtyq tikeleı daýys berýmen prezıdent saılaýyn ótkizetin boldy. 10 jeltoqsanda Prezı­dent qyzmetine kiristi. Respýblıka Sa­raıyndaǵy saltanat úsh ǵasyrdan soń oralǵan saıası derbestiktiń aldyndaǵy shaq edi. Jańa ǵana ant qabyldap, aq kıiz ústine kóterilgen Prezıdentke tuń­ǵysh tilek aıtý maǵan tapsyryldy. Aýzy­ma qudaı saldy ma: “Oıdaǵymyz boldy. Ortamyz toldy. Tóbedegi keldi. Tóreleskende de renjıtin retimiz joq. Tek uzaǵynan súıindirgeı. Aq joldyń aldyndamyz. Úlken tilektiń ústindemiz”, – deppin. Iá, rasynda da, ol kúnderi úlken tilektiń ústinde edik. Eki kún ǵana buryn Reseı, Ýkraına, Belarýs basshylary bir kezde ózderi qurǵan Keńestik So­sıalıstik Respýblıkalar Odaǵyn tarat­ty. Sony sezgen boıda Ashhabadta Orta­lyq Azııa respýblıkalary basshyla­ry kezdesip, Táýelsiz Memleketter Dostas­tyǵyn qurý qajet dep tapty. Jańa taǵdyrymyzdyń altyn arqaýy bolyp tabylatyn “Qazaqstan Respýblı­kasynyń Táýelsizdigi týraly” Zańyn qabyldaıtyn kún de týdy. Jumys toby­nyń basshysy Sultan Sartaevtyń qys­qasha baıandamasynan keıin saýaldar qarsha borady. “Kimnen jáne neden táýel­siz bolmaqpyz? Jetpis jyl boıy jelkelep kelgen reseılik ımperııa úlgisi boıynsha Qazaq ımperııasyn qurýǵa árekettenip jatqan joqpyz ba?” “Bizdiń parlamentimiz taǵdyr-talabyn sheshetin kúrdeli máselelerdi tezdetýge nege qumar? Biz munda memleket táýelsizdigi máselesin sheshemiz, erteń 17 mıllıon adamnyń baqandaı jartysy basqa jat memlekette qalyp qoımaı ma? Munyń salmaǵyn arttyrý, eleýli ekenin aı­ǵaqtaý úshin referendým ótkizgen abzal emes pe?”. Úsheýi de mirdiń oǵyndaı saýal edi. Ol kúngi saýaldardyń qaı-qaısysy da qapysyz oılap-pishilgen-di. Osynyń ózinen-aq ol kúnderi aýa raıynyń qan­daı ekendigin qapysyz ańǵara berýge bo­lady. Egemendik málimdemesi qabylda­ǵan­nan bergi oqıǵalar parlament­shi­lerimizdi ákkilendirgen. Táýelsizdik má­selesin ótkirlegen. Alaıda ony zańdas­ty­rýdyń jolyn ábden jińishkertken. Mundaı jaǵdaıda japa-tarmaǵaı sha­býyl­daýmen jeńiske jete almaıtynsyń-dy. Ári kúrdeli, ári názik tásilder kerek edi. Sondaı qıyn sátterde Prezıdenti­miz asqan tapqyrlyq tanytty. Urym­tal­dan tap berip, uǵymtal kókirek uǵynbaı qoımaıtyn dálelderge júgingen-di. Ol kúnderdegi qazaq zııalylarynyń aýyz birligi men bir-biriniń oı-pikir jalǵas­tyrý sheberligin ádeıi atap aıtqan jón. Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, О́zbek­áli Jánibekov, Sherhan Murtaza, Jabaı­han Ábdildın, О́mirbek Baıgeldı, Manash Qozybaev, О́mirbek Joldas­bekov, Balǵabek Qydyrbekuly, Ánýar Álimjanov, Saýyq Tákejanov, Alek­sandr Knıagının, Myrzataı Joldas­be­kov, Kamal Smaıylov, Qarataı Turysov, Qýanysh Sul­ta­nov, Nurlan Orazalın... Sanap taýysa almaısyń. Bári de utyryn taýyp, qazyq­ty qalaǵan jerine qaǵa bildi. Bile bilgen kisige bul táýelsizdik tek qazaqtarǵa ǵana qajet emes edi. Qazaq­standy mekendeıtin barsha halyqtardyń ul-qyzdaryna kerek edi. Qaı shańy­raqtyń basyna da qaýip tónbeýi úshin japanda júrip kún keshken Nuq paıǵam­barymyzdyń kemesindeı Qazaqstannyń tezirek halyqaralyq quqtyń sýbektisi bolǵany tıimdi edi. Tek osyndaı jaǵdaı­da 17 mıllıon halyq erteń qaı kemeniń quıyryǵyna jarmasamyz dep ýaıym­da­mas edi. Bárimizge ortaq daǵdarystar kezeńinen qalaı tez shyǵamyz dep, birlese áreket jasar edi. N.Á.Nazarbaev kópshiliktiń kóńil aýanyn jiti baıqaı bildi. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Memlekettik táýelsizdigi týraly” Konstıtýsııalyq zań basym daýyspen qabyldandy. Ol Almatydaǵy demokra­tııa­shyl jastar ereýiliniń bes jyldy­ǵyna bir kún qalǵanda bolyp edi. Jel­toqsannan keıin qazaq qaýymy endi óz moınyndaǵy buǵaýdyń shyńǵyrtyp janyńdy alar qyl tuzaqqa aınalǵanyna ábden kózi jetti. Endigi kesh qalý úmit eter sońǵy sátti zaıa jiberip, birjola qapy qalý ekendigin túsindi. Sol kúnderi Almatyda aıryqsha ma­ńyzǵa ıe sammıt ótti. Ol ataqty “Alma­ty deklarasııasyn” qabyldady. Onda: “Táýelsiz Memleketter Dostas­ty­ǵynyń qurylýyna baılanysty Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy ózi­niń ómir súrýin toqtatady”, ­­– dep ja­rııalady. Málimdemeni KSRO Joǵarǵy Keńesi Respýblıkalar Keńesiniń tóraǵasy Ánýar Álimjanov jasady. Bul jańa táýelsizdikter áleminde Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaı máselede de qaısar batyldyǵymen, móldir taza shynshyldyǵymen, qandaı máseleniń de saldaryn aldyn ala ańǵa­ryp otyratyn kóripkeldigimen kózge túsken jyldary edi. Ol eldegi jaǵdaı­lardyń qalaı bolary áli anyqtala qoımaǵan alasharbyt shaǵynda asa batyl qadam jasady. Prezıdent N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń áli táýelsizdik ala qoımaǵan kezinde, 1991 jyly 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly Jar­lyqqa qol qoıdy. Nursultan Nazarbaev esimi eń tajal qarýdan bas tartqan alǵash­qy memleket basshysy retinde adamzat tarıhynda máńgilikke qalady. Oǵan AQSh prezıdenti Barak Obama, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń bas ııýi ábden zańdy edi. Rasynda da, bul eshkimniń batyly barmaǵan márttik edi. Eýrazııany shyr aınaldyra qorshap jatqan dúnıejúzilik muhıttyń esh qaı jerinen zeńbirekpen atyp jetkize almaǵan jerdiń bolýy úlken geosaıası problema týdyrǵan-dy. Ol adamzatty transkontınentaldyq ballıstıkalyq zymyrandar jasaýǵa májbúrlegen-di. Jer betindegi zymyrandardyń báriniń oqtalǵan núktesinde tajal qarýlar synalar edi. Odan bas tartý is júzinde adamzat sanasyn atymen ózgertýdiń jańa bir amaly deýge bolady. Bul qadam soǵys ataýlydan bas tartýmen barabar edi. Mundaı kúlli dúnıe kóz tikken “Hart­lend” (Jer kindigi) atanǵan qater aımaǵy­nyń beıbit qarýsyzdanýyna jol ashyp berdi. Bul kıkiljiń ataýlyny beıbit jolmen retteýdegi optımıstik kózqarasty odan saıyn ornyqtyrdy. Qapelimde qaýyrt oqıǵalar tasasynda qalyp kelgen bul bastamanyń mańyzy jyl sanap artyp keledi. Mundaı adam­zattyq progrestiń irgetasy bolarlyq izdenistiń bizdiń jas táýelsizdigimizdiń basshysynan shyqqandyǵy bizdiń júregimizde zańǵar maqtanysh týdyrady. Táı-táı táýelsizdigimiz alǵashqy adym­darynan bastap, túbegeıli ózgeris­terdiń túıindi kezeńderine kýá qyldy. Reseıde “esten tandyra emdeý” (shoko­vaıa terapııa) erekshe meńdedi. Halyq qaltasyndaǵy sońǵy tıyn-tebenin saryqty. Baǵanyń yryqsyzdandyrylýy bizde de bastaldy. Áleýmettik jaǵdaı shıe­lenise tústi. Qarjy saıasatyn qaý­qar­syz rýbl bıledi. Qazaqstan Prezı­denti Ulttyq teńge shyǵarý týraly qupııa Jarlyqqa qol qoıdy. Synyqqa syltaý tabý jıiledi. 1992 jyly 28 mamyrda Joǵarǵy Keńeste “saıası bomba” jaryldy. Depýtat T.V.Ja­voronkova “Azamattyq kelisim” tobynyń atynan málimdeme jasady. Onda “tildik teketires” qaıta qozdy­ryl­dy. Málimdeme jınalys sońynda ja­sal­ǵandyqtan eshqandaı jaýap berilmedi. Túni boıy kórer tańdy kózimnen atqyzdym. Tańerteń Joǵarǵy Keńestiń Ult saıasaty, mádenıet pen tildi damytý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy retinde sóz sóıledim. “Halyqty ózin-ózi bıleý quqy saqtalmaı turyp, jeke adamnyń quqy da saqtalmaıdy. О́ıtkeni, ulty azat emes adamnyń ózi azat bolýy esh aqylǵa syımaıtyn sharýa. Endeshe, “Azamat­tyq kelisim” depýtattyq toby­nyń adam quqy men bostandyǵyn aıaq basýshylyq dep júrgenderi, sonyń ishin­de halyqaralyq quqyq qaǵıdalaryna qyryq qaınasa sorpasy qosylmaıtyn joldarmen kóp ulttyq sıpat alǵan memleketimizdegi tilderdiń árekettestigin retteıtin zań qabyldaǵanymyz, túptep kelgende, álgi ár halyqtyń qol suqpas quqyn júzege asyrǵanymyz bolyp ta­bylady. Ol zań halyqaralyq quqyq qaǵı­dalarynyń bireýin bireýine qarsy qoımaıdy. Onyń durystyǵyn Helsın­kı kelisiminiń qorytyndy qujaty da (1973), sony júzege asyrý maqsatynda Madrıd (1980), Vena (1986), Kopengagen (1990) máslıhattarynyń qorytyndy qu­jattary da, atyshýly “Jańa Eýropanyń Parıj hartııasy” da (1990) aıǵaqtaıdy”, – dedim. Zal siltideı tyndy. Sózim bitkende de jurt jym-jyrt otyryp qaldy. Osyndaı jaǵdaı buryn da bolyp edi. Ony Saýytbek Abdrahmanov: “Til taǵdy­ry tarazyǵa túsip, tar kezeńge tirelgen shaqta Ábish Kekilbaevtyń depýtat bol­masa da Parlament minberine kóterilip, sondaǵy ózge ult sózderine: “Nemene, keshe el basyna kún týǵanda tar úıi­miz­den oryn yǵysyp, tórimizdi usynǵanda, tartyńqy dastarqanymyzdy aldaryńyz­ǵa jaıyp, jarty kúlshemizdi aýyzdary­ńyz­ǵa ustaǵanda, biz kúnderdiń kúninde, bú­gingideı demokratııa ornatyp kemeldenemiz dep jatqan zamanda, óz úıimizde óz tilimizde sóıleý úshin myna sizderden búıtip jylap turyp ruqsat suraımyz ǵoı dep oılap pa edik?!” degenin biz eshýaqytta umytpaýǵa tıispiz”, – dep jazǵan. Bul sózdi bastan-aıaq tyńdap otyrǵan Nursultan Ábishulynyń ózi: “Meniń Ábekeńe eshqandaı alyp-qosarym joq”, dep, ornynan kóterilgen-di. Til týraly maıdan ol kezde qazirgiden áldeqaıda ótkir bolatyn. Qazir, qudaıǵa shúkir, memlekettik tilimizdi bilýdiń mindettili­gin jurtshylyq tegis moıyndap keledi. Al ol kezde jer astynan jik shyǵara­tyn­dar az bolmaıtyn. Kóp uzamaı Oral dúrbeleńi shyqty. Oǵan ile-shala О́s­kemen búlindi. Táýelsizdikti tek tózim­dilik qorǵaıdy. Tózimdilikti sarqý – bolashaqty da sarqý bolýy ǵajap emes-ti. Ol kúnderde kóz jetken bir aqıqat osy edi. Jer betine tarydaı shashyrap ketken qazaqtardy jıystyrý respýblıkadaǵy ornyqtylyq ahýaldy nyǵaıtýdyń bir joly edi. Prezıdent qaı elge barǵan saparynda da jergilikti qazaq dıaspora­symen kezdesti. Olardy elge qaıtýǵa shaqyrdy. Eń bolmasa, kórip qaıtýǵa keńes berdi. Sonyń nátıjesinde Dúnıe qa­zaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy dúril­dep ótti. Elge bastalǵan uly kósh sol kúnderden bastaý aldy. Ult ókilderimen bas qosý jıiledi. Qazaqstan halyq Assam­bleıasyn qurý ıdeıasy týdy. О́z tili­mizde ǵana emes, ózgelermen til tabysý bir sát nazardan shyǵarylǵan joq. Elbasy Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda sóz sóıledi. Iаdrolyq qarýsyzdaný py­syqtaldy. “Men degenime jetpeı tynbaý úshin táýekelge mindim... Aqyry amerı­ka­lyqtar raılarynan qaıtty. AQSh-tyń biz suraǵan kepildikterdi beretin­dikteri týraly qujatqa qol qoıyldy”, – dep jazdy Prezıdent “Ǵasyrlar toǵysynda” kitabynda. Saıası ilgerileýimiz tabysty bolǵa­nymen, ekonomıkamyz múshkildene tústi. Popýlızm reformanyń aıaǵyn tusady. Egemendikti ornyqtyrý odan ári óris­tedi. Bul rette Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan prezıdentteriniń Ordabasy kezdesýi el bolashaǵyn oılasar keleli ke­ńes boldy. Ile-shala Beljaılaýda ót­ken Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵy táýelsizdik taǵdyryna bekem bolýǵa úndedi. Jer-jerde halyq bastamasymen Buqar, Aqan, Murat, Qurmanǵazy, Yqy­las, Estaı, Qashaǵan, Maǵjan toılary ótti. Halyq kúnnen kúnge qıyndap kele jatqan ekologııalyq jaǵdaıǵa alańda­maı, qaıta tirilgen ardaqtylaryn qurmettedi. Ulttyq teńge aınalymǵa tústi. Reseıdiń aınalymynan shyqqan pishen aqshasynan qutylýdyń joly tabyldy. Sol kúndegi ahýal áli esimde. Aeroport­tar qańyrap bos turdy. Ushaqtar ushpa­dy. Benzın joq. Ánsheıinde syp-sy­paıy jolbıkeler burtyń-burtyń etedi. “Teńgelerimen erteń qabyrǵalardy jelim­dep jatqanyn kóremiz” – deıdi. Alma­tyda jınalysqa kelgen bir top metallýrg-dırektorlar bir ushaq jaldady. Jalynyp-jalpaıyp, bireýi Balqashqa deıin benzın tapty. Balqashta taǵy bireýi Pavlodarǵa deıin benzın tapty. Sóıtip, aeroporttan aeroport tastamaı, benzın suraı júrip tańerteń Aqtóbege jettik. Ar jaǵynda Aqtaý as­tyq. Endi keshiksek, saılaýǵa qujat qabyldamaıdy. Sol ketkennen mol ket­tik. Bir oblysta eldi meken tastamaı, araladyq. El áli teńgeni kórmegen. Qap­shyq arqalap, teń kóterip, tentirep júrgen bir jurt. Poıyzda oryn joq. Tússeń mine almaısyń, minseń – túse almaısyń. Adamdar seńdeı soǵylysady. Mektepke jalańaıaq barǵandardy kórdik. Kıim tabylmaı mektepke barmaı, úıinde ıirilip otyrǵan oqýshylarǵa keziktik. Sol jyly saılanǵan Joǵarǵy Keńes asa tez tarady. Halyqtyń demokratııa jaıly túsinigi naryqtyq qatynastarmen qabyspady. 1995 jyldyń 29 sáýirinde búkilhalyqtyq referendým ótkizý uıǵa­ryldy. Onda Prezıdent Nazarbaevtyń ókilettiligi 2000 jyldyń 1 jeltoq­sany­na deıin uzartyldy. Sol jylǵy 30 ta­myz­da búkilhalyqtyq daýys berý joly­men Jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Osy merzim ishinde 140-tan astam zań kúshi bar Jarlyqqa qol qoıyldy. Refor­manyń óristeýine múmkindik týdy. AQSh-tyń sol kezdegi elshisi Qazaqstan demokratııanyń shákirtinen ustazyna aınaldy dep málimdedi. 30 qyrkúıekte BUU Bas Assambleıa­sy­nyń 51-sessııasynda Prezıdent N.Á.Na­zarbaevtyń málimdemesi taratyl­dy. Qazaqstan atynan ıadrolyq synaq­tarǵa tyıym salý shartynyń mátinine qol qoıyldy. Buǵan deıin Qazaqstanda SS-18 qaharly raketasynyń 104 danasy turatyn. Olarǵa 1200 ıadrolyq bomba ilýli edi. Sodan óz erkimizben bir kúnde bas tarttyq. Qazaq jeri ıadrolyq qarý­dan tazara bastady. Sol jyly ótken Abaı­dyń 150 jyldyǵy dúnıe júzi aldyn­daǵy Qazaqstan rýhanııatynyń sal­tanatty tusaýkeseri boldy. Jańa jylǵa qos shatyrly Parlamentpen atta­dyq. Baıyrǵy halyq 51 paıyzǵa jetti. Astana Aqmolaǵa bet túzedi. Sóıtip, 1997 jyl ulttyq úderistiń eleýli belesi boldy. Ekonomıkada daǵdarys eńserile qoı­mady. Zaýyt murjalarynyń kóbi sóngen. Halyqqa aılyq tabý qıynǵa tústi. Aı saıyn Prezıdent ústeldi toqpaqtap otyryp, qaıdan qansha aqsha jınal­ǵanyn anyqtady. Onyń kimge jetip, kimge jetpeıtinin keńesedi. Zeınetaqy men shákirtaqyny óteýdiń ózi kúsh. Árkim elin izdep kete bastady. Munda jylap-syqtap ázer qoshtasqandar anda baryp, Qazaqstan syıystyrmaǵan saıası qýǵyndar bolyp shyǵa keldi. Talaı sovhoz, talaı shaǵyn aýdandar qańyrap bos qaldy. Shaǵyn jumysshy qalalar túgelge jýyq daǵdardy. Bir shısha araqqa bir qoı, bir jáshik araqqa – bir iri qara mal tóleıtin kún týdy. Barter tirideı tonap bitti. Sondaı tusta elge shyǵyp, halyqpen sóılesý ońaı bolmaıtyn. Ash-jalańash qaýymdy kórgende aýzyńa sóz túspeıtin. Anadaıda sostıyp-sostıyp turǵan baýyr­lar qoıdaı jamyrap, suraq qoıady. Ár sózderi júregińe ınedeı qadalady. “Osynyń bárin joǵarydaǵylar bile me?” – dep suraıdy. Áldebir ýaqytta qı­nala-qınala: “Biledi!” – deısiz. Son­da jınalǵan top “Ýh!” dep bir serpiledi. “Qınalsaq, qaıtemiz? Bizden basqalar da qınalyp otyr eken. Bolmasqa bolattaı berik bol degen. Budan da jamanymyzda toıǵa barǵanbyz. Áli-aq túzelip ketemiz. Almaqtyń da salmaǵy bar degen ǵoı. О́stip oısyramasa, ozbyrlyq shylbyry­na jan jolata ma? Táýelsizdik tegin keldi dep pe edińder. Táýelsizdikke bekem bolsaq, bárin de jeńemiz!” – dep sań­qyldaǵan talaı aqsaqaldar bul dúnıeden birtindep ótip jatyr. Solar uıytqan ultty jumylǵan judyryqtaı toptas­ty­ra túsý kerek boldy. Mundaı jaǵdaıda eldi ustaý úshin ót­kenniń ónegesine kóbirek úńilesiń. Ha­lyqtyń jyldar boıǵy qalyptastyrǵan eposyn muqııat qaraısyń. “Qaı qasıet qalaı ornyqty?” – dep tolǵanasyń. Joqtyqta joldas – biraýyzdylyq. Halyq qaıtkende bir aýyzdy bolady? Oǵan ótkennen oń da, teris te mysal taba alasyń. Qyrsyqqanda, keıingi keńestik jyldarda ondaı el úıirer oń mysal tabý aınatazdyń basynan sirke qaraýmen birdeı bos áýre bolyp shyqty. Prezıdent “1997 jyldy Jalpy ult­tyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn eske alý jyly dep jarııa­laý týraly” Jarlyqqa qol qoıdy. Sol jyly 1936-1937 jylǵy jappaı jazalaý men qýǵyn-súrginderge alpys jyl tol­dy. Jarlyq jurtshylyq tarapynan túsinistik pen qoldaý tapty. Saıası par­tııalar, qoǵamdyq birlestikter, ulttyq-mádenı ortalyqtar, negizinen ony jú­zege asyrýǵa belsene at salysatyn­da­ryn, Elbasynyń qoǵamymyzdy ynty­maqtastyrýǵa, tarıhı shyndyqty qalpy­na keltirýge, saıası qýdalaý qurbandaryn ulyqtaýǵa ustanyp otyrǵan baǵyty dep tanıtyndaryn málimdep, bul maqsatta birlese qımyl jasasýǵa kelisimge keldi. Qazaqstanda reforma eń úlken ári syn kezeńine jetti. Aldan kútken úmit te, artta qalǵan kúdik te barshany birlese qımyldaýǵa shaqyrdy. Jappaı tárkilený jyldarynda ǵana bir jarym mıllıon qazaq bul dúnıeden ótipti. Bir mıllıon úsh júz myńy tirideı jer aýyp­ty. Eger 1930 jyly 5 mıllıon 873 myń adam tursa, 1933 jyly 2 mıllıon 493 myń kisi qalyp, eki eseden astamǵa azaıypty. Sondaǵy demografııalyq soqqydan kúni búginge deıin eseńgirep kelemiz. Odan bergi onjyldyqtar da jaımashýaq bola qalǵan joq. Tipti, kúni keshegi Keńgir, Temirtaý, Almaty, Jańa­ózen kóterilisterin alaıyqshy. Bári de jappaı qýdalaýdy qozdyrdy. Tek saıası qýdalaýdyń ózi 103 myń adamǵa sal­qy­nyn tıgizdi. Olardyń saldarymen taban­dy ári muqııat kúresýimiz kerek. Qoǵamy­na shyndap jany aýyratyn, zamandas­tary­na shyndap jany ashıtyn adamdar yntymaqtan góri alaýyzdyqqa, mámile­den góri teketireske ish bura qoımasa ke­rek. Prezıdent Jarlyǵy búkilhalyqtyq entýzıazm týǵyzyp, búkilhalyqtyq qozǵalysqa aınaldy. Tarıhı ekskýrs bolashaqty barlaý­men jalǵasty. Endi bul qımyl “Qazaq­stan-2030” Strategııasyn júzege asyrýǵa ulasty. Kelesi jyl “Halyq birligi men ulttyq tarıh” jyly atandy. Qazir “Tarıhı mura”, “Mádenı mura” baǵdar­la­malaryna negiz bolǵan barlyq baǵytta jumystar qolǵa alyndy. Qarajat ta­p­shylyǵyna qaramastan, barlyq ólkeler­ge, odaqtas respýblıkalarǵa, tamyrlas­ty­ǵymyz ben baılanysymyz bar elderdiń bárine tarıhı, etnografııalyq, arheologııalyq jáne arheografııalyq ekspedısııalar jiberildi. Eýrazııa ýnıversıtetiniń kire berisine kóne túrki jazýlarynyń kóshirmeleri qoıyldy. Jıyrma besten astam iri-iri ǵylymı konferensııalar ótti. Orys, batys, shyǵys jáne otandyq zertteýshilerdiń shyǵarmalary qaıta basylyp shyqty. Kókshetaýda Shoqan Ýálıhanovqa, Tarazda Muhamed Haıdar Dýlatıǵa, Aqtóbede Qudaıbergen Jubanovqa, Almatyda Sháken Aımanovqa eskertkish ornatyldy. Ol Aqtóbede Ábilqaıyr, Atyraýda Isataı-Mahambet, Almatyda – Abylaı, Astanada – Kenesary es­kertkishterimen baıydy. Bul ıgi bas­tamalar urpaqtar birligi men sabaq­tas­tyǵy jyly atalǵan 1999 jyly da jal­ǵasty. Halyqtyń reformaǵa degen se­niminiń baıqaýy retinde merziminen bu­ryn Prezıdent saılaýy da ótti. 1999 jyl­dyń 20 qańtarynda N.Á.Nazarbaev­tyń jańa prezıdenttik kezeńi bastaldy. Álemdi sharpyǵan qarjy daǵdarysy Qazaqstandy da aınalyp ótken joq. Biraq reforma keleshegine degen senim nyq kúıinde qaldy. Qaterli jyldyń qaı tustaryna da shydas bergen respýblıka 29 jeltoqsanda aldyn ala qorytyn­dy­lar shyǵardy. Ekonomıkada oń ózge­rister baıqaldy. Altyn qory alǵash ret 2 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Jyldy zeınetaqy jáne eńbekaqy qaryzdaryn­syz qorytyndyladyq. Kóńilge optı­mızm uıalady. Ol 2000 jyldyń Máde­nıet­ti qoldaý jyly dep ataǵanymyzdan kórinedi. О́ıtkeni, reforma rýhanııat edi. Ol orasholaqtyqtyń saldaryn túzetýge aýqymdy is atqaryldy. Tek atalmysh jyldyń ózinde 727 mádenıet mekemeleri jańadan ashyldy, jumysyn qaıta jańǵyrtty. Sonyń ishinde 468 kitaphana, 239 klýb, 5 jańa teatr, 5 murajaı bar. Barlyǵy 2368 mádenı obektiler, 1449 kitaphana, 681 klýb, 49 murajaı, 11 teatr, 6 kınoteatr, 2 fılarmonııa, taǵy da basqa mádenı oshaqtar jóndeýden ótti. 847 obektini jóndeý Mádenıetti qol­daý jylynyń aıaǵyna taman támam­daldy. Mádenı obektilerdi jańartýǵa 3 mıllıardtan astam teńge bólindi. Mádenıetti qoldaýdy qarajattandyrýǵa kásipkerler men óndiris oryndary kóp kómektesti. Mádenıet bazasynyń munshalyqty qarqynmen baıyǵanyn buǵan deıingi kezeńderde eshqashan baıqaǵan emespiz. Jyl boıyna Qarasaı men Aǵyntaıǵa Soltústik Qazaqstanda, Qurmanǵazy, Dına, Beıbarysqa Aty­raýda, Abaıǵa Astanada, Taras Shevchen­koǵa Almatyda, Ahmet Baıtursynovqa Qostanaıda, Sultanmahmut Toraıǵyrov­qa Pavlodarda eskertkishter ornatyldy. Qu­ramynda memlekettik murajaı, kitap­hana jáne kórme zaly bar Prezıdenttiń Mádenıet ortalyǵy jáne K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ashylýy Astana kórkin asyra tústi. Qazaq mádenıeti kóne dáýirlerden bastaý alady. Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyǵy qarsańynda adam tanymastaı bop ózgergen kóne shahar kelbetinen, Kúltóbe, Otyrar qalasynyń, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń, Áziret Sultan memlekettik tarıhı-mádenı q