OSYNDAI ELEKTRONDY SAITTY BILESIZ BE?
“Eshkim de, eshteńe de umytylmaıdy” degen uran aıasynda Reseı Federasııasynda kóptegen ıgilikti jumystar atqarylýda. Sonyń biri –“Memorıal” atalatyn elektrondy muraǵattyń dúnıege kelýi. “Otan qorǵaý jolynda qaza tapqandardy este qaldyrý máseleleri týraly” Reseı Federasııasy Prezıdentiniń 2006 jylǵy 22 qańtardaǵy №37 Jarlyǵynyń negizinde quryla bastaǵan muraǵatta qazirgi ýaqytta on eki mıllıonǵa jýyq qujattardyń sandyq kóshirmeleri jınaqtalǵan. Onyń negizin kóp adamnyń qoly jetpeı júrgen Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵatyndaǵy saqtaýly turǵan jeke isterden bastap qoǵamdyq uıymdardyń, iz kesýshilerdiń Uly Otan soǵysyna qatysty óz betterinshe izdep tapqan málimetteri quraıdy (qara qaǵazdar, gospıtal men medsanbattyń qujattary, keńestik áskerı tutqyndardyń trofeılik kartochkalary). Tipti sheteldegi baýyrlastar zırattarynyń tólqujattary da berilgen. Saıt avtorlarynyń jazýyna qaraǵanda, mundaı júıelengen, memleket deńgeıindegi derekter bazasy búgingi tańda eshbir elde joq kórinedi.
Saıtta izdeý júıesi tıisti jolǵa qoıylǵan, jeńil ári jyldam ashylady. Onyń ústine múmkindiginshe málimetterdiń alynǵan alǵashqy kózderi skaner arqyly kóshirilip berilgen. Olardyń ishinde “donesenııa o poterıah”, “pasporta sovremennyh mest zahoronenıı”, “dokýmenty voennoplennyh”, “dopolnıtelnye dokýmenty” sekildi resýrstar soǵysta qaıtys bolǵandar, habarsyz ketkenderge qatysty kóptegen málimetterdi sarǵaıǵan qaǵaz kúıinde kóz aldyńyzǵa ákeledi. “Memorıal” saıtyna jańa málimetter jıi salynyp, jańaryp turady. Sońǵy ret osy jyldyń sáýir aıynda jańartyldy.
Men – týǵan atam Anarbekti izdestirdim. Jalpy, ol kisi týraly aýyldaǵy apam Beksulý, ákem Turǵanbek arqyly biletindigim ras. Olardyń aıtýynsha, atam Stalıngrad túbinde qaıtys bolǵan. Solaı dep qara qaǵaz kelgen. Jasaǵan erligi úshin medaliniń qosa jetkendigin bilem. Ákem jetim bala delinip kámeletke jetkenshe úkimetten járdemaqy alyp turǵan. Qaza tapqan jaýyngerdiń otbasy delinip birqatar alym-salyqtan bosatylǵan degen sekildi áńgimelerin buǵan deıin qulaǵym shalǵan. Sodan bolar men “Memorıaldan” asa qatty “sensasııa” kútken joqpyn. О́ıtkeni, kezinde Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵatyna da hat jazyp, odan jaýap kelmegen bolatyn.
Kóp ýaqyt ótpeı-aq izdeý júıesi atam týraly ınternettegi barlyq derekterdi alyp shyqty: “Nomer zapısı – 67065126, “Famılııa – Kýltasov. Imıa – Anarbek. Data rojdenııa – 1922. Data ı mesto prızyva – 10.06.1942, Chaıanovskıı RVK, Kazahskaıa SSR, Iýjno-Kazahstanskaıa obl, Chaıanovskıı r-n. Voınskoe zvanıe – rıadovoı. Data vybytııa – 20.03.1943”.
Atam týraly kóp málimetti bilmeıtin bolyp shyqtym. Osy boıynsha atalǵan saıttyń “keri baılanys” aıdaryna hat joldadyq. Elektronıka zamanynyń qudireti jaýap kóp kúttirgen joq. Erteńine keshke qaraı meniń elektrondy jáshigimde sonaý Lenıngradtan kelgen jaýap hat jatty. Muraǵat qyzmetkeri Soloveva Elena hanym joldaǵan jaýaphattyń uzyn-yrǵasyn qysqartyp aıtqanda soǵys jolyn 1942 jyldyń maýsymynda Lenıngrad túbinen bastaǵan atam Polsha jerinde qaza taýypty. Biz oılap júrgendeı Stalıngrad maıdanyna qatysy bolmaı shyqty.
Kishkentaı ǵana aýyldan shyqqan bir qazaq jaýyngeriniń, bir qazaq balasynyń maıdan joly osylaısha qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalady. Bar-joǵy 21 jasta edi. Al ol kisimen bir tizimde júrgen talaı adamdar áli kúnge “propal bez vestı” bolyp, tańba soǵylǵan qalpynda tur. Solardyń aty-jónderin ataı keteıin, múmkin izdep júrgen týystaryna bir paıdasy tıer. Atamnyń qarýlastary: (aty-jónderi saıttaǵy skanerlengen túpnusqa qujat boıynsha jazylǵan qalpynda ózgerissiz berilip otyr, tizim qolmen toltyrylǵan) Kýldybaev Sýltan, 1908 j.t, Kelımbetov T. 1901j.t., Koılýbaev Ashar, 1922 j.t., Kravlev Alekseı, 1922 j.t., Karpekov Sarbaı, 1906 j.t., Kenebaev Tartaı, 1901 j.t., Korganbaev Jaýlbaı, 1921 j.t., Kekeshımov Perıtal, 1907 j.t., Kısykov Ýsıpbek, 1907 j.t., Kozyrkeeev Baıgeme, 1900 j.t., Kýmarbekov Týrbaı, 1917 j.t., Kýmarbekov Tývk, 1921 j.t., Menlýbaev Akýman, 1912 j.t., Maımysov Seıdz, 1913 j.t., Maımýsov Ýserbaı, 1902 j.t. (Barlyǵy da sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysy Shaıan aýdandyq áskerı komıssarıatynan shaqyrylǵandar).
Saıttaǵy berilgen eskertýlerge qaraǵanda, soǵys jaǵdaıynyń erekshelikterine qaraı keıbir kezde jaýyngerlerdiń aty-jónderi aýyzsha da jazylǵan kórinedi. Sol kezderde burmalanyp qate ketýi ábden múmkin. Soǵystyń aty soǵys. Ol jerde aty-jónderin durystap júretin ýaqyttyń da bolmaǵandyǵy anyq. Onyń ústine is qaǵazdary orys tilinde júrgizildi. Seniń qazaqsha aty-jónińdi komandırlerdiń túsinbeıtindigi aıtpasa da belgili.
Atam soǵysqa 1942 jyldyń jazynda attanǵan. Eger maıdanǵa deıin úılenip ketpegende, onda ómirge osy maqalany jazyp otyrǵan nemeresi de kelmegen bolar edi. Tipti urpaqsyz da óter me edi. Al maıdanǵa otbasyn quryp úlgermegen qanshama qyrshyn jastar attanyp, qanshasy urpaqsyz ketti. Kúıeýin maıdanǵa attandyryp, ózi tańnyń atysy, kúnniń batysy eńbek etken Beksulý apa ol zamandy áli kúnge deıin kúrsine otyryp esine alady. Balasy – Turǵanbekti el qataryna qosty, qudaı qalasa jalǵyzdyń tuıaǵy bıyl alpys toǵyz jasqa tolǵaly otyr. Odan alty ul, bir qyz ósip-óndik. Qudaıǵa shúkir, atamyz urpaqsyz emes. Osylaısha Anarbekovter áýleti jalǵasyp kele jatyr. Atamnyń maıdandas dostary – Shorabek, Manatbek, Súndet atalar bala kezimizde bizdi kórgende erekshe emirenýshi edi. Balamyz ǵoı, sonda ishteı: “Osy kisiler nege sonsha bizdi jaqsy kóredi, basymyzdan sıpaıdy, nege sonsha qadalyp uzaq qaraıdy?” dep oılaıtynbyz. Sóıtsek, ol kisiler: “Bizdiń qurdasymyz – Anarbek marqumnyń nemereleri ǵoı”, dep oılaıdy eken ǵoı. Kóz kórgen degen osy.
Atam týyp-ósken Shymkent oblysy, Shaıan aýdany (Báıdibek) Qoshqarata aýylyndaǵy mektep aýlasyna qoıylǵan estelik taqtadaǵy tasqa qashalǵan ata esimin kórgende keýdemdi maqtanysh kerneıdi. Iá, ol bizge beıbit ómirdi syılaý úshin janyn qıdy.
... Jat jerde qalǵan ata rýhy týǵan jerdi ańsap jatqandaı áser etedi. Rýhy qoldamasa, 65 jyldan keıin osy maqalany nemeresi jazbas edi. Jol túsip basyna baryp jatsaq týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn ala barý paryzymyz bolmaq. Ázirge osy jazbamdy atamnyń rýhyna arnaımyn.
Osylaısha atam týraly qosymsha derekter ınternetten tabyldy. Bul mysal bir jaýyngerdiń ǵana tarıhy. Soǵysta habarsyz ketken týystaryn izdegender nemese qosymsha málimet alǵysy kelgender bolsa elektrondy muraǵatty myna meken-jaıdan ashýǵa bolady: “www.obd-memorial.ru”, elektrondy poshtasy: e-mail: obd-memorial@elar.ru. Al Reseı Federasııasy Ortalyq muraǵatynyń meken-jaıy: ındeks 142100, Moskovskaıa oblast, g. Podolsk, ýl. Kırova, 74.
Eshkim de, eshteńe de eshýaqytta umytylmaýy tıis.
Muhtar ANARBEKULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
ASTANA.