Eshbir halyq tarıhsyz bolmaıdy. Sol sııaqty qazaq halqynyń da ózine tán tereń tarıhy bar. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýdiń basty maqsaty – tarıhy sonaý tereńnen bastalatyn halqymyzdyń ótkenin umytpaı, búginin baǵalap, bolashaqqa nyq senimmen qaraý. Toı bir-eki kúnde dýyldap óte shyǵady. Al onyń tarıhta qalar orny, sıpaty, izi bolýy kerek emes pe?
Alla qalasa, Qazaq handyǵynyń mereıtoıy 11 qyrkúıek kúni Astana qalasynda, 9-10 qazan kúnderi Tarazda atalyp ótpek. Dál qazir toıǵa daıyndyq jumystary qyzý júrip jatyr. Toı qarsańynda Taraz qalasynda birqatar nysandardyń boı kóterip, elimizdiń barlyq oblystary men qalalary mereıtoıǵa atsalysyp, qalany kórkeıtýge, abattandyrýǵa óz úlesterin qosyp jatqanyn buǵan deıin jazǵan bolatynbyz. Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev toı dúbiri bastalǵaly beri osy óńirge birneshe márte atbasyn buryp, qurylystardyń jaı-kúıimen tanysyp, oblys-qalalardyń qolǵa alǵan nysandaryn aralap kórdi. Shynynda, elimizdiń 14 oblysy kómekke kelip, kóne qalanyń toı ótetin jerlerin abattandyrý, jańartý, kórkeıtý jumystaryn júrgizýdi mindetterine alǵaly beri Tarazdyń tórindegi qurylystar qatary kún sanap kóbeıip, qarqyn alyp keledi. Qazirdiń ózinde Qyzylorda, Qostanaı, Mańǵystaý, Atyraý, Pavlodar oblystarynyń aldy mindetterine alǵan qurylystardy aıaqtaýǵa jaqyndasa, sońy jumystyń jartysynan astamyn eńserip tastapty.
Jalpy, bul baǵyttaǵy is-sharalar mereıtoı tujyrymdamasyna sáıkes júrýde. Dál qazir «Ejelgi Taraz» mýzeıi, ashyq aspan asty murajaıy, «Qazaq handyǵy» monýmenti, Dostyq úıi sekildi jańa nysandarǵa respýblıkadan qarajat bólinip, qurylystaryn bastady. Sonymen birge, birneshe nysanǵa oblystyq bıýdjetten qarjy bólinip, kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. Odan bólek ulttyq kompanııalar, jergilikti kásipkerler demeýshilik tanytyp, qalada abattandyrý jumystary keńinen júrip jatyr. Iаǵnı, mereıtoıǵa deıin ejelgi Taraz jańaryp, kelbettene túsetin bolady. – Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótýde Elbasymyz N. Nazarbaev tıisti tapsyrmalar bergen. Mereıtoıdyń negizgi is-sharalary Astana jáne Taraz qalalarynda uıymdastyrylǵanymen, elimizdiń barlyq eldi mekenderinde atalyp ótiletin bolady. Qarjy daǵdarysyna qaramastan Memleket basshysynyń tapsyrmasymen mereıtoıǵa qomaqty qarjy bólindi. Bul qarjyǵa «Ejelgi Taraz» mýzeıi, ashyq aspan asty murajaıy, «Qazaq handyǵy» monýmenti, Dostyq úıi sekildi nysandar soǵylyp, sondaı-aq, qazaq drama teatrynyń ǵımaraty kúrdeli jóndeýden ótip jáne basqa da is-sharalar atqarylatyn bolady. Qazirgi jumystardyń betalysy jaqsy. Endi jańadan salynyp jatqan ǵımarattar qurylysynyń qarqynyn bir sát te báseńdetpeı, merziminde bitirý – eń basty mindet. Toı – bir kúndik. Áp-sátte ótedi de ketedi. Toıǵa jasalǵan dúnıeler erteńgi kúni eldiń qajetine jaraýy tıis. Sondyqtan bárin aqylmen sheship, óte utymdy oılastyrýymyz qajet, – degen bolatyn Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaev Jambyl oblysyna kelgen saparynda. Iá, elimizdegi birliktiń, yntymaqtyń jáne tarıhı sabaqtastyqtyń kórinisi bolǵaly otyrǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy kópultty memleketimizde turatyn barsha qazaqstandyqtardyń, barlyq ulttardyń ortaq merekesine aınalatyny sózsiz. Bul bir tarazdyqtarǵa ǵana emes, búkil elimizge ortaq toı. Sondyqtan elimizdiń barlyq oblystary qalanyń jekelegen aýmaqtaryn abattandyrý jáne nysandardy jóndeý jumystary arqyly qala sáýletiniń artýyna óz úlesterin qosýda. Atap aıtar bolsaq, Soltústik Qazaqstan oblysy – avtobeket aýmaǵynan skver salý jumystaryn atqarýda. Nysannyń quny 50 mln. teńgeni quraıdy. Tamyz aıynyń alǵashqy on kúndiginde paıdalanýǵa berilmek. Al, Qyzylorda, Qostanaı oblystary – «Qarahan» kesenesi mańynda skver ornatý jumystaryn júrgizýde, nysannyń quny 150 mln. teńgeni quraıdy. Jalpy alǵanda, jumystaryn alǵashqy kúnnen-aq qarqyndy bastaǵan bul qos oblys osy tóńirekti abattandyryp, tipten qulpyrtyp jiberdi. Áýlıeata kesenesine buryn da kelýshiler qatary kóp bolatyn. Qazir bul mań tek zııarat etýshilerge ǵana emes, jańadan shańyraq kótergen jas jubaılardyń, jastardyń, qala turǵyndarynyń jıi keletin kórikti ornyna aınaldy. Kesene ornalasqan qoryq aýmaǵyna kireberiste Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń amanat haty saqtaýly tur. Aıtpaqshy, bul iste aımaqtardan kelgen sáýletshilerge erkindik berilip, qııal-ǵajaıyp, fantazııalaryna eshqandaı shekteý qoıylmady. Mysalǵa, Atyraý oblysynyń sáýletshileri bir qaraǵanda-aq ózindik sán-saltanaty, oıý-órnegimen Saraıshyqty eske túsiretin maketter jasady. Iаǵnı, Taraz qalasynyń tórinen elimizdiń barlyq oblystarynyń óz bet-beınesi, óz ereksheligi, sulbasy oryn tebedi degen sóz. Atyraý oblysy – Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵy mańynda skver salý jumystaryn atqarýda, nysannyń quny – 50 mln. teńge. Dál sol sııaqty Mańǵystaý oblysy da «Taraz» qonaqúıiniń aldyna skver salý jumystaryn júrgizip, osy jerden erekshe úlgidegi sýburqaq pen áktastan jasalǵan kıiz úı paıda boldy. Qazir munda abattandyrý jáne sýburqaqty qaıta jańǵyrtý jumystary júrip jatyr. Al, Batys Qazaqstan oblysy – «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵynda «Myńbulaq» skverin (qurylys quny – 98 mln. teńgeni quraıdy), Ońtústik Qazaqstan oblysy «Ońtústik qaqpa» arkasyn jańǵyrtý jumystaryn bastady. Sondaı-aq, Almaty oblysy – Jambyl Jabaev alańyn abattandyrý jáne eki barelef ornatý jumystaryn atqarýda, nysannyń quny – 98 mln. teńge. Aqtóbe oblysy – Jambyl dańǵylyndaǵy kópir ótkelin bezendirýdi júrgizýde, nysannyń quny – 8 mln. teńge. Pavlodar oblysy Táýke han kóshesindegi kópir ótkelin abattandyrý boıynsha atqaryp jatqan jumystary da qarqyndy júrýde. Nysannyń quny – 55 mln. teńge. Al, Almaty qalasy – «Kóne Taraz» tarıhı-mádenı ortalyǵynda abattandyrý jumystary jáne kireberis arka ornatý jumystaryn qolǵa aldy. Búginde 100 mln. teńgege jobalyq-smetalyq qujattary daıyndalyp, kelisimshart jasaldy. Al, Astana 122 mln. teńgeniń qurylystaryn júrgizýdi josparlap otyr. Sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan oblysy da jaqyn kúnderde Taraz qalasyndaǵy Abaı skverin jańalap, tórine uly aqynnyń eskertkishin ornatpaq. Osylaısha Taraz tórinde oblystar jáne Almaty, Astana qalalarymen mıllıardqa jýyq teńgeniń jumystary qolǵa alynyp, iske asyrylýda. Keshegi kóktem aılarynda Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynyń birqatar eldi mekenderinde sý tasqyny júrip, tótenshe jaǵdaı oryn alýyna baılanysty bul aımaqtar osynaý qurylysqa atsalysýǵa múmkindigi bolmady. – Bıyl – memleketimiz úshin mańyzdy jyl. Eldigimizdi tanytatyn taǵy bir tarıhı kezeń týdy desek, artyq aıtqandyq emes. El úshin, tarıh úshin mereıli datany atap ótýge bastamashy bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevqa aıtar alǵysymyz sheksiz. Tórtkúl dúnıe kóz tigip otyrǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý – eldigimiz synǵa túsetin kez. Eldik toıdy birlesip ótkizý jolynda barlyq jumys yntymaq-birlikpen atqarylýda. Osy dúbirli toıǵa atsalysyp, qoldaý kórsetip jatqan elimizdegi barlyq aımaq basshylaryna, barlyq oblys halqyna rızashylyǵymdy bildiremin. Taraz qalasynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn merekeleý aıasyndaǵy daıyndyq jumystary josparly túrde júrgizilýde, – deıdi bul jóninde Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev. Iá, shynynda Jambyl jurty da daıyndyq jumystaryna bir kisideı jumylyp kirisip ketti. Mereıtoı qarsańynda Taraz qalasynyń ortalyq jáne basty kósheleriniń tazalyǵyn, abattandyrylýyn jáne kórkeıtilýin qamtamasyz etý maqsatynda oblys ákimdigine qarasty 17 basqarma men 10 aýdan ákimdikterine jáne respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyratyn mekemelerge 40 kóshe bekitilip berildi. Talas aýdany – Súleımenov kóshesindegi kópqabatty turǵyn úıdi syrlady, qýraǵan taldardy kesip, aryqtardy tazartty, baǵanalar syrlandy. Dál osylaısha Qordaı aýdany – Qoıgeldi, Baızaq batyr, Qapal kósheleri boıyndaǵy, Merki aýdany – Balýan sholaq kóshesindegi, Baızaq aýdany – Sypataı batyr, Jambyl aýdany Jibek joly, Moıynqum aýdany Jaýǵash batyr, Sarysý aýdany Pýshkın kóshesindegi, Shý aýdany A.Asqarov, T.Rysqulov aýdany T.Rysqulov kóshesindegi, Jýaly aýdany B.Momyshuly kóshesindegi kópqabatty úılerdiń qasbetin syrlap, qýraǵan shópterden tazartyp jáne jeke sektor úıleriniń qorshaýlaryn jóndeý, syrlaý jumystaryn atqarýda. Kóshe boıyndaǵy taldar áktelip, aryq júıeleri tolyq tazartyldy. Sondaı-aq, oblystyq qurylys, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy Tóle bı dańǵyly, qarjy basqarmasy Jeltoqsan kóshesi, ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy Kósheneı kóshesi, aýyl sharýashylyǵy basqarmasy men energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy Abaı dańǵyly, tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy Komratov kóshesi, jer qatynastary basqarmasy ál-Farabı kóshesi, eńbek ınspeksııasy men kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý basqarmalary Jambyl dańǵyly, bilim basqarmasy Qazybek bı kóshesi, jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy Áıteke bı kóshesi, sport jáne deneshynyqtyrý basqarmasy Qonaev kóshesi, densaýlyq saqtaý basqarmasy Áıtıev kóshesi, mádenıet, muraǵattar jáne qujattama basqarmasy Baızaq batyr kóshesindegi kópqabatty turǵyn úıdiń qasbetterin syrlap, aýlasyn abattandyrdy, taldaryn áktedi, baǵanalaryn syrlap, aryq júıelerin tazartty. Qýraǵan aǵashtardy kesý jumystary júrgizilýde. Ishki saıasat basqarmasy osy Baızaq batyr kóshesinde ornalasqan 185 bıznes nysandarynyń ıelerimen túsinik jumystaryn júrgizip, nátıjesinde 106 nysanda jóndeý jumystary atqaryldy. Sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy men tilderdi damytý basqarmasy da taldardy ákteý men baǵanalardy syrlaý jumystaryn júrgizýde. Basqarmalar men aýdan ákimdikterine bekitilgen kóshelerdi abattandyrý, gúlzarlar egý, jaıaý júrginshiler joldaryn qalpyna keltirý jáne jeke sektordaǵy úılerdiń qorshaýlaryn jóndeý syndy jumystarǵa 56 ártúrli tehnıka jumyldyrylyp, 350 adam eńbek etýde. Búginge deıin josparlanǵan jumystardyń 80-85 paıyzy atqaryldy. Osy jumystardyń nátıjesinde 24 kóshedegi 223 kóp qabatty turǵyn úıdiń qasbetteri tolyq jańartyldy. Osy jumystarǵa 450 mln. teńgege jýyq qarjy jumsaldy. Sondaı-aq, barlyq atqarylyp jatqan jumystarǵa oblys ákiminiń orynbasarlary jetekshilik etedi jáne nysandardy jańǵyrtý jumystaryna oblystyń iri, orta jáne kishi kásipkerlik nysandary da atsalysyp jatyr. Sonymen qatar, «Qazaq handyǵy» monýmentin ornatý jumystary júrgizilýde. Monýmentti ornatýǵa 3,5 gektar jer bólingen. Monýment ornatylatyn aýmaqty abattandyrý jáne avtoturaq uıymdastyrý nysandary I kezeńiniń jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip, saraptamadan ótti, memlekettik satyp alý konkýrsy jarııalandy. Eskertkishti jasap, ornatý boıynsha «KazArtSıstem» JShS-men kelisimshart jasalynyp, jumys bastaldy. Bıýdjet qarajaty esebinen mereıtoıǵa daıyndyq sharalary aıasynda Taraz qalasynda ınfraqurylymdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan kóptegen jumystar atqarylýda. Bul maqsatqa jergilikti bıýdjetten 3 mlrd.teńgeden astam qarjy bólindi. 2015 jyly jergilikti bıýdjetten 1 928,6 mln. teńge qarastyrylyp, jalpy uzyndyǵy 46 shaqyrym jol kúrdeli jáne ortasha jóndeýden ótkizilýde. Onyń ishinde, qalamyzdyń basty kósheleriniń biri – Jambyl dańǵyly 598,1 mln. teńgege, Súleımenov kóshesi 223 mln. teńgege kúrdeli jóndeýden ótip, Táýke han kóshesindegi jol ótkeli 291,7 mln. teńgege qaıta jańǵyrtylýda. Jambyl, Tóle bı dańǵyldary jaıaý júrginshiler joldarynyń 13,6 shaqyrymyn jóndeýden ótkizýge 209,6 mln. teńge qarastyrylyp, qazir qurylysy qyzý júrýde. Tóle bı dańǵylyndaǵy jumystar aıaqtaldy, al, Jambyl dańǵylyndaǵy jumystar 1 qyrkúıekte aıaqtalatyn bolady. Qala kóshelerindegi aıaldamalardy jańartýǵa 100 mln. teńge bólinip, qyrkúıek aıyna deıin qalanyń negizgi kóshelerindegi 44 aıaldama tolyq aýystyrylady. Taraz qalasyndaǵy 11 kósheniń syrtqy jaryqtandyrý jelilerin qaıta jańǵyrtý nysany boıynsha 252,3 mln. teńge bólinip, búgingi tańda qurylys-montaj jumystary júrgizilýde. Jospar boıynsha 1394 dana jaryqdıodty shamdar aýystyrylyp, 65 baǵandar ornatylatyn bolady. Budan bólek, «SST Laıtkıng» JShS 302 mln. teńgege Abaı, Tóle bı dańǵyldaryndaǵy 49 ǵımaratqa aıshyqty jaryqtandyrý jumystaryn bastady. Ústimizdegi jyly qalany kóriktendirý, kórkeıtý jáne sanıtarlyq tazalyq jumystaryna 454,6 mln. teńge bólinip, onyń 209,9 mln. teńgesi ıgerildi. Mereıtoı kezinde respýblıkadan, shetelden keletin qonaqtardy qabyldaıtyn «Áýlıeata» áýejaıynyń termınalynda qurylys jumystary da qyzý júrýde. Áýejaı aldyna gúlder otyrǵyzylyp, jol boıyndaǵy gúl saýyttar retke keltirilip, abattandyrylýda. Qalanyń demeýshileri esebinen Qaırat Rysqulbekov atyndaǵy saıabaǵy mańyndaǵy alleıa 20 mln. teńgege abattandyryldy, Táýke han jáne Abaı kósheleriniń boıynda úsh bareleftik-arhıtektýralyq kompozısııalar 83 mln. teńgege ornatyldy, Abaı, Tóle bı kósheleriniń boıyndaǵy arkalar 22 mln. teńgege jańartylyp, basqa da jumystar atqarylýda. Mereıtoıǵa daıyndyq sharalary jáne qalanyń ınfraqurylymyn jaqsartý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardyń merziminde aıaqtalýy turaqty baqylanýda. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy – halyqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa, ıaǵnı, jastarǵa ulttyq tarıhty, onyń ishinde Qazaq handyǵy kezeńiniń mańyzdylyǵyn tereń bilýge yqpal etýi tıis. Mine, osy maqsatta Jambyl jerinde «Erliktiń arqaýy, eldiktiń bastaýy – Qazaq handyǵy» atty dóńgelek ústel uıymdastyrylyp, jas jazba aqyndar arasynda respýblıkalyq jabyq jyr músháırasy jarııalandy. Dástúrge aınalǵan «Kóktem» halyqaralyq klassıkalyq óner festıvali, «Shý-Talas jazyǵynan bastaý alǵan Qazaq handyǵy» atty semınar, Shý aýdanynda «Qozybasy – handyqtyń bastaýy» atty dástúrli óner baıqaýy, Taraz qalasynda «Qazaq handyǵy – ata tarıhymyzdyń asqar belesi» atty ǵylymı konferensııasy, «Qazaq tarıhy» taqyrybynda jergilikti sýretshilerge berilgen tapsyrys jobalarynyń aldyn ala kórmesi oblys, respýblıka jurtshylyǵynyń nazaryn aýdartty. Sondaı-aq, ár aptanyń jumasynda Taraz tórindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti saıabaǵynda sahnalyq qoıylymdar, tarıhı kórmeler, konserttik baǵdarlamalar men Taraz qalasy men aýdandardyń mádenıet jáne óner kúnderi ótip, qala jurtshylyǵynyń rýhanı suranysyn qanaǵattandyrýda. Sondaı-aq, shilde aıynan bastap arnaıy kestege saı barlyq aýdandardy qamtıtyn «Máńgilik El» ıdeıasy aıasynda «Qazaq handyǵy tý tikken ólke» atty tarıhı-mádenı joba jumysyn bastap ketti. Quramynda tarıhshy, mádenıettanýshy, aıtysker aqyndar bar tarıhı-mádenı kerýen ár aýdannyń zııaly qaýymymen kezdesip, tyń derekter jınap, sonyń nátıjıesinde ádebı-kórkem, derekti-tarıhı shyǵarma kitaptar shyǵarý oılastyrylýda. О́tken jyly jergilikti sazgerlerdiń shyǵarmalarynan «Áýlıe ata óńiriniń mýzykalyq murasy» atty 7 dıskiden turatyn jınaǵy kópshiliktiń qolyna tıdi. Sondaı-aq, toı kúnderi «Eýrazııa barysy», aqyndar aıtysy, músháıra, arnaıy daıyndalǵan qoıylymdar mereıtoıdyń mánin asha túspek. Qazaqtyń ult bolyp qalyptasýynda erekshe mán-mańyzǵa ıe sol tarıhı kezeńderdi jańǵyrtý arqyly eldiń rýhyn kóterip, sanasyn jańartatyn Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy ulttyq bolmysymyzdy nyǵaıtyp, halyqtyq dástúrlerimiz ben mádenıetimizdi damytatyny taǵy anyq. Elbasy óziniń Ulytaý tórindegi suhbatynda: «Tarıhyn bilmegen ulttyń bolashaǵy da bulyńǵyr», degen bolatyn. Mine, kóne Taraz tórinde halqymyzdyń ónegeli ómiri men erligin zerdeleý baǵytynda úlken tirlikter atqarylyp jatyr. Endeshe, toı toıǵa ulassyn, aǵaıyn! Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». TARAZ. ––––––––––– Sýretterdi túsirgen Aqádil RYSMAHAN.