Qytaı danalyǵy «Bir jyldyǵyńdy oılasań – kúrish ek, on jyldyǵyńdy oılasań – aǵash ek, júz jyldyǵyńdy oılasań – adam tárbıele» deıdi. Adam tárbıeleý – baladan bastalady. Al balanyń tanymyn qalyptastyryp, tilin damytýda taqpaqtyń alatyn orny erekshe. Ǵylym dáleldegen, zertteýler kórsetken aıǵaqty artyqshylyqtaryn shyp-shyrǵasymen túgendeýge kirissek, esebine jetip bolmaımyz. Áıteýir, kóp. Eń kerneý degenderi – balanyń este saqtaý qabiletin arttyrady, oılaý júıesin damytady, til baılyǵyn molaıtady. Sonymen qatar taqpaq arqyly balada beıneli oılaý qalyptasyp, dúnıetanymy keńeıe túsedi. Biraq búgingi balabaqshada aıtylatyn óleń shýmaqtarynyń taqpaqtan góri shatpaqqa kóbirek uqsaıtyny nelikten? Baldyrǵandarǵa sapaly óleńderdi qalaı tańdaǵan durys? Tili kesh shyǵatyn bóbekterge jańyltpashtyń qandaı paıdasy bar? Osy suraqtardyń jaýabyn biz kásibı mamandardan surap bildik.
Jańyltpash jattaǵan jón
Keıingi kezde «Balam ekige kelse de, áli tili shyqpady», «Sóılese de, keı dybystardy durys aıta almaıdy» degen ata-analardyń shaǵymyn jıi estıtin boldyq. Buryn bul sırek kezdesetin jaǵdaı bolsa, búginde qalypty qubylysqa aınalyp bara jatqandaı. Oıyn balasynyń gadjetke táýeldi bolýy, jumysbasty ata-ananyń óz perzentimen sóılesýge, birge taqpaq jattaýǵa ýaqyt bóle almaýy – buǵan áser etip otyrǵan negizgi faktorlardyń biri.
12 jyldyq tájirıbesi bar logoped-defektolog Maıra Bolatbekqyzynyń aıtýynsha, taqpaq jattatý – jaı ǵana oıyn nemese balabaqshadaǵy formaldy áreket emes, naqty nátıje beretin ádis.
«Qazirgi býynnyń oıyn anyq jetkize almaýy, este saqtaý qabiletiniń tómendigi biraz alańdatady. Sóıleı alatyn balanyń ózi kóbine Z men S-ny, Sh men S-ny shatastyrady. Osyndaı sátte biz taqpaq pen jańyltpashty negizgi qural retinde qoldanamyz. Birinshiden, taqpaq – balanyń mıyn, tilin, oılaý qabiletin bir mezette damytatyn tıimdi jattyǵý. Mysaly, «Alma ketti domalap» degen qarapaıym taqpaqty birneshe ret qaıtalaý arqyly biz L dybysyna mashyqtandyramyz. Bul jattyǵý bir sabaqta 20-30 ret qaıtalanýy múmkin. Osylaısha, bala tek dybysty emes, este saqtaýyn, zeıinin, tyńdaý qabiletin, sózdik qoryn da qatar damytady. Ekinshiden, jańyltpash jattaý da erekshe tásil. Onyń artıkýlıasııalyq paıdasynan bólek, balanyń minezine de áser etetinin baıqadyq. Qalaı deısiz ǵoı? Mysaly, bala jańyltpash jattaǵanda bir sózden shatassa, ony minsiz aıtqansha qaıtalaı beredi. Minekeı, osy «jańyltpashty jańylmaı, maǵynasyn joǵaltpaı, jyldam aıtyp shyǵý kerek» degen túsinik balanyń boıyndaǵy tabandylyq pen shydamdylyqty damytady», deıdi M.Bolatbekqyzy.
Mamannyń aıtýynsha, taqpaq aıtý – baldyrǵannyń tiline ǵana emes, kópshilik aldynda senimdi sóıleýine de paıdaly. Bul balany ózin erkin ustaýǵa úıretedi. Keıbir taqpaqtarda astarly maǵyna, qyzyqty oqıǵa jelisi bolatyndyqtan, mundaı mazmundar balalardyń logıkalyq oılaý qabiletin shyńdaı túsedi. Sondyqtan bóbektermen sóılesýdi, birge taqpaq jattaýdy eshqashan keshiktirmeı, kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınaldyrý qajet.
Taqpaqtar talǵammen tańdalsa...
Keıde balabaqshadaǵy bóbekterdiń aıtqan óleńin estigende bir kúlip, bir kúrsinesiń. О́ıtkeni balanyń jan dúnıesine saı jazylýǵa tıis óleńder keıde eresekterdiń ózine túsiniksiz. Árıne, ádebıetimizde balalarǵa arnalǵan ómirsheń óleńder óte kóp. О́tebaı Turmanjanovtyń «Nan qıqymyn shashpańdar, jerde jatsa baspańdar…» dep bastalatyn nemese Ánýarbek Dúısenbıevtiń «Apań seniń bazardan» degen sııaqty óleńderi áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. Biraq kózine tórt qatar kórinse boldy, ınternettegi daıyn dúnıeni alyp, balalarǵa taqpaq qylyp tarata salatyn tárbıeshilerdiń kóbeıgeni jasyryn emes.
Balalar aqyny, túrli uıqasty taqpaqtar men tili jeńil óleńderdiń avtory Oljas Qasymnyń aıtýynsha, balabaqshada baldyrǵandarǵa jattatylatyn óleńder kóp jaǵdaıda talǵammen tańdalmaıdy. Ondaǵy bóbekter «Naýryzda bárimiz, átkenshek tebemiz, jasymyz, kárimiz, kóp kóje ishemiz», degen sııaqty ınternette jarııalanǵan jeńil-jelpi, olpy-solpy taqpaqtardy jattap júr. Sebebi balabaqsha tárbıeshileriniń qolynda júıelengen, daıyn kómekshi qural joq. Saıttar men áleýmettik jelini kezip júrgen kez kelgen óleńdi balaǵa usynyp, jattatady.
«Birde úlkenim erteńgilikke qatyspaq boldy. «Alǵys aıtý» kúnine baılanysty apaıy taqpaq beripti. Jattaıyn dese, álgi óleńniń joldary bir-birimen uıqaspaıdy. Balanyń tiline de aýyr. Sondyqtan jattaı almaı álek boldy. Sosyn ózim «Alǵys aıtamyn» degen óleń jazyp berdim. Ony balam dereý jattap aldy. Sodan bastap balalar ádebıetine qalam tarta bastadym. О́leńderim kishkentaı oqyrmandardyń qazirgi ómirine saı kelgenin qalaımyn. Búgingi balanyń tanymy múldem bólek qoı. Burynǵydaı shana týraly nemese «Men aqyldy bolamyn» degen mándegi óleńder ótpeıdi olarǵa. Sondyqtan kóshege shyqqanda, oıyn alańynda júrgende túrli jastaǵy balany baqylap, qylyǵyn «ańdımyn». О́ıtkeni balalardyń arasyndaǵy ómirdi kórip, túısinip jazǵanǵa eshteńe jetpeıdi», deıdi Oljas Qasym.
Onyń aıtýynsha, qazirgi balalar kez kelgen ónimdi vızýaldy túrde qabyldaýǵa beıim. Sondyqtan kitaptyń ıllıýstrasııasyna, YouTube platformasyndaǵy jobalarǵa basa mán bergen jón.
«Qazir balalar ádebıetine qalam tartyp júrgen avtorlarymyz az emes. Keıingi kezde osy qatardy tolyqtyratyn aqyn-jazýshylar áldeqaıda artty. Desek te, olardyń kóbi kitaptaryn shyǵarý jaǵynan qıyndyqtarǵa tap bolyp júr. Máselen, baspalar balalar taqyrybyna qalam terbeıtin avtorǵa óte az mólsherde qalamaqy tóleıdi. Eger aty-jóni asa tanys emesteri bolsa tipti de shyǵara almaıdy. Berilgen qalamaqy óziniń kitabyn satyp alýdan ári aspaıdy. Ekinshi másele, ıllıýstratorlar men avtorlar arasynda baılanys joǵyn baıqap júrmiz. Illıýstratorlardyń jumysy arzanǵa túspeıdi. Mysaly, kitaptyń bir betine salynatyn sýretke qylqalam sheberleri keminde 20 myń teńge alady. Al sapasyn arttyramyn degen qalamger kitabynyń bir betine 40-50 myń teńgeden tóleýge májbúr. Bul jaǵdaıat jazýshylardyń aıaǵyna tusaý bolyp otyrǵany jasyryn emes. Keıingi kezde qazaqtildi YouTube arnalarǵa memlekettik tapsyrys berile bastady. Osy múmkindikti paıdalanyp balalar kontentin damytyp jatqan avtorlarǵa arnaıy tapsyrys berý jaǵyn oılastyrsaq. Sonda kishkentaı kórermenderdi sapaly, tanymdyq ónimdermen qamtý aıasy ulǵaıar edi», deıdi ol.
Árbir ana – logoped
Jańa urpaqtyń sana-sezimin, bolmys-bitimin qalyptap jatqan alaqandaı smartfondaǵy ushy-qıyry joq onlaın resýrstar ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Digital dáýirde dúnıege kelgen urpaq úshin tehnologııa ataýly esh tańsyq emes. Sol sebepti balalarǵa arnalǵan sıfrlyq qosymshalar men bilim jobalarynyń mańyzy burynǵydan da arta tústi. Osyny eskergen Áıgerim Isataeva men Álııa Sársenova biraz jyl buryn balalaryna arnap «Qonzhyq» atty mobıldi qosymsha jasap shyǵarǵan edi. Platformada 1 200-den astam ertegi, taqpaqtyń túr túri, zamanaýı jəne halyq ənderi, besik jyrlary, sonymen qatar Abaıdyń qara sózderiniń jeńildetilgen nusqasy da qosa júktelgen. Oıyn formatyndaǵy oqý bólimi de bar.
«Bizdiń kezde ertegini, óleń-jyrdy kitaptan oqıtyn edi. Al qazirgi balalar kitaphanaǵa bara qoımaıdy. Sol sebepti jańa zamanǵa saı, mobıldi qosymsha jasaýdy jón kórdik. Ereksheligi – paıdalanýshyǵa yńǵaıly ári qoljetimdi. Ata-ana «Google» men «YouTube-ti» sharlap, qajet dúnıeni izdep otyrmaıdy. Qazir bul startap 150 myńnan astam qoldanýshynyń súıikti platformasyna aınaldy», deıdi joba avtorlary.
Úshemiń anasy Qundyz Oraljannyń aıtýynsha, «Árbir ana – logoped». О́ıtkeni tili shyqpaǵan balanyń tilin túsinetin jalǵyz jan – anasy.
«Men úshemderim dúnıege kelmeı jatyp-aq olardyń tárbıesimen sanaly túrde aınalysa bastadym. Qursaqtaǵy kezderinen bastap olarǵa qazaqtyń halyq ánderin, ulttyq áýenderdi, túrli taqpaqtar men óleńderdi tyńdattym. О́zimizdiń dástúrli tárbıe ádisterin qoldanýǵa tyrystym. Sonyń nátıjesinde balalardyń tili erte shyqty. Jastary birge tolmaı jatyp-aq biraz sózderdi anyq aıtatyn. Bir jarym jastarynda túrli uǵymdardy túsinip, erkin sóıleı bastady. Qyzyǵy sol, olar eki jasqa jetpeı taqpaqtardy jatqa oqyp, tolyq sóılem quraı alatyn boldy. Kózim jetkeni, balaǵa ónege úıretýdiń eń tıimdi joly – óleń jattatý. Sondyqtan taqpaq – jaı yrǵaq emes, tutas tanym quraly», deıdi úshemniń anasy.