Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta teńdessiz erlik jasaǵan júzden asa qazaq Keńes Odaǵynyń batyry atandy. Alaıda solaqaı saıasattyń kesirinen der kezinde baǵalanbaı, kópe-kórineý qııanat kórgen bozdaqtarymyz da jeterlik. Solardyń biri – Reıhstagqa alǵash bolyp jeńis týyn tikken qaharman tulǵa Raqymjan Qoshqarbaev.
Berlındi alardaǵy shaıqas
Raqymjan Qoshqarbaev 1924 jyldyń 15 qazanynda Aqmola oblysyna qarasty Aqmola aýdanyndaǵy Qyryqqudyq qystaǵynda dúnıege keldi. Ákesi Qoshqarbaı Mýsın qarapaıym sharýa adamy edi. Raqymjan mektep tabaldyryǵyn attaǵan jyly sheshesi Jamal dúnıeden ozdy. 1935 jyly ákesi «Halyq jaýy» retinde ustalyp, saıası tutqyn retinde GÝLAG lagerine aıdaldy.
Qamqorshysyz qalǵan Raqymjan Taıtóbedegi jetim balalar ınternatyna aýystyryldy. 1940 jyly 9 jyldyq mektepti támamdap, arada eki jyl ótken soń, 1942 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Frýnze jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa jiberildi. 1944 jyldyń jeltoqsan aıynda ýchılısheni oıdaǵydaı bitirip, I Belarýs maıdanynyń 150-Idrısk atqyshtar dıvızııasynyń quramynda vzvod komandıri retinde maıdanǵa kirdi. Ol kezde «halyq jaýynyń» balasy Reıhstagqa alǵash bolyp, qyzyl týdy jelbiretetinin eshkim bilmegen edi.
Raqymjan Qoshqarbaev atalǵan dıvızııa sapynda Máskeý, Kıev, Mınsk qalalaryn artta qaldyryp, Varshava maıdanyna jetti. Leıtenant shendi sarbaz Shnaıdemıýl men Vetshvın-zee kóli mańyndaǵy shaıqastarda alǵashqy erligin jasap, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaldy. 1945 jylǵy 12 qańtar kúni I Belarýs jáne Ýkraın armııalarynyń kúshi biriktirilip, tarıhtaǵy eń qandy Vıslo-Oder operasııasy bastaldy. Bul kezde keńes áskerine fashısterdiń «Ortalyq» atty armııalar toby qarsylyq kórsetip, bir qadam alǵa jyljýǵa múmkindik bermeı turǵan edi.
Leıtenant Qoshqarbaev basqaratyn vzvodqa Berlınge barar joldy bógep turǵan birinshi transheıany alýǵa buıryq berildi. Raqymjan áskerlerdiń rýhyn kóterip, alǵa qaraı umtyldy. Alaıda kórshi Grıchenkovtyń vzvody aýzynan oq boraǵan jaý pýlemetterine tótep bere almaı, qasha bastady. Qoshqarbaevtyń «Toqta, qaıt keıin!» degen ashy daýysy qashqandardyń esin jıdyrdy. Raqymjan bastaǵan bir top sarbaz transheıaǵa jetip, fashıst áskerimen qolma-qol urysqa kirdi. Ol bir ózi jaýdyń úsh áskerimen aıqasqa túsip, ekeýin avtomatpen atyp, bireýin myltyqtyń dúmimen soǵyp sulatty. Osylaı qııan-keski urys salyp júrip, alynbas qamaldaı kóringen birinshi transheıa qyzyl áskerdiń qolyna ótti.
Shaıqasty batalon komandıri, Keńes Odaǵynyń batyry Arsentıı Tverdohlebov baqylaý pýnktinen qarap turǵan edi. Jaýjúrek jigittiń arqasynda batalon tegis transheıaǵa ótip, barlyq qarýdy ekinshi transheıa jaǵyna burdy. Qyzyl ásker túnde batalondy qyryp salýdy kózdegen fashısterdi tejep, artıllerııa qoldaýymen ekinshi transheıaǵa úsh ret shabýyl jasady. Qoshqarbaev tań atqansha arpalysyp júrip, pozısııasyn saqtap qaldy. Onyń vzvody tipti ekinshi transheıanyń sol jaq qanatyna ótip shtabqa: «Jaý bizdi túgel qurydy dep esepteıdi. Únsiz jatyrmyz. Nusqaýyńyzdy kútemiz» degen habar jiberdi. Kombat Tverdohlebov táýekelge bel býyp ekinshi transheıaǵa shabýyldy bastaıdy. Osy sátte Qoshqarbaev vzvody búıirden soqqy berip, dushpannyń záresin ushyryp, ekinshi transheıa da alyndy.
Aldaǵy maqsat úshinshi transheıany basyp alý edi. Biraq qarsylyq tym kúshti boldy. Saperler túnimen mınalardy arshyp, tankter úshin jol ashty. Tórt tank alǵa jyljı bastaǵanda jaıaý ásker de ilese alǵa umtylýǵa tıis edi, alaıda sol jaqtaǵy kirpish úıden dushpan pýlemeti saqyldap qoıa berdi. Tankter joldy ashyp bergenimen, jaıaý ásker bas kótermes jaǵdaıda qalyp qoıdy. Sol sátte batalon komandıri tankishilerge «pýlemettiń kózin qurtýdy» buıyryp, buıryqty jetkizý úshin baılanysshyny jumsaǵan bolatyn. Baılanysshy tankke jete bergende mına jarylyp, aýyr jaralandy. Jaralyny qutqarýǵa eshkimniń buıryǵyn almastan Qoshqarbaev umtyldy. Oǵan lezde jetip, arqalap keri qaıtty. Jaraly sarbaz Qoshqarbaevqa alǵysyn jaýdyryp jatqanda Tverdohlebov: «Meniń basy artyq ofıserim joq, joldas Qoshqarbaev! Sizdi baılanysshyny qutqarýǵa kim jumsady?» dep keıidi. Qoshqarbaev kombatqa: «Meni óz júregim jumsady» dep qysqa jaýap qaıyrdy. Osy Oder shaıqasynda Raqymjan Qoshqarbaev bastaǵan vzvodtaǵy 38 jaýyngerdiń 8-i ǵana tiri qaldy.
16 sáýir kúni I Belarýs maıdany Berlın baǵytyna shabýylǵa shyqty. Bul kezde batalon Berlınnen nebári 70 shaqyrym jerde ornalasqan edi. Batalonǵa áıgili Gross tank brıgadasymen tas-túıin bolyp bekingen Barnım eldi mekenin jedel basyp alý buıryǵy berildi. Tikeleı shabýyldaýǵa jol joq. Raqymjan Qoshqarbaev quramynda bolǵan 4-rota qanatyn keńge jaıyp, dushpannyń nazaryn jan-jaqqa aýdarý tásiline kóshti. Ádis sátti bolyp shyǵyp, Barnım keńes áskeriniń qolyna ótti. Osylaısha, batalon Frındlandshtorm kanalynyń mańynda ornalasqan Kýnersdorf qalasyna qaraı baǵyt aldy. Bul Oderden keıingi Berlınniń basty qorǵanys shebinde turǵan qala edi. Jaý kanaldy ár 10-15 mınýt saıyn jarqyraýyq raketalarmen bombylaǵanyna qaramaı, batalon sý arnasynan ótip, Kýnersdorf qalasyn da basyp aldy.
Bul shaıqas 150-dıvızııaǵa Blankenbýrg qalashyǵy men Reınıkendorf ákimshilik okrýgin alyp, Berlın kanalynyń shyǵys jaǵyna shyǵýǵa jol ashty. Osylaısha, 674-polk temirjoldy boılaı ornalasty. Osy kezde keńes áskeri Berlındi tolyqtaı qorshaýǵa alǵany habarlandy.
Ádiletsizdik hám qııanat
1945 jyldyń 28 sáýirinde Reıhstagqa jeńis týyn jelbiretý týraly buıryq tústi. Bul operasııaǵa 150-atqyshtar dıvızııasyna qarasty 674-polktiń 1-batalonynyń quramyndaǵy leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev ta belsene qatysty. Ol 1944 jyldyń 29 sáýirinde 674-atqyshtar polkiniń sapynda fashısttik Germanııanyń ishki ister mınıstrliginiń ǵımaratyn, ataqty Gımmlerdiń úıin basyp alýda da janqııarlyq erlik kórsetti. Kelesi kúni qazaqtyń batyr uly Reıhstagqa jeńis týyn ilý tapsyrmasyn alyp, jaýdyń boraǵan oǵynyń astynda 7 saǵat boıy arpalysqa tústi. Jaýynger Grıgorıı Býlatov ekeýi 360 qadam qashyqtyqty jer baýyrlaı júrip, Reıhstagtiń ortańǵy kireberisine qyzyl áskerdiń aldy bolyp jetti. «674-polk, Qoshqarbaev, Býlatov» degen jazýy bar týdy ilip, mıllıondardy jalmaǵan soǵystyń sońǵy núktesin qoıdy. 1945 jyly 3 mamyrda 150-dıvızııanyń «Voın Rodıny» gazeti bul oqıǵany «Olar shaıqasta erlik kórsetti! Otan olardyń esimin zor qurmetpen ataıdy. Keńes batyrlary – halyqtyń ardaqty uldary. Olardyń eren erligi týraly kitaptar jazylyp, ánder shyǵarylady. Gıtler qorǵanynyń ústine olar jeńis týyn tikti. Erjúrek jaýyngerler – leıtenant Rahymjan Qoshqarbaev pen qyzyl ásker Grıgorıı Býlatov esimin máńgi este saqtaımyz. Olarmen qatar shaıqasqan basqa da dańqty jaýyngerler boldy: Provarotov, Lysenko, Oreshko, Pochkovskıı, Brehovskıı, Sorokın. Otan olardyń erligin eshqashan umytpaıdy. Batyrlardyń dańqy arta bersin!» dep jazdy.
Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatovtyń erligi týraly raport I Belarýs maıdanynyń basshysy Grıgorıı Jýkovqa, odan keıin Iosıf Stalınge de jetti. Áıgili dıktor Iý.Levıtan baıandama jasap, qos batyrdyń esimi búkil odaqqa tanymal boldy. Biraq arada kóp ýaqyt ótpeı 30 sáýirdegi Qoshqarbaevtardyń erligi belden syzylyp, Reıhstagqa týdy 1 mamyr kúni saǵat 3.00-de Melıton Kantarııa men Mıhaıl Egorov tikkeni týraly Stalınniń №20 jarlyǵy shyqty. Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatov Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, «alǵashqylyq» ataǵynan aıyryldy.
KSRO basshylyǵynyń bul qııanatyna keńestik jazýshy Vasılıı Sýbotın alǵash bolyp narazylyq týdyryp, «Kak konchaıýtsıa voıny» atty kitabynda Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatovtyń erligi týraly sóz qozǵap, oqyrmanǵa keńestik ıdeologııanyń kóleńkesinde qalǵan shyndyqty tanystyrdy. Tipti bir suhbatynda «Etı pıatnadsat let ıa prosto terzalsıa, chto tot podvıg byl sovershen molodym Rahımjanom ı ego malchıkom Býlatovym, kak by zabylsıa...», dep shyryldady.
Sol kúnderi jaryq kórgen «Nıý-Iork taıms» gazeti: «Keńes áskeri keshe Berlınniń ár úıin erekshe jankeshti shabýyldarmen ala otyryp, ákimshilik ortalyǵyna jetip, Reıhstagqa jeńis týyn tikti. Bul Reıhstag Gıtler Keńes odaǵyna lap qoıar aldynda áskerı basshylaryn jınap alyp: «Germanııanyń kúsh-qýatqa molyqqany sonsha, endi ony eshqandaı da memleketter odaǵy tize búktire almaıdy» dep maqtanǵan edi. Endi mine, orystardyń Berlın qorǵanysyn qulatýy men jalpy Germanııany tize búktirýine kóp qalǵan joq. Búgin Reıhstagta eki jeńis týynyń jelbiregeni belgili boldy. Birinshisin 150-Idrısk dıvızııasynyń leıtenanty Raqymjan Qoshqarbaev pen jaýynger Grıgorıı Býlatov 30 sáýir kúni saǵat 15.00 shamasynda halyq týyn; ekinshisin basqa bólimniń barlaýshylary Egorov pen Kantarııa 1 mamyrda sáske túste stavka týyn tikti», dep jazady.
Qysqarta aıtqanda, Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatovtyń erligin áıgileıtin myńdaǵan jazba derek bar. Keńes odaǵy basshylarynyń bul qııanatynyń astarynda batyrdyń ákesi Qoshqarbaı Mýsınniń «halyq jaýy» retinde sottalǵany bar ekeni anyq. Munyń syrtynda sol tustaǵy bıliktegilerdiń «jeńis jalaýyn mindetti túrde belgili bir ult ókili tigýi kerek» degen syńarjaq oıy da tarıhqa qııanat jasaýǵa jol ashty. Biraq qazir Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatovtyń kózsiz erligi Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty máńgilikke túıindep, Jeńistiń tańyn atyrǵanyn álem moıyndaıdy.
Kendebaı ADAMBEK,
general-maıor, UQK qurmetti qyzmetkeri, Astana qalalyq máslıhatynyń depýtaty,
Baýyrjan JEKIBAEV,
polkovnık, UQK qurmetti ardageri